نقد و بررسی دیدگاه جریانهای تکفیری در زمینه زیارت قبور صالحان و اولیای الهی (مقاله): تفاوت میان نسخهها
جز (جایگزینی متن - 'بوده اند' به 'بودهاند') |
جز (جایگزینی متن - 'نموده اند' به 'نمودهاند') |
||
خط ۱: | خط ۱: | ||
یکی از مبانی فکری مهم [[جریانهای تكفیری|جریانهای تکفیری]] که موجب [[تكفیر|تکفیر]] مسلمانان از ناحیه آنان گردیده است موضوع حرمت زیارت قبور صالحان و خواندن دعا و نماز در کنار آنها می باشد . اینان بر اساس چنین عقیده ای عمل مسلمانانی را که بقصد [[زیارت قبور|زیارت قبور]] اولیای الهی حرکت نموده و دعا و نماز در کنار آنها می خوانند مصداق شرک تلقی نموده و حکم به مشرک بودن آنان | یکی از مبانی فکری مهم [[جریانهای تكفیری|جریانهای تکفیری]] که موجب [[تكفیر|تکفیر]] مسلمانان از ناحیه آنان گردیده است موضوع حرمت زیارت قبور صالحان و خواندن دعا و نماز در کنار آنها می باشد . اینان بر اساس چنین عقیده ای عمل مسلمانانی را که بقصد [[زیارت قبور|زیارت قبور]] اولیای الهی حرکت نموده و دعا و نماز در کنار آنها می خوانند مصداق شرک تلقی نموده و حکم به مشرک بودن آنان نمودهاند . در این مقاله این دیدگاه مورد نقد و بررسی قرار گرفته و دیدگاه عالمان فریقین نسبت به چنین اندیشه ای تبیین گردیده است . | ||
==زیارت قبور صالحین و دعا در کنار قبور انان== | ==زیارت قبور صالحین و دعا در کنار قبور انان== |
نسخهٔ ۱۵ مارس ۲۰۲۲، ساعت ۲۳:۵۴
یکی از مبانی فکری مهم جریانهای تکفیری که موجب تکفیر مسلمانان از ناحیه آنان گردیده است موضوع حرمت زیارت قبور صالحان و خواندن دعا و نماز در کنار آنها می باشد . اینان بر اساس چنین عقیده ای عمل مسلمانانی را که بقصد زیارت قبور اولیای الهی حرکت نموده و دعا و نماز در کنار آنها می خوانند مصداق شرک تلقی نموده و حکم به مشرک بودن آنان نمودهاند . در این مقاله این دیدگاه مورد نقد و بررسی قرار گرفته و دیدگاه عالمان فریقین نسبت به چنین اندیشه ای تبیین گردیده است .
زیارت قبور صالحین و دعا در کنار قبور انان
دیدگاه شخصیتها و جریانهای تکفیری در موضوع زیارت قبور صالحین
ابن تیمیه
اصول دیدگاههای ایشان در مساله زیارت بشرح ذیل می باشد :
1- انواع زیارت قبور اولیای الهی – زیارت مشروع و زیارت بدعت- :
الف – زیارت قبور مسلمانان دو نوع است : زیارت مشروع و زیارت بدعت زیارت مشروع عبارتست از آمدن کنار قبور صالحین و دعا نمودن برای انان همانگونه که بین مسلمانان چنین زیارتی مرسوم است و سیره نبوی بر ان مشروعیت ان دلالت می کند . اما زیارت بدعت عبارتست از حضور در کنار قبور صالحین و طلب حاجت بصورت مستقیم از انان یا اعتقاد به اینکه دعا در نزد قبور انان به اجابت نزدیکتر است و نیز – مصداق دیگر زیارت بدعت - متوسل شدن به انان بصورتی که انان واسطه و شفیع در بارگاه الهی گردیده و قضای حوائج را بجهت تقربشان به خداوند از محضر ربوبی مسئلت نمایند که چنین زیارتی نیز از منظر وهابیت و جریانهای تکفیری بدعت خواهد بود .[۱]
ب- زیارت قبور کفار جهت عبرت و یاد اوری قیامت:
زیارت قبور اموات جهت عبرت و متذکر شدن به اخرت اختصاص به مسلمانان نداشته بلکه مشترک بین مسلمین و کفار خواهد بود.
2- عدم جواز دعا در کنار قبر پیامبر و طلب نمودن از او جهت دعا کردن برای دیگران [۲]
3-عدم مشروعیت نماز خواندن بسوی قبرپیامبر وصالحین (قبر را قبله قرار دادن):[۳]
ایشان می گوید از بدعتهائی که در بین متاخرین رائج شده است نماز خواندن در مقابل قبور صالحین می باشد در حالی که اجماع بر عدم مشروعیت چنین عملی وجود دارد [۴]
4- حرمت قرار دادن قبر پیامبرص بعنوان مسجد و حرمت بناء مسجد بر آن [۵]
5- حرمت نماز خواندن خلف قبر پیامبر [۶]
نتیجه انکه از منظر ابن تیمیه زیارت قبور صالحین بصورت کلی و جهت عبرت و یادآوری اخرت مشروع و لی زیارت قبر خاص نظیر قبر پیامبر و طلب خواسته از او یا واسطه قراردادن او در محضر الهی مشروع نیست ..علت عدم مشروعیت زیارت قبور بگونه ای که ذکر شد این است که این امر نوعی بت پرستی و شرک بخداوند می باشد .مضافا بر اینکه این عمل مخالف دستور پیامبر مبنی بر نهی از مسجد و مزار قرار دادن قبرش می باشد [۷].
6- حرمت سفر به قصد زیارت قبور اولیای الهی و قبر پیامبر ص
ایشان در این زمینه به روایاتی از قبیل : لَا تُشَدُّ الرِّحَالُ إلَّا إلَى ثَلَاثَةِ مَسَاجِدَ : الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْمَسْجِدِ الْأَقْصَى وَمَسْجِدِی هَذَا استدلال می کند.ایشان احادیثی که دلالت بر مشروعیت زیارت قبور اولیای الهی دارد را ضعیف یا موضوع می داند [۸].
ایشان می گوید بر اساس حدیث «لا تشد الرحال الا الی ثلاثه مساجد المسجدالحرام و مسجدی هذا و المسجد الاقصی » سفر نمودن تنها بجهت حضور در مسجد پیامبر جائز اما سفر زیارتی به قصد زیارت قبر پیامبر و قبور دیگران جائز نیست بدلیل نهی که در این جهت وارد شده است بدین معنا که وقتی سفر نمودن جهت زیارت قبور صالحین جهت تقرب به خداوند جائز نیست سفر جهت زیارت قبر پیامبر نیز به این قصد و غرض جائز نیست [۹].
7- ضعف یا مجعول بودن روایاتی که بر جواز زیارت قبر پیامبر می کند :
ابن تیمیه قول جمهور مبنی بر جواز زیارت قبر پیامبر را مستند به دو روایت نبوی :» اذا سالتم الله فاسالوه بجاهی فان جاهی عند الله عظیم » و روایت : من زارنی بعد مماتی فکانما زارنی فی حیاتی (که دلالت بر جواز زیارت قبر ان حضرت حتی بعد مماتش می کند ) می داند. ولی از منظر ابن تیمیه هر دو روایت ایراد جدی دارد بدلیل انکه روایت اول در هیچ کتاب حدیثی وجود نداشته و دروغ می باشد هر چند مقام و جاه پیامبر از همه انبیاءعظیم تر می باشد و روایت دوم نیز ضعیف و مخالف دین و روش مسلمین می باشد. ابن تیمیه جهت اثبات مدعای خود به گفتار ائمه اربعه اهل سنت استناد نموده و اجماع و اتفاق انان را بر عدم جواز مس قبر پیامبر ادعا می کند.[۱۰]
نقد محمد ابوزهره به ابن تیمیه در منع زیارت قبر پیامبر ص
ایشان می گوید هر چند ما با دیدگاه ابن تیمیه در مساله زیارت قبور بطور کلی موافق هستیم اما نسبت به دیدگاه ایشان در منع زیارت قبر پیامبر موافق نیستیم بجهت انکه علت منع ابن تیمیه از زیارت قبر پیامبر دوری از بت پرستی است ایشان نصوص نهی از بت پرستی را به نهی از زیارت قبور اولیای الهی از جمله قبر پیامبر تطبیق می کند اما اشکالی که به ایشان وارد است این است که زیارت قبر پیامبر را نمی توان مظهر بت پرستی دانست چون زیارت قبر پیامبری که احیاگر شعار توحید بود به توحیدی شدن انسان کمک می کند و نفس زیارت قبر ان حضرت تعظیم شعار توحید است چون تقدیس پیامبر و قبر مطهر او تقدیس معانی است که پیامبر در احیای انها کوشید . مضافا به اینکه سیره مسلمین بر زیارت قبر ان بزرگوار بوده و نمی توان عمل مردمی را که در طول قرون متمادی تا کنون به زیارت قبر پیامبر می روند نسبت شرک و بت پرستی داد.
ایشان نسبت به حدیث لاتشدالرحال می گوید : بر اساس روایت لاتشد الرحال....همانگونه که سفر جهت زیارت مسجد نبوی جائز است زیارت قبر رسول الله هم جائز خواهد بود بدلیل انکه علت جواز سفر جهت زیارت مسجد نبوی ان است که پیامبر در ان مکان به عبادت می پرداخت و مکان حضور پیامبر بود و زائر با حضور در این مکان مقدس با روح و اندیشه های توحیدی پیامبر ارتباط برقرار خواهد کرد بهمین دلیل زیارت قبر و روضه شریف ان حضرت نیز جائز خواهد بود هر چند نماز خواندن در انجا بجهت نهی از مسجد قرار دادن قبر ان بزرگوار جائز نیست [۱۱] .
نقد شهید مطهری به گفتار تکفیری ها در منع از زیارت پیامبرص
توسل به اولیای الهی عین عبادت خداوند است :
ایشان می گوید : زیارت پیامبر و اولیای الهی نه تنها شرک نیست بلکه عین عبادت خداوند و توحید در عبادت است بجهت انکه مضامینی که در زیارت پیامبر خوانده می شود بخوبی گویای این امر است و ارتباطی با شرک و بت پرستی ندارد :
ما مسلمانان در زیارت رسول اکرم صلى الله علیه و آله چنین مىخوانیم:
«اللَّهُمَّ انّى اعْتَقِدُ حُرْمَةَ صاحِبِ هذَا الْمَشْهَدِ الشَّریفِ فى غَیْبَتِهِ کَما اعْتَقِدُها فى حَضْرَتِهِ وَ اعْلَمُ انَّ رَسولَکَ وَ خُلَفائَکَ عَلَیْهِمُ السَّلامُ احْیاءٌ عِنْدَکَ یُرْزَقونَ، یَرَوْنَ مَقامى وَ یَسْمَعونَ کَلامى وَ یَرُدّونَ سَلامى.».
یعنى: خدایا من احترام صاحب این محل را پس از وفات، همان مىدانم که در زمان حیات داشت. من مىدانم که پیامبر تو و جانشینانى که تو برگزیدى، همه در پیشگاه تو زنده و مرزوقند، مرا در جایگاهم مىبینند، سخنم را مىشنوند، سلامم را پاسخ مىگویند. در آخر همین زیارت چنین مىخوانیم:
«اللَّهُمَّ انَّکَ قُلْتَ: «وَ لَوْ انَّهُمْ اذْ ظَلَمْوا انْفُسَهُمْ جاؤُکَ فَاسْتَغْفَروا اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسولُ لَوَجَدوا اللَّهَ تَوّاباً رَحیماً.» وَ انّى اتَیْتُکَ مُسْتَغْفِراً تائِباً مِنْ ذُنوبى وَ انّى اتَوَجَّهُ بِکَ الَى اللَّهِ رَبّى وَ رَبِّکَ لِیَغْفِرَ لی ذُنوبى.».
یعنى خدایا تو در کلام مجیدت به پیامبرت گفتى: «اگر آنان آنگاه که به خود ستم مىکنند نزد تو بیایند و از خداوند طلب آمرزش کنند و پیامبر نیز براى آنها طلب آمرزش کند، خداوند را توبه پذیر و مهربان خواهند یافت.» سپس خطاب به رسول اکرم صلى الله علیه و آله مىگوییم: اى پیامبر عزیز! من آمدهام نزد تو در حالى که از خداوند آمرزش مىطلبم و در حالى که از گناه گذشتهام پشیمانم. من به وسیله تو که بنده صالح خدا هستى و مىتوانى براى من دعا و استغفار کنى، به سوى خدا که هم پروردگار من است و هم پروردگار تو روآوردهام تا (در اثر استغفار من و استغفار تو) گناهان مرا بیامرزد[۱۲]
پاسخ ایه الله سبحانی به گفتار ابن تیمیه و ...در منع زیارت قبر پیامبر ص :[۱۳]
ایشان در رد دیدگاه ابن تیمیه نخست به رفتار مسلمانان در طول 14 قرن در زیارت قبر پیامبر پرداخته و می گوید : درمیان دلائل فراوانى که مى توان براى روا بودن سفر براى زیارت قبر پیامبر مطرح کرد، همان سیره عموم مسلمانان جهان است که پیوسته پس از رحلت تا به امروز ادامه داشته است.وهیچ کس نمى تواند، یک چنین سیره و روش را انکار کند وپیوسته درتمام ادوار اسلامى، حج وزیارت توأم بودهاند.
انگاه به گفتار یکى از اندیشمندان بزرگ اهل سنت یعنى «سُبْکى» استناد کرده و از قول او می گوید :
ما، همه مسلمانان جهان را که عازم حج بودهاند، دیده ایم، وکسانى که قبل ازما مى زیستند، آنان نیز دیده اند، ومطلب نیز سینه به سینه نقل شده که تمام مسلمانان جهان ، بابذل جان ومال ، پیوسته به زیارت قبر پیامبر شتافته، ودراین را ه مشتاقانه رنج سفر را تحمل مى کردند و چنین اتفاقی نمیتواند خطا و نادرست باشد بلکه همگى این کار را براى خدا انجام میدادند، وهرکس که از کاروان عقب مى ماند، ازاینکه به زیارت قبر پیامبر تشرف نیافته، اندوهگین میشد.
ابن تیمیه و پیروان او مى گویند : سفر توده هاى عظیم مسلمانانان در هر سال، ازمکه به مدینه ویا از وطن به مدینه، براى برگزارى نماز در مسجد النبى است،نه براى زیارت قبر پیامبر، ولى شکى نیست که این گفتار کاملاً بى اساس است، به گواه اینکه مسلمانان کمتر به بیت المقدس سفر مى کنند در حالى که فضیلت نماز در آن مسجد بسان برگزارى نماز در مسجد النبى است.اگر هدف از تحمل رنج سفر،در عزم به حج یا باز گشت از آن تنها نماز گزارى در مسجد النبى باشد، باید نمونه این هجوم را در سفر به بیت المقدس نیز مشاهده کنیم،واگر کسی دراین مطلب شک و تردید دارد،مى تواند آن را از مسافران و قاصدان سفر بپرسد. [۱۴]
ایشان انگاه به سیره صحابه جهت زیارت قبر پیامبر استناد نموده و می گوید :
پس از زمان پیامبر،صحابه و یا تابعین،براى زیارت قبر پیامبر با ر سفر مى بستند وآن را کارى عبادى ومایه نزدیکى به خدا مى دانستند. انگاه برخی را بعنوان نمونه اینچنین بیان می کند:
الف ـ بلال حبشى مؤذّن رسول خد اپس از در گذشت پیامبر،مدینه را به عزم انجام فریضه بزرگ مرزبانى (مرابطه ) ترک گفت.شبى پیامبر را در خواب دید که به او فرمود:آیا وقت آن نشده که مارا زیارت کنى ؟ با اندوه فراوان از خواب بر خاست ورو به راه نهاد.یک سره به سوى قبر پیامبر آمد،ودر کنار قبر به گریستن پرداخت چهره بر قبر مى سود.ناگهان نور دیدگان پیامبر حسن وحسین را دید وهر دور را به آغوش کشید وبوسید وهر دو ازاو درخواست کردند که اذان او را بشنوند. بلال در همانجا ایستاد، که درزمان پیامبر براى اذان مى ایستاد ونداى تکبیر آغاز کرد.
مردم مدینه وقتى صداى تکبیر او را شنیدند، شهر به لرزه در آمد، وچون شهادت نخست را به پایان برد،غوغایى به پا خاست ووقتى به رسالت پیامبر شهادت داد، زن ومرد ازخانه بیرون ریختند.گوئى پیامبر دوباره برانگیخته شده . چنان میگریستند که هرگز مدینه آن حالت را به خود ندیده بود.
ب ـ عمر بن عبدالعزیز، افرادى را از شام به مدینه اعزام مى کرد، تا سلام او را به پیامبر برسانند وبر گردند.
ج ـ عمر بیت المقدس را فتح کرد، و کعب الأحبار درآن منطقه به او پیوست وتظاهر به اسلام کرد، عمر به وى گفت : آیا مى خواهى با من به مدینه بیایى وقبر پیامبر را زیارت کنى ؟واز زیارت او بهره ببرى ؟ وى در پاسخ گفت : آرى حاضرم،
وقتى خلیفه به مدینه رسید، نخستین کارى که کرد، این بود که به مسجد رفت وبرپیامبر سلام کرد.
ایشان در ادامه می گوید : با توجه به سیره عموم مسلمانان جهان وعمل صحابه وتابعین، نباید در باره مباح بودن سفر براى زیارت شک وتردید کرد، ایشان بعد از ذکر روایاتی نظیر حدیثی که از ابن عمر نقل شده که گفت : رسول خدا فرمود: مَنْ جَائَنی زائرا لاتحمله إلا زیارتی کان حقاً علیّ أن أکون له شفیعاً یوم الْقیامة
«هرکس براى زیارت من آید وانگیزه اى جز زیارت من نداشته باشد، شایسته است،من روز رستاخیز شفیع او باشم.
ودر روایت دیگر فرمود :
من حج فزار قبرى بعدوفاتی کان کمن زارنی فی حیاتی
«هرکس قبر مرا پس از رحلتم زیارت کند، بسان این است که در دوران زندگیم، به دیدار من آمده باشد»
و نیز بیان اینکه «، خود پیامبر، براى زیارت قبور شهداء، ازمدینه، بیرون مى رفت». می گوید :
با توجه به این روایات که برخى نیز در صحاح اهل سنت آمده، هیچ انسان منصفى نمى تواند در درستى آنها تردید کند، به ویژه که انبوهى از علماى اهل سنت،سفر برا ى زیارت قبر پیامبر را مستحب شمرده اند و همگى در کتابهاى مناسک حج آن را یاد آور شدهاند. [۱۵]
ایه الله سبحانی علت انحرافات فکری وهابیت و ابن تیمیه ر اسطحی نگری در قرآن و احادیث دانسته می گوید :
آفت وهابیت از ابن تیمیه گرفته تا به امروز ، همان آفت سطحى نگرى ودورى از دقت درسند ومضمون روایت است واگر ابن تیمیه در قرن هشتم به حدیثى استدلال کرده آنان معتقدند حتما استدلال او خطا ناپذیر بوده وپیوسته همان را تکرار مى کنند. دیگر به خود اجازه نمى دهند که درباره آن تجدید نظر کنند، یا به انتقاد محققان گوش فرا دهند.[۱۶]
سخن غزالی در معنای حدیث : لا تشدّ الرحال...
سخن غزالی در معنای حدیث : لا تشدّ الرحال إلاّ إلى ثلاثة مساجد : مسجدی هذا، و المسجد الحرام و المسجد الاقصى ایشان در کتاب احیاء علوم الدین در کتاب اداب السفر ضمن بیان سفر ظاهری (و بدنی) و سفر قلبی و باطنی، سفرزیارتی جهت قبور اولیای الهی را امری ممدوح و عملی عبادی دانسته و می گوید :
کسانی که در دنیا زیارتشان ممدوح و متبرک بود بعد از وفاتشان نیز زیارت قبورشان عملی ممدوح و متبرک خواهد بود.البته درجات ثواب زیارت اینان بحسب درجات فضائل و مقاماتی است که در نزد خداوند دارند[۱۷].
ایشان با اشاره به حدیث لاتشد الرحال می گوید : هرگز نمیتوان حتى تحریم سفر به سوى سایر مساجد را با این حدیث ثابت کرد، زیرا لسان حدیث، لسان ارشاد وراهنمایى است، وآن اینکه چون غیر از این سه مسجد، تمام مساجد، ازنظر فضیلت یکسان ویکنواخت هستند، دیگر صحیح نیست مسلمانى وقت خود را تلف کند ورنج سفر بر خود هموار سازد و به زیارت دیگر مساجد ویا اقامه نماز در آنها برود،زیرا آنچه را که از ثواب نماز گزاردن در مساجد دور دست، مى طلبد، درمساجد نزدیک هم موجود است [۱۸]
دیدگاه ابن حجرمکی در مشروعیت زیارت قبر پیامبر :
ایشان می گوید ادله اربعه قائم بر مشروعیت زیارت قبر پیامبر می باشد : انّ زیارته (ص) مشروعة مطلوبة بالکتاب والسنة و اجماع الامة و بالقیاس. انگاه به تبیین ایات و روایات در این زمینه می پردازد از جمله انکه در بخش ایات به دو ایه : ولَو أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللهَ واسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللهَ تَوَّابًا رَحِیمًا [۱۹]). و نیز ایه : ومَنْ یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللهِ ورَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللهِ وکَانَ اللهُ غَفُورًا رَحِیمًا). [۲۰] استناد می کند و می گوید :
بر اساس ایه اول خداوند امت اسلامی را تهییج می کند که به حضور رسول الله رفته و او را واسطه درگاهش جهت مغفرت گناهانشان قرار دهند ؛
این امر اختصاص به دوران حیاتش نداشته بلکه بعد از مماتش نیز جاری خواهد بود و بر اساس ایه دوم باید گفت همانگونه که عنوان مهاجرا الی الله و رسوله شامل همه کسانی است که در زمان حیات ان حضرت از دیارشان بقصد دیدار ان حضرت بحضورش مشرف می شدند همینطور شامل کسانی است که بعد از ممات ان حضرت از دیارشان بقصد زیارت قبر پیامبر هجرت می کنند بدلیل انکه در روایات امده است که : من زارنى بعد موتى فکأنما زارنى فی حیاتى .و «من حج فزارنى فی مسجدى بعد وفاتى کان کمن زارنى فی حیاتى».
ایشان می گوید :این احادیث دلالت بر استحباب سفر بقصد زیارت قبر پیامبر داشته و بر ان تاکید می کند.
ایشان می گوید از انجا که هر زیارتی سبب تقرب به مزور می گردد از اینرو هر سفری که جهت زیارت – شخص یا مکانی – صورت گیرد سبب قرب به او خواهد بود. و از انجا که سیره پیامبر بر خروج از مدینه جهت زیارت قبور اهل بقیع و شهدای احد دلالت بر مشروعیت چنین سفری می کند بنابر این مشروعیت سفر زیارتی جهت زیارت قبرپیامبر نسبت به قبور دیگران اولی و انسب خواهد بود. ایشان می گوید اجماع نیز بر مشروعیت زیارت پیامبر قائم است [۲۱]
در کتاب « الفقه على المذاهب الأربعة نیز امده است که : زیارت قبر پیامبر یکى از بهترین کارهاى قربى است [۲۲].
پانویس
- ↑ مجموعه الفتاوی ج1 ص157-183 ومجموعه الفتاوی ج 17ص 469-471
- ↑ همان ج 1 ص226
- ↑ همان
- ↑ همان
- ↑ همان
- ↑ همان
- ↑ جهت توضیح بیشتر رك به : حیاه ابن تیمیه محمد ابوزهره ص 274-275
- ↑ مجموعه الفتاوی ج 4ص 521
- ↑ همان ص 273
- ↑ همان ص 273-274
- ↑ همان ص 274-275:نحن قد نمیل الی قوله فی زیاره قبور الصالحین اما زیاره قبر النبی ص فانا نخالفه مخالفه تامه و ذالك لان الاساس الذی بنی علیه قوله هو الوثنیه فان كان یرید ان زیاره قبر الشریف هنو فی ذاتاه نوع من الوثنیه فهو غریب فانك كما تفسره بانه وثنیه یصح ان یفسره بانه وحدانیه و مبالغه فیها لان زیاره قبر نبی الوحدانیه استشعار لحقیقتها و تقدیس لمعناها فان التقدیس الذی یتصل بالرسل انما هو من فكرتهم و هدایتهم فاللتقدیس لمحمد تقدیس للمعانی التی دعا الیها و حث علیها و كیف یتصور من مومن یعرف حقیقه الدعوه المحمدیه انه یكون مستشغرا لای معنی من معانی الوثنیه و هو یستعبر العبر و یستبصر ببصیرته عند الحضره الشریفه و الروضه المنیفه
- ↑ مجموعه آثار استاد شهید مطهرىج14، ص: 231-230.
- ↑ لازم به ذكر است دلائلی كه ایه الله سبحانی نقل می كند طبق فرمایش خودشان دلائل فقهای بزرگ مذاهب اربعه اهل سنت می باشد .رك به: فرهنگ و عقائد مذاهب اسلامی ج 3ص132
- ↑ فرهنگ و عقائد مذاهب اسلامی ج 3ص 133-132به نقل از : تقى الدین سبكى ـ شفاء السقام فی زیارة خیر الانام، ص 85 ـ 86 چاپ بولاق ـ مصر.
- ↑ فرهنگ و عقائد مذاهب اسلامی ج 3ص 134-135
- ↑ همان ص 143-144
- ↑ احیاءعلوم الدین ج 6ص 100
- ↑ همان ص 100(ترجمه از كتاب : فرهنگ و عقائد مذاهب اسلامی ج 3ص 146-147
- ↑ ( النساء: 64 )
- ↑ النساء: 100.
- ↑ الوهابیة المتطرفة: موسوعة نقدیة، ج1، ص: 55-65 به نقل از : كتاب الجوهر المنظم فی زیارة القبر الشریف النبوی المكرم.
- ↑ الفقه على المذاهب الأربعة ،1/505.