محمد عبده: تفاوت میان نسخه‌ها

۹۷ بایت اضافه‌شده ،  ‏۹ سپتامبر ۲۰۲۰
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:
<div class="wikiInfo">[[پرونده:Sheikh shaltoot.jpg|جایگزین= سید عبدالحسین شرف ‌الدین|بندانگشتی|شیخ محمد عبده]]
<div class="wikiInfo">[[پرونده:Sheykh abdoh.jpg|جایگزین= سید عبدالحسین شرف ‌الدین|بندانگشتی|شیخ محمد عبده]]
{| class="wikitable aboutAuthorTable" style="text-align:Right" |+ |
{| class="wikitable aboutAuthorTable" style="text-align:Right" |+ |
!نام
!نام
!محمود شلتوت
!محمّد عبده
|-
|-
|نام‎های دیگر
|نام‎های دیگر
|شیخ شلتوت
|شیخ عبده
|-
|-
|نام پدر
|نام پدر
|شيخ محمد
|عبده
|-
|-
|متولد
|متولد
|(۱۳۱۰ ه‍.ق
|1266ق
|-
|-
|متوفی
|متوفی
|۱۳۸۳ ه‍.ق
|۱۳۲۳ ه‍.ق
|-
|-
|محل تولد
|محل تولد
خط ۲۰: خط ۲۰:
|-
|-
|اساتید
|اساتید
|محمد عبده
|شیخ حسن­ الطویل
عبد المجید سلیم


سید جمال­الدین اسد­آبادی
|-
|-
|شاگردان
|شاگردان
|شیخ محمود عاشور
|احمد رشید رضا
 
سعد زغلول
 
طه حسین
 
عبدالغادر مغربی
 
مصطفی عبدالرزاق
 
شیخ محمود شلتوت
 
|-
|-
|برخی آثار
|برخی آثار
|تفسیر قرآن کریم
|الاسلام الرد علی منتقدیه


نهج القرآن فی بناء المجتمع
اصلاح المحاکم الشرعیه


الاسلام عقیده و شریعه
تفسیر المنار


الفتاوی
رساله التوحید


القتال فی الاسلام
شرح نهج البلاغه


من توجیهات الاسلام
الاسلام و النصرانیة بین العلم والمدنیة
 
مقارنة المذاهب فی الفقه
 
فقه القرآن
|}
|}
</div>
</div>
'''شیخ محمد عبدُه'''، فقیه و حقوقدان مصری و اصلاح‌گری دینی است که به روایت طرفدارانش،از پیشگامان نواندیشی دینی و طلایه داران وحدت امت اسلامی در مقابل توطئه های استعمار محسوب می گردد.<ref>Ahmed H. Al-Rahim (January 2006). "Islam and Liberty", ''Journal of Democracy'' '''17 (1), p. 166-169.'''</ref>
'''شیخ محمد عبدُه'''، فقیه و حقوقدان مصری و اصلاح‌گری دینی است که به روایت طرفدارانش،از پیشگامان نواندیشی دینی و طلایه داران وحدت امت اسلامی در مقابل توطئه های استعمار محسوب می گردد.<ref>Ahmed H. Al-Rahim (January 2006). "Islam and Liberty", ''Journal of Democracy'' '''17 (1), p. 166-169.'''</ref>
<references />
<references />
==ولادت==
== ولادت ==
محمّد عبده در سال 1266ق در یکی از دهکده­های مصر به نام «محله نصر» در شهر«شبراخیت» از توابع استان «بحیره» واقع در شمال مصر، از پدری ترکمن و مادری عرب­تبار متولد شد. نامش محمّد بود و پدرش را عبده خطاب می­کردند، شغل او در ابتدا کشاورزی بود، قرآن را پس از 10 سالگی یاد گرفت و حافظ قرآن شد..
محمّد عبده در سال 1266ق در یکی از دهکده­های مصر به نام «محله نصر» در شهر«شبراخیت» از توابع استان «بحیره» واقع در شمال مصر، از پدری ترکمن و مادری عرب­تبار متولد شد. نامش محمّد بود و پدرش را عبده خطاب می­کردند، شغل او در ابتدا کشاورزی بود، قرآن را پس از 10 سالگی یاد گرفت و حافظ قرآن شد..
==تحصیلات==
== تحصیلات ==
در سن 13 سالگی به اجبار پدر برای تعلیم معارف اسلامی وارد مرکز «جامع احمدی» شد. او آموزه­های آنجا را به جهت سختی معلومات و خشکی و جمودی روش درسی، دوست نداشت، چیزی هم از آنجا یاد نگرفت، به همین خاطر آنجا را رها کرد و به روستای خود برگشت و به کشاورزی پرداخت. امّا پس از مدتی به سفارش شیخ درویش خضر(دایی پدرش) که نظرات او را می­پسندید، دوباره به جامع احمدی بازگشت و بعد به الأزهر رفت. علاوه بر شیخ درویش او از محضر شیخ حسن­الطویل و سید جمال­الدین اسد­آبادی بهره برد. هم­چنین به توصیه سید جمال به مطالعه علوم عقلی پرداخت و وارد شغل معلمی شد و شاگردان زیادی را تربیت نمود که از جمله آنها می­توان به محمد رشید رضا، سعد زغلول، طه حسین، عبدالغادر مغربی، مصطفی عبدالرزاق و شیخ محمود شلتوت اشاره کرد. عبده علاوه بر کار معلمی کار سیاسی هم می­کرد و به خاطر همین کار وارد حزب وطنی مصر شد. وی هم­چنین بنا به پیشنهاد ریاض پاشا (وزیر خدیو پاشا) به سردبیری روزنامه «وقایع مصریه» منصوب شد. عبده هم­چنین در انتشار روزنامه «عروة­الوثقی» با سید جمال نیز همکاری می­کرد. محمد عبده پس از چند سال و با تغییر و تحولی که در بدنه سیاسی- اجتماعی جامعه ایجاد شد، با عضویت انتصابی در اواخر عمر در مجلس شورا که هیئتی مشورتی بود، زندگی خویش را سراسر به اصلاح فکر دینی، سازمانهای دینی و فعالیتهای خیریه وقف کرد. در سال 1899م خدیو مصر، عبده را به مقام مفتی منصوب کرد و تا پایان عمر بر این مسند باقی ماند.
در سن 13 سالگی به اجبار پدر برای تعلیم معارف اسلامی وارد مرکز «جامع احمدی» شد. او آموزه­های آنجا را به جهت سختی معلومات و خشکی و جمودی روش درسی، دوست نداشت، چیزی هم از آنجا یاد نگرفت، به همین خاطر آنجا را رها کرد و به روستای خود برگشت و به کشاورزی پرداخت. امّا پس از مدتی به سفارش شیخ درویش خضر(دایی پدرش) که نظرات او را می­پسندید، دوباره به جامع احمدی بازگشت و بعد به الأزهر رفت. علاوه بر شیخ درویش او از محضر شیخ حسن­الطویل و سید جمال­الدین اسد­آبادی بهره برد. هم­چنین به توصیه سید جمال به مطالعه علوم عقلی پرداخت و وارد شغل معلمی شد و شاگردان زیادی را تربیت نمود که از جمله آنها می­توان به محمد رشید رضا، سعد زغلول، طه حسین، عبدالغادر مغربی، مصطفی عبدالرزاق و شیخ محمود شلتوت اشاره کرد. عبده علاوه بر کار معلمی کار سیاسی هم می­کرد و به خاطر همین کار وارد حزب وطنی مصر شد. وی هم­چنین بنا به پیشنهاد ریاض پاشا (وزیر خدیو پاشا) به سردبیری روزنامه «وقایع مصریه» منصوب شد. عبده هم­چنین در انتشار روزنامه «عروة­الوثقی» با سید جمال نیز همکاری می­کرد. محمد عبده پس از چند سال و با تغییر و تحولی که در بدنه سیاسی- اجتماعی جامعه ایجاد شد، با عضویت انتصابی در اواخر عمر در مجلس شورا که هیئتی مشورتی بود، زندگی خویش را سراسر به اصلاح فکر دینی، سازمانهای دینی و فعالیتهای خیریه وقف کرد. در سال 1899م خدیو مصر، عبده را به مقام مفتی منصوب کرد و تا پایان عمر بر این مسند باقی ماند.


==مهم ترین مراحل زندگی==
== مهم ترین مراحل زندگی ==
تعلیمات اولیه آشنایی و شاگردی سید جمال­الدین اسد­آبادی پیگیری نهضت پس از تبعید سید جمال و دعوت از مردم مصر سفر به مغرب زمین و آشنایی با تمدن جدید غرب بازگشت به مصر و گذار از فعالیتهای اجتماعی و سیاسی به اشتغالات آموزشی و قضایی
تعلیمات اولیه آشنایی و شاگردی سید جمال­الدین اسد­آبادی پیگیری نهضت پس از تبعید سید جمال و دعوت از مردم مصر سفر به مغرب زمین و آشنایی با تمدن جدید غرب بازگشت به مصر و گذار از فعالیتهای اجتماعی و سیاسی به اشتغالات آموزشی و قضایی
==اندیشه های تقریبی و اصلاحی محمد عبده==
== اندیشه های تقریبی و اصلاحی محمد عبده ==
اندیشه ­های اصلاحی شیخ عبده اصلاح از دیدگاه اندیشمندان اسلامی، مفهوم قرآنی است که در برابر فساد معنا می­یابد و در راستای فساد هر آنچه که دچار فساد شده باشد، کاربرد دارد <ref>موثقی، 1377ش، ص74</ref> از دیدگاه عبده، هر گونه تحول سیاسی بدون، زیر بنای فرهنگی و تربیتی به شکست می­ انجامد. اما می توان از موارد زیر به عنوان مهم ترین اندیشه های اصلاحی و تقریبی شیخ عبده نام برد:
اندیشه ­های اصلاحی شیخ عبده اصلاح از دیدگاه اندیشمندان اسلامی، مفهوم قرآنی است که در برابر فساد معنا می­یابد و در راستای فساد هر آنچه که دچار فساد شده باشد، کاربرد دارد <ref>موثقی، 1377ش، ص74</ref> از دیدگاه عبده، هر گونه تحول سیاسی بدون، زیر بنای فرهنگی و تربیتی به شکست می­ انجامد. اما می توان از موارد زیر به عنوان مهم ترین اندیشه های اصلاحی و تقریبی شیخ عبده نام برد:


خط ۸۴: خط ۹۱:
وی در این کانون در مورد وحدت ادیان الهی سخن می­گفت. فعالیت دیگر محمد عبده در راه تقریب مذاهب و ادیان، چاپ مقالاتی در مجله عروةالوثقی بود. این مجله با همکاری سید جمال­الدین و شیخ محمد عبده چاپ و منتشر می­شد. مقالاتی با عناوین مسیحیت و اسلام و پیروان آن دو؛ وحدت اسلامی و دعوت مردم ایران برای اتحاد با افغانها را چاپ نمود (امین، 1376ش، ص62). به دلیل داشتن دغدغه اصلاح­گری و وحدت امت اسلامی است که شیخ محمّد عبده با وجود تعلق به جامعه مصر، از حیث اندیشه­های سیاسی و دینی، وجهه­ای فراملّیتی و مذهبی یافته است.
وی در این کانون در مورد وحدت ادیان الهی سخن می­گفت. فعالیت دیگر محمد عبده در راه تقریب مذاهب و ادیان، چاپ مقالاتی در مجله عروةالوثقی بود. این مجله با همکاری سید جمال­الدین و شیخ محمد عبده چاپ و منتشر می­شد. مقالاتی با عناوین مسیحیت و اسلام و پیروان آن دو؛ وحدت اسلامی و دعوت مردم ایران برای اتحاد با افغانها را چاپ نمود (امین، 1376ش، ص62). به دلیل داشتن دغدغه اصلاح­گری و وحدت امت اسلامی است که شیخ محمّد عبده با وجود تعلق به جامعه مصر، از حیث اندیشه­های سیاسی و دینی، وجهه­ای فراملّیتی و مذهبی یافته است.


==آثار==
== آثار ==
1- تفسیر المنار: رشید رضا از محرم سال 1317ق تا نیمه محرم سال 1323ق، نکات تفسیری استادش عبده را یادداشت می­کرد و تا آیه 126 سوره­ نساء پیش رفت و بر اثر فوت استاد ناتمام ماند. شیخ محمد عبده در این تفسیر، اهمیت زیادی برای اخلاق قائل است و هدف او از این تفسیر تأکید بر جنبه­های هدایتی و ارشادی و اخلاقی قرآن است. روش تفسیری عبده، این بود که فقط قرآن را پیش رو داشت و گاهی با مراجعه به بعضی منابع لغوی، صرف و نحو و بدون استفاده از تفسیر دیگری، قرآن را تشریح نمود. از آنجا که مقصود اصلی عبده، تفسیر روح و معانی کلی آیات قرآن، بدون پرداختن زیاد به واژگان است، از همان ابتدای تفسیرش، مسائل لغوی، صرف و نحوی را که تعداد زیادی از تفاسیر قرآنی آکنده از آنهاست، بی­فایده شمرده و به آنها توجه نداشت. عبده بر خلاف بعضی، به گردآوری آنچه دیگران گفته­اند، روی نمی­آورد و معتقد بود: خداوند در روز قیامت از ما نمی­پرسد که خلایق و مردم چه گفته­اند و یا چه دریافت کرده­اند؛ بلکه می­پرسد که ما خود از کتاب او چه دریافت کرده­ایم و آیا از دستورهای او پیروی کرده­ایم یا خیر؟ عبده همواره با تفسیر ظاهریه و مشبهه که نصوص قرآن و حدیث را به معنای ظاهری آن حمل می­کردند و توجهی به عقل نداشتند، سخت مخالف بود <ref>خرمشاهی، 1376ش، ص236</ref>
1- تفسیر المنار: رشید رضا از محرم سال 1317ق تا نیمه محرم سال 1323ق، نکات تفسیری استادش عبده را یادداشت می­کرد و تا آیه 126 سوره­ نساء پیش رفت و بر اثر فوت استاد ناتمام ماند. شیخ محمد عبده در این تفسیر، اهمیت زیادی برای اخلاق قائل است و هدف او از این تفسیر تأکید بر جنبه­های هدایتی و ارشادی و اخلاقی قرآن است. روش تفسیری عبده، این بود که فقط قرآن را پیش رو داشت و گاهی با مراجعه به بعضی منابع لغوی، صرف و نحو و بدون استفاده از تفسیر دیگری، قرآن را تشریح نمود. از آنجا که مقصود اصلی عبده، تفسیر روح و معانی کلی آیات قرآن، بدون پرداختن زیاد به واژگان است، از همان ابتدای تفسیرش، مسائل لغوی، صرف و نحوی را که تعداد زیادی از تفاسیر قرآنی آکنده از آنهاست، بی­فایده شمرده و به آنها توجه نداشت. عبده بر خلاف بعضی، به گردآوری آنچه دیگران گفته­اند، روی نمی­آورد و معتقد بود: خداوند در روز قیامت از ما نمی­پرسد که خلایق و مردم چه گفته­اند و یا چه دریافت کرده­اند؛ بلکه می­پرسد که ما خود از کتاب او چه دریافت کرده­ایم و آیا از دستورهای او پیروی کرده­ایم یا خیر؟ عبده همواره با تفسیر ظاهریه و مشبهه که نصوص قرآن و حدیث را به معنای ظاهری آن حمل می­کردند و توجهی به عقل نداشتند، سخت مخالف بود <ref>خرمشاهی، 1376ش، ص236</ref>


2- رساله­ التوحید: این کتاب بیشتر شامل افکار کلامی، پیرامون شناخت خداوند و معرفت و افکار اجتماعی او است، او در این کتاب که آن را در بیروت نگاشته است، با ارائه گزارشی از مراحل گوناگون تحول فکر اسلامی، ریشه­های جمود فکری مسلمانان و راههای علاج نظری آنها را بیان می­کند.  
2- رساله­التوحید: این کتاب بیشتر شامل افکار کلامی، پیرامون شناخت خداوند و معرفت و افکار اجتماعی او است، او در این کتاب که آن را در بیروت نگاشته است، با ارائه گزارشی از مراحل گوناگون تحول فکر اسلامی، ریشه­های جمود فکری مسلمانان و راههای علاج نظری آنها را بیان می­کند.  


3- شرح نهج­ البلاغه: احتمالاً تحت تأثیر سید جمال نگاشته شده است، از جهت فصاحت و جنبه ادبی نیز از ارزش بالایی برخوردار است. او معتقد بود: «سخن امام علی بن ابی­طالب پس از قرآن و احادیث رسول خدا(ص) شریف­ترین و بلیغ­ترین و جامع­ترین سخنان است.» <ref>ر.ک: مطهری، 1378ش، ص18</ref> هم­چنین می­گوید: «من به هنگام مطالعه این کتاب، گاه خود را در جهانی می­یافتم که ارواح بلند معانی، با زیور عبارتهای پرفروغ آن را آباد ساخته است و عقل نورانی از عالم الوهیت جدا گشته است و به روح انسانی اتصال یافته، او را از لابه­لای پرده­های طبیعت بیرون آورده و تا سراپرده ملکوت اعلی بالا برده است و تا شهودگاه فروغ فروزنده آفرینش رسانده است.» <ref>عبده، 1375ش، ص10</ref> در این کتاب در برخی موارد به توضیح رویدادهای تاریخی پرداخته و در همین موارد است که انصاف و بی­طرفی او نسبت به مسائل شیعه و اهل­سنّت و دغدغه و اندیشه وحدت اسلامی آشکار می­شود.  
3- شرح نهج­البلاغه: احتمالاً تحت تأثیر سید جمال نگاشته شده است، از جهت فصاحت و جنبه ادبی نیز از ارزش بالایی برخوردار است. او معتقد بود: «سخن امام علی بن ابی­طالب پس از قرآن و احادیث رسول خدا(ص) شریف­ترین و بلیغ­ترین و جامع­ترین سخنان است.» <ref>ر.ک: مطهری، 1378ش، ص18</ref> هم­چنین می­گوید: «من به هنگام مطالعه این کتاب، گاه خود را در جهانی می­یافتم که ارواح بلند معانی، با زیور عبارتهای پرفروغ آن را آباد ساخته است و عقل نورانی از عالم الوهیت جدا گشته است و به روح انسانی اتصال یافته، او را از لابه­لای پرده­های طبیعت بیرون آورده و تا سراپرده ملکوت اعلی بالا برده است و تا شهودگاه فروغ فروزنده آفرینش رسانده است.» <ref>عبده، 1375ش، ص10</ref> در این کتاب در برخی موارد به توضیح رویدادهای تاریخی پرداخته و در همین موارد است که انصاف و بی­طرفی او نسبت به مسائل شیعه و اهل­سنّت و دغدغه و اندیشه وحدت اسلامی آشکار می­شود.  


4- حاشیه بر شرح دوانی بر «العقائد العضدیه» دروس من القرآن: شیخ در سال 1295ق موفق شد تا حاشیه­ای بر شرح جلال­الدین دوانی درباره «العقائد العضدیه» بنویسد که با الهام از درسهای سید جمال­الدین، بر آن حاشیه زند. این کتاب که اولین اثر عبده در زمینه­ی علم کلام است در مصر و با مقدمه دکتر سلیمان­دنیا تحت عنوان «الشیخ محمد عبده بین الفلاسفه و الکلامیین» به چاپ رسیده  
4- حاشیه بر شرح دوانی بر «العقائد العضدیه» دروس من القرآن: شیخ در سال 1295ق موفق شد تا حاشیه­ای بر شرح جلال­الدین دوانی درباره «العقائد العضدیه» بنویسد که با الهام از درسهای سید جمال­الدین، بر آن حاشیه زند. این کتاب که اولین اثر عبده در زمینه­ی علم کلام است در مصر و با مقدمه دکتر سلیمان­دنیا تحت عنوان «الشیخ محمد عبده بین الفلاسفه و الکلامیین» به چاپ رسیده  
خط ۱۰۳: خط ۱۱۰:
9- اصلاح المحاکم الشرعیه  
9- اصلاح المحاکم الشرعیه  


10- الاسلام و النصرانیه بین العلم و المدنیه علاوه بر آثار ذکر شده، کتابهای دیگر و مقالات متعددی که در مجله العروة­الوثقی و دیگر مجلات به چاپ رسیده، از ایشان برجای مانده است.
10- الاسلام و النصرانیه بین العلم و المدنیه علاوه بر آثار ذکر شده، کتابهای دیگر و مقالات متعددی که در مجله العروة­الوثقی و دیگر مجلات به چاپ رسیده، از ایشان برجای مانده است.  


==وفات==
 
== وفات ==
در ماه ربیع­الثانی 1323ق شیخ محمد عبده در معده و کبد خود احساس درد می­کرد. وقتی به پزشکان مراجعه نمود، تأکید کردند که از فعالیتهای خود بکاهد، بیشتر استراحت کند. و برای معالجه به اروپا سفر کند. اما عبده با آن همه مسؤولیتی که داشت نمی­توانست بیکار بنشیند و یا به اروپا سفر کند. بنابراین مریضی او شدت گرفت. پزشکان نظر دادند که در حال حاضر نمی­تواند به اروپا سفر کند زیرا قدرت جسمی کافی برای تحمل سختیهای سفر با کشتی را ندارد و باید در مصر معالجه شود. عبده به اسکندریه رفت و از پزشکان آنجا نیز پرس­ و جو کرد. آنها نیز نظر پزشکان قاهره را تأیید نمودند. از این رو شیخ محمد عبده به بخش رمل اسکندریه که منزل برادرش در آن جا بود رفت و در منزل برادر خود مستقر شد. پس از پخش خبر شدت گرفتن بیماری شیخ محمد عبده، عده زیادی از بزرگان به عیادتش رفتند و برخی نیز پزشکان متخصصی را برای معالجه وی فرستادند. اما مریضی شیخ شدت گرفت و در ساعت پنج بعد از ظهر روز هشتم جمادی الاولی سال 1323 ق در سن پنجاه و شش سالگی فوت نمود <ref>ر.ک: امین، 1376ش، ص294-293</ref>
در ماه ربیع­الثانی 1323ق شیخ محمد عبده در معده و کبد خود احساس درد می­کرد. وقتی به پزشکان مراجعه نمود، تأکید کردند که از فعالیتهای خود بکاهد، بیشتر استراحت کند. و برای معالجه به اروپا سفر کند. اما عبده با آن همه مسؤولیتی که داشت نمی­توانست بیکار بنشیند و یا به اروپا سفر کند. بنابراین مریضی او شدت گرفت. پزشکان نظر دادند که در حال حاضر نمی­تواند به اروپا سفر کند زیرا قدرت جسمی کافی برای تحمل سختیهای سفر با کشتی را ندارد و باید در مصر معالجه شود. عبده به اسکندریه رفت و از پزشکان آنجا نیز پرس­ و جو کرد. آنها نیز نظر پزشکان قاهره را تأیید نمودند. از این رو شیخ محمد عبده به بخش رمل اسکندریه که منزل برادرش در آن جا بود رفت و در منزل برادر خود مستقر شد. پس از پخش خبر شدت گرفتن بیماری شیخ محمد عبده، عده زیادی از بزرگان به عیادتش رفتند و برخی نیز پزشکان متخصصی را برای معالجه وی فرستادند. اما مریضی شیخ شدت گرفت و در ساعت پنج بعد از ظهر روز هشتم جمادی الاولی سال 1323 ق در سن پنجاه و شش سالگی فوت نمود <ref>ر.ک: امین، 1376ش، ص294-293</ref>


==پانویس==
== پانویس ==
==منابع==
== منابع ==
<references />
۱٬۲۳۲

ویرایش