مسیحیت: تفاوت میان نسخه‌ها

 
(۱۱ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد)
خط ۷: خط ۷:
اعتقادات مسیحیان، از جمله اعتقاد آنان به رستاخیز پس از [[مرگ]] که ریشه در رستاخیز عیسی مسیح پس از مصلوب شدنش داشت و همچنین شهامت عده‌ای از مسیحیان در مقابل شکنجه و کشته شدن توسط حکومت روم، افراد و بینندگان بیشتری را به خود جذب می‌کرد. در نهایت به رغم تمام این محدودیت‌ها و سرکوب‌ها، سرانجام پس از 4 قرن که گاهی شکنجه و تعقیب مسیحیان اوج گرفته و گاهی کاهش می‌یافت، مسیحیت در حدود سال 500 میلادی به عنوان دین رسمی این امپراتوری پذیرفته شد.
اعتقادات مسیحیان، از جمله اعتقاد آنان به رستاخیز پس از [[مرگ]] که ریشه در رستاخیز عیسی مسیح پس از مصلوب شدنش داشت و همچنین شهامت عده‌ای از مسیحیان در مقابل شکنجه و کشته شدن توسط حکومت روم، افراد و بینندگان بیشتری را به خود جذب می‌کرد. در نهایت به رغم تمام این محدودیت‌ها و سرکوب‌ها، سرانجام پس از 4 قرن که گاهی شکنجه و تعقیب مسیحیان اوج گرفته و گاهی کاهش می‌یافت، مسیحیت در حدود سال 500 میلادی به عنوان دین رسمی این امپراتوری پذیرفته شد.


یازده حواری مسیح، پس از خیانت یهودا اسخریوطی و مصلوب شدن عیسی مسیح و رستاخیز عیسی مسیح پس از سه روز، یک شخص دیگر به نام ماتیاس<ref>عهدجدید، اعمال رسولان، باب ۱، آیه ۱۸ الی ۲۶</ref> را به جای یهودا اسخریوطی که خود را حلق آویز کرده و خودکشی کرده بود، انتخاب کردند و به این ترتیب مجدداً 12 نفر شدند<ref>عهدجدید، انجیل متی، باب 27، آیۀ 5.</ref>.
یازده حواری مسیح، پس از خیانت یهودا اسخریوطی و مصلوب شدن عیسی مسیح و رستاخیز عیسی مسیح پس از سه روز، یک شخص دیگر به نام ماتیاس<ref>عهدجدید، اعمال رسولان، باب ۱، آیه ۱۸ الی ۲۶.</ref> را به جای یهودا اسخریوطی که خود را حلق آویز کرده و خودکشی کرده بود، انتخاب کردند و به این ترتیب مجدداً 12 نفر شدند<ref>عهدجدید، انجیل متی، باب 27، آیۀ 5.</ref>.


== معرفی حضرت عیسی ==
== معرفی حضرت عیسی ==
خط ۴۹: خط ۴۹:


== انجیل در منابع اسلامی ==
== انجیل در منابع اسلامی ==
در قرآن ۱۲ بار بر واژه انجیل تصریح شده<ref> آل عمران/ ۱۳، ۴۸، ۶۵ و... ، رک: اسدی، انجیلِ قرآن، آذر۱۳۸۶، ص۳۱.</ref>. و در موارد متعددی نیز با تعابیر گوناگون از آن یاد می‌شود. گواهی انجیل بر حقانیت [[تورات]]، بشارت انجیل درباره [[بعثت]] [[محمد بن عبد‌الله (خاتم الانبیا)|حضرت محمد (صلی الله علیه)]] و فراگیر شدن دعوت او در [[قرآن]] مورد اشاره قرار گرفته است<ref>اسدی، انجیلِ قرآن، آذر۱۳۸۶، ص۳۱ـ۳۷.</ref>. در قرآن بارها مسیحیان، به ایمان و عمل به آنچه خدا در انجیل نازل کرده، فراخوانده شده‌اند<ref>مائده/ ۴۷، ۶۶، ۶۸.</ref>. طبق دیدگاه قرآن، انجیل در بر دارنده هدایت و نور و مواعظی برای اهل تقوا است و از جانب خداوند بر عیسی (علیه السلام) نازل شده است<ref>مائده/ ۴۷، حدید/ ۲۷.</ref>. اما [[قرآن]] وجود چندین انجیل را قبول ندارد<ref>سدی، انجیلِ قرآن، آذر۱۳۸۶، ص۳۱.</ref>. دیگر این که در اناجیل موجود بر مفاهیمی‌مانند تثلیث و به صلیب کشیده شدن عیسی (علیه السلام) تأکید می‌شود که قرآن آنها را باطل می‌داند<ref> نساء/ ۱۵۷، ۱۷۱</ref>.
در قرآن ۱۲ بار بر واژه انجیل تصریح شده<ref> آل عمران/ ۱۳، ۴۸، ۶۵ و... ، رک: اسدی، انجیلِ قرآن، آذر۱۳۸۶، ص۳۱.</ref>. و در موارد متعددی نیز با تعابیر گوناگون از آن یاد می‌شود. گواهی انجیل بر حقانیت [[تورات]]، بشارت انجیل درباره [[بعثت]] [[محمد بن عبد‌الله (خاتم الانبیا)|حضرت محمد (صلی الله علیه)]] و فراگیر شدن دعوت او در [[قرآن]] مورد اشاره قرار گرفته است<ref>اسدی، انجیلِ قرآن، آذر۱۳۸۶، ص۳۱ـ۳۷.</ref>. در قرآن بارها مسیحیان، به ایمان و عمل به آنچه خدا در انجیل نازل کرده، فراخوانده شده‌اند<ref>مائده/ ۴۷، ۶۶، ۶۸.</ref>. طبق دیدگاه قرآن، انجیل در بر دارنده هدایت و نور و مواعظی برای اهل تقوا است و از جانب خداوند بر عیسی (علیه السلام) نازل شده است<ref>مائده/ ۴۷، حدید/ ۲۷.</ref>. اما [[قرآن]] وجود چندین انجیل را قبول ندارد<ref>سدی، انجیلِ قرآن، آذر۱۳۸۶، ص۳۱.</ref>. دیگر این که در اناجیل موجود بر مفاهیمی‌مانند تثلیث و به صلیب کشیده شدن عیسی (علیه السلام) تأکید می‌شود که قرآن آنها را باطل می‌داند<ref> نساء/ ۱۵۷، ۱۷۱.</ref>.


[[حدیث|روایات]] اسلامی نیز به انجیل اشاره دارند<ref>شیخ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۴۴۵، ۲۲۷، ۲۴۰ و ....</ref>. در بخشی از آنها به موعظه‌های عیسی (علیه السلام) اشاره شده است<ref>ابن شعبه حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۵۰۱۵۱۳.</ref>. این موعظه‌ها موضوعاتی مانند مزد نیکوکاران، حکم نکردن به جور و ستم، دوری از دوستی با دروغ‌گویان، نهی از عیب‌جویی، نکوهش ریاکاران، پرهیز از [[حرام]]، محبت و بخشایش بی‌دریغ، توصیه به‌اندوختن دارایی‌های معنوی و ... را در برمی‌گیرند<ref>حیدری و خسروی، درون مایه انجیل در روایات شیعی، بهار و تابستان ۱۳۹۶، ص۱۰۳ـ۱۲۴.</ref>.
[[حدیث|روایات]] اسلامی نیز به انجیل اشاره دارند<ref>شیخ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۴۴۵، ۲۲۷، ۲۴۰ و ... .</ref>. در بخشی از آنها به موعظه‌های عیسی (علیه السلام) اشاره شده است<ref>ابن شعبه حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۵۰۱۵۱۳.</ref>. این موعظه‌ها موضوعاتی مانند مزد نیکوکاران، حکم نکردن به جور و ستم، دوری از دوستی با دروغ‌گویان، نهی از عیب‌جویی، نکوهش ریاکاران، پرهیز از [[حرام]]، محبت و بخشایش بی‌دریغ، توصیه به‌اندوختن دارایی‌های معنوی و ... را در برمی‌گیرند<ref>حیدری و خسروی، درون مایه انجیل در روایات شیعی، بهار و تابستان ۱۳۹۶، ص۱۰۳ـ۱۲۴.</ref>.


== تثلیث ==
== تثلیث ==
تَثلیث یا سه‌گانه‌باوری (به انگلیسی: Trinity) یکی از اعتقادات بنیادینِ بخش اعظمی از مسیحیت است که بر اساس آن خدای یگانه در سه شخص خدای پدر، خدای پسر (که در عیسی مسیح تجسم پیدا کرد) و خدای روح‌القدس می‌باشند. این سه، ذات یکسانی داشته ولی از هم متمایز می‌باشند.
تَثلیث یا سه‌گانه‌باوری (به انگلیسی: Trinity) یکی از اعتقادات بنیادینِ بخش اعظمی از مسیحیت است که بر اساس آن خدای یگانه در سه شخص خدای پدر، خدای پسر (که در عیسی مسیح تجسم پیدا کرد) و خدای روح‌القدس می‌باشند. این سه، ذات یکسانی داشته ولی از هم متمایز می‌باشند.


مورّخین عموماً توافق نظر دارند که کتاب مقدس هیچ جا آشکارا تثلیث را بیان نکرده‌است.<ref>.Michael D. Coogan, The Illustrated Guide to World Religions, p.65, Oxford University Press</ref> مورخ ریچارد سووین بورن (از جمله مورخینی که اعتقاد به تثلیث دارد) این مسئله را این‌گونه توضیح می‌دهد که اگر عیسی می‌خواست تثلیث را مشخصاً بیان کند بجز اندکی، بقیه منظور او را اشتباه می‌فهمیدند؛ بنابراین او تعلیماتی بر جای گذاشت که به صورت ضمنی تأییدکننده تثلیث باشند و مسیحیان بعدی بتوانند آنها را به شکل منظم درآورند.<ref>Richard Swinburne, Revelation, p.149, Oxford University Press</ref> بین مورخین توافق نظری در مورد اینکه آیا واقعاً تثلیث جزو تعلیمات کتاب مقدس هست وجود ندارد.<ref>Sarah Coakley, Maurice Wiles, David Arthur, The Making and Remaking of Christian Doctrine, p. 82, Oxford University Press</ref> مسیحیان کاتولیک و پروتستان و ارتودوکس، یکتا پرست هستند، امّا باور دارند خدا خود را در سه شخصیّت به انسان‌ها می‌شناساند.
مورّخین عموماً توافق نظر دارند که کتاب مقدس هیچ جا آشکارا تثلیث را بیان نکرده‌است.<ref>.Michael D. Coogan, The Illustrated Guide to World Religions, p.65, Oxford University Press.</ref> مورخ ریچارد سووین بورن (از جمله مورخینی که اعتقاد به تثلیث دارد) این مسئله را این‌گونه توضیح می‌دهد که اگر عیسی می‌خواست تثلیث را مشخصاً بیان کند بجز اندکی، بقیه منظور او را اشتباه می‌فهمیدند؛ بنابراین او تعلیماتی بر جای گذاشت که به صورت ضمنی تأییدکننده تثلیث باشند و مسیحیان بعدی بتوانند آنها را به شکل منظم درآورند.<ref>Richard Swinburne, Revelation, p.149, Oxford University Press.</ref> بین مورخین توافق نظری در مورد اینکه آیا واقعاً تثلیث جزو تعلیمات کتاب مقدس هست وجود ندارد.<ref>Sarah Coakley, Maurice Wiles, David Arthur, The Making and Remaking of Christian Doctrine, p. 82, Oxford University Press.</ref> مسیحیان کاتولیک و پروتستان و ارتودوکس، یکتا پرست هستند، امّا باور دارند خدا خود را در سه شخصیّت به انسان‌ها می‌شناساند.


عده‌ای دیگر از مسیحیان اما که تحت عنوان یونیترین شناخته می‌شوند باور دارند خدا خود را با یک شخصیت، به انسان‌ها آشکار می‌کند و تفسیر متفاوتی از "پدر، پسر، روح‌القدس" دارند. همچنین خوانش‌های متفاوتی در برخی نهضت‌های دگر اندیش مسیحی همچون یگانه انگاران پنطیکاستی موسوم به کلیسای بین‌المللی متحده پنطیکاستی (به انگلیسی: UPCI) و کلیساهای پیرو واعظ آمریکائی ویلیام ماریون برانهام و همچنین پیروان شاهدان یهوه و برخی دیگر، موجود است که اصطلاحاً سه‌گانه‌ناباور هستند و به تثلیث (به صورت عام یا تثلیث عددی) اعتقادی ندارند. در هر صورت تمام مسیحیان به کتاب عهدجدید باور دارند و به نحو متفاوتی آن را درک می‌کنند.
عده‌ای دیگر از مسیحیان اما که تحت عنوان یونیترین شناخته می‌شوند باور دارند خدا خود را با یک شخصیت، به انسان‌ها آشکار می‌کند و تفسیر متفاوتی از "پدر، پسر، روح‌القدس" دارند. همچنین خوانش‌های متفاوتی در برخی نهضت‌های دگر اندیش مسیحی همچون یگانه انگاران پنطیکاستی موسوم به کلیسای بین‌المللی متحده پنطیکاستی (به انگلیسی: UPCI) و کلیساهای پیرو واعظ آمریکائی ویلیام ماریون برانهام و همچنین پیروان شاهدان یهوه و برخی دیگر، موجود است که اصطلاحاً سه‌گانه‌ناباور هستند و به تثلیث (به صورت عام یا تثلیث عددی) اعتقادی ندارند. در هر صورت تمام مسیحیان به کتاب عهدجدید باور دارند و به نحو متفاوتی آن را درک می‌کنند.
خط ۷۶: خط ۷۶:
آنها که گفتند: «خداوند همان مسیح فرزند مریم است»، به یقین کافر شدند، (با این که خود) مسیح گفت:‌ای بنی اسرائیل! خداوند یگانه را، که پروردگار من و شماست، پرستش کنید زیرا هر کس شریکی برای خدا قرار دهد، خداوند بهشت را بر او حرام کرده‌است و جایگاه او دوزخ است و ستمکاران، یار و یاوری ندارند.
آنها که گفتند: «خداوند همان مسیح فرزند مریم است»، به یقین کافر شدند، (با این که خود) مسیح گفت:‌ای بنی اسرائیل! خداوند یگانه را، که پروردگار من و شماست، پرستش کنید زیرا هر کس شریکی برای خدا قرار دهد، خداوند بهشت را بر او حرام کرده‌است و جایگاه او دوزخ است و ستمکاران، یار و یاوری ندارند.


آنها که گفتند: «خداوند، یکی از سه خداست» (نیز) به یقین کافر شدند؛ معبودی جز معبود یگانه نیست و اگر از آنچه می‌گویند دست برندارند، عذاب دردناکی به کافران آنها (که روی این عقیده ایستادگی کنند) خواهد رسید. آیا به سوی خدا بازنمی‌گردند؟ و از او طلب آمرزش نمی‌کنند؟! (در حالی که) خداوند آمرزنده مهربان است. ۷۵ مسیح فرزند مریم، فقط فرستاده (خدا) بود؛ پیش از وی نیز، فرستادگان دیگری بودند. مادرش، زن بسیار راستگوئی بود. هر دو، غذا می‌خوردند؛ (با این حال، چگونه دعوی الوهیت مسیح و پرستش مریم را دارید؟!) بنگر چگونه نشانه‌ها را برای آنها آشکار می‌سازیم! سپس بنگر چگونه از حق بازگردانده می‌شوند<ref>قرآن، مائده 72-75</ref>. <ref>«تثلیث در مسیحیت». پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله‌العظمی مکارم شیرازی.</ref>!
آنها که گفتند: «خداوند، یکی از سه خداست» (نیز) به یقین کافر شدند؛ معبودی جز معبود یگانه نیست و اگر از آنچه می‌گویند دست برندارند، عذاب دردناکی به کافران آنها (که روی این عقیده ایستادگی کنند) خواهد رسید. آیا به سوی خدا بازنمی‌گردند؟ و از او طلب آمرزش نمی‌کنند؟! (در حالی که) خداوند آمرزنده مهربان است. ۷۵ مسیح فرزند مریم، فقط فرستاده (خدا) بود؛ پیش از وی نیز، فرستادگان دیگری بودند. مادرش، زن بسیار راستگوئی بود. هر دو، غذا می‌خوردند؛ (با این حال، چگونه دعوی الوهیت مسیح و پرستش مریم را دارید؟!) بنگر چگونه نشانه‌ها را برای آنها آشکار می‌سازیم! سپس بنگر چگونه از حق بازگردانده می‌شوند<ref>قرآن، مائده 72-75.</ref>. <ref>«تثلیث در مسیحیت». پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله‌العظمی مکارم شیرازی.</ref>!


== فرقه‌های در مسیحیت ==
== فرقه‌های در مسیحیت ==
خط ۸۷: خط ۸۷:


=== پروتستان ===
=== پروتستان ===
پروتستان‌ها معتقدند که مؤمنین در ارتباط با خدا نیازمند [[کشیش]] نیستند، مقام کشیشی، همگانی است و کشیشان می‌توانند ازدواج کنند. همچنین، اعتراف به گناه را واجب نمی‌شمارند و به برزخ و دوشیزگی حضرت مریم (علیه السلام) اعتقاد ندارند. پیروان این مذهب، بیش تر در [[آلمان]]، کشورهای اسکاندیناوی و [[آمریکا]] ساکن‌اند<ref> آشنایی با تاریخ ادیان، ص۱۶۰</ref>.
پروتستان‌ها معتقدند که مؤمنین در ارتباط با خدا نیازمند [[کشیش]] نیستند، مقام کشیشی، همگانی است و کشیشان می‌توانند ازدواج کنند. همچنین، اعتراف به گناه را واجب نمی‌شمارند و به برزخ و دوشیزگی حضرت مریم (علیه السلام) اعتقاد ندارند. پیروان این مذهب، بیش تر در [[آلمان]]، کشورهای اسکاندیناوی و [[آمریکا]] ساکن‌اند<ref> آشنایی با تاریخ ادیان، ص۱۶۰.</ref>.


== هفت آیین مقدس مسیحیت ==
== هفت آیین مقدس مسیحیت ==
خط ۱۵۱: خط ۱۵۱:


== مقایسه خداشناسی اسلام و مسیحیت==
== مقایسه خداشناسی اسلام و مسیحیت==
سه دین بزرگ الهی، یعنی [[یهودیت]] و مسیحیت و [[اسلام]] به دلیل انتسابشان به حضرت ابراهیم (علیه السلام) ادیان ابراهیمی‌ خوانده می‌شوند. پیروان این ادیان خدای ابراهیم را می‌پرستند و او را خالق خود و جهان می‌دانند؛ بنابراین می‌توان گفت خدای هر سه دین یکی است و اسامی مختلفی که برای خدا مطرح می‌کنند اشاره به یک وجود دارند؛ هر چند ممکن است در برخی تعابیر و یا صفات یا بیان مربوط به مسائل خداشناسی با هم اختلاف داشته باشند، چنان که فرقه‌های مختلف هر یک از ادیان نیز کم و بیش اختلافاتی با هم دارند.
سه دین بزرگ الهی، یعنی [[یهودیت]] و [[مسیحیت]] و [[اسلام]] به دلیل انتسابشان به حضرت ابراهیم (علیه السلام) ادیان ابراهیمی‌ خوانده می‌شوند. پیروان این ادیان خدای ابراهیم را می‌پرستند و او را خالق خود و جهان می‌دانند؛ بنابراین می‌توان گفت خدای هر سه دین یکی است و اسامی مختلفی که برای خدا مطرح می‌کنند اشاره به یک وجود دارند؛ هر چند ممکن است در برخی تعابیر و یا صفات یا بیان مربوط به مسائل خداشناسی با هم اختلاف داشته باشند، چنان که فرقه‌های مختلف هر یک از ادیان نیز کم و بیش اختلافاتی با هم دارند.


«الله» معروف‌ترین نام خدا در فرهنگ اسلام و قرآن است و چنین تعریف می‌شود: «ذات مستجمع جمیع صفات کمالی<ref>محمد تقی مصباح یزدی، مجموعه معارف قرآن (خداشناسی)، ص ۲۵؛ ناصر مکارم شیرازی و دیگران، تفسیر نمونه، ج ۱، ص ۲۷.</ref>».
«الله» معروف‌ترین نام خدا در فرهنگ اسلام و قرآن است و چنین تعریف می‌شود: «ذات مستجمع جمیع صفات کمالی<ref>محمد تقی مصباح یزدی، مجموعه معارف قرآن (خداشناسی)، ص ۲۵؛ ناصر مکارم شیرازی و دیگران، تفسیر نمونه، ج ۱، ص ۲۷.</ref>».
خط ۱۶۲: خط ۱۶۲:
* پروردگارتان گوید: مرا بخوانید تا اجابت کنم شمار را<ref>سوره غافر، آیه ۶۰.</ref>.
* پروردگارتان گوید: مرا بخوانید تا اجابت کنم شمار را<ref>سوره غافر، آیه ۶۰.</ref>.
* هرگاه بندگانم درباره من از تو پرسش کنند، (بگو): من نزدیکم و دعای دعا کننده را هرگاه مرا بخواند اجابت نمایم<ref>سوره بقره، آیه ۱۸۶.</ref>.
* هرگاه بندگانم درباره من از تو پرسش کنند، (بگو): من نزدیکم و دعای دعا کننده را هرگاه مرا بخواند اجابت نمایم<ref>سوره بقره، آیه ۱۸۶.</ref>.
* به راستی که انسان را آفریده ایم و می‌دانیم که نفسش به او چه وسوسه می‌کند؛ و ما از رگ جان به او نزدیک‌تریم<ref>سوره ق، آیه ۱۶</ref>.
* به راستی که انسان را آفریده ایم و می‌دانیم که نفسش به او چه وسوسه می‌کند؛ و ما از رگ جان به او نزدیک‌تریم<ref>سوره ق، آیه ۱۶.</ref>.


نکته‌ای که در این جا ذکرش لازم به نظر می‌رسد این است‌که نباید از «شخصوار» بودن خدا معنای «انسانوار» بودن برداشت شود؛ زیرا در هر دو دین اسلام و مسیحیت بر «تغییرناپذیری» خدا تأکید شده است. پس هرگاه از صفاتی هم چون «شخصواربودن» و حتی صفاتی هم چون «شادمانی»، «غضب»، «احساسات» و... سخن به میان می‌رود، آنان را به گونه‌ای باید معنا نمود که مناسب با ساحت قدس ربانی او باشد.
نکته‌ای که در این جا ذکرش لازم به نظر می‌رسد این است‌که نباید از «شخصوار» بودن خدا معنای «انسانوار» بودن برداشت شود؛ زیرا در هر دو دین اسلام و مسیحیت بر «تغییرناپذیری» خدا تأکید شده است. پس هرگاه از صفاتی هم چون «شخصواربودن» و حتی صفاتی هم چون «شادمانی»، «غضب»، «احساسات» و... سخن به میان می‌رود، آنان را به گونه‌ای باید معنا نمود که مناسب با ساحت قدس ربانی او باشد.


در [[قرآن]] «نیکویی خدا» و «خیرخواه بودن» او با دو صفت «رحمان» و «رحیم» که در آغاز هر سوره به آنها اشاره شده است، پُر‌رنگ شده، و علاوه بر آن، بارها خداوند خود را به صفاتی چون رئوف<ref>سوره بقره، آیه ۲۷.</ref> و لطیف <ref>سوره انعام، آیه .۲۷</ref>، خوانده است. خدا گناهکارانی را که به سوی او باز می‌گردند دوست دارد و با آغوش باز آنان را پذیرا می‌شود.
در [[قرآن]] «نیکویی خدا» و «خیرخواه بودن» او با دو صفت «رحمان» و «رحیم» که در آغاز هر سوره به آنها اشاره شده است، پُر‌رنگ شده، و علاوه بر آن، بارها خداوند خود را به صفاتی چون رئوف<ref>سوره بقره، آیه ۲۷.</ref> و لطیف <ref>سوره انعام، آیه ۲۷.</ref>، خوانده است. خدا گناهکارانی را که به سوی او باز می‌گردند دوست دارد و با آغوش باز آنان را پذیرا می‌شود.


== دو تفاوت اساسی در خداشناسی اسلام و مسیحیت ==
== دو تفاوت اساسی در خداشناسی اسلام و مسیحیت ==
خط ۲۳۱: خط ۲۳۱:


== جستارهای وابسته ==
== جستارهای وابسته ==
* [[حضرت عیسی]]
* [[روح القدس]]
* [[تثلیث]]
* [[مرگ]]


== پانویس ==
== پانویس ==
confirmed
۴۱٬۷۹۸

ویرایش