اخلاق تقریبی برای مسافران حج (مقاله): تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی‌وحدت
جز (جایگزینی متن - 'ي' به 'ی')
جز (جایگزینی متن - 'ك' به 'ک')
برچسب‌ها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه
خط ۲۴: خط ۲۴:




اخلاق و آداب سفر، بخشى از اخلاق و آداب انسانى است. هر انسانى از آن نظر كه انسان است باید داراى خُلقها و خویهاى پسندیده و بزرگوارانه باشد.  
اخلاق و آداب سفر، بخشى از اخلاق و آداب انسانى است. هر انسانى از آن نظر که انسان است باید داراى خُلقها و خویهاى پسندیده و بزرگوارانه باشد.  


رسول اكرم صلى الله علیه و آله فرمود: عَلَیْكُمْ بِمَكارِمِ الأَخْلاقِ فَانَّ رَبّى بَعَثَنى بِها بر شما باد به اخلاق بزرگوارانه كه خداوند مرا براى همینها مأموریت داده است. آنگاه فرمود:
رسول اکرم صلى الله علیه و آله فرمود: عَلَیْکُمْ بِمَکارِمِ الأَخْلاقِ فَانَّ رَبّى بَعَثَنى بِها بر شما باد به اخلاق بزرگوارانه که خداوند مرا براى همینها مأموریت داده است. آنگاه فرمود:
وَ انَّ مِنْ مَكارِمِ الأَخْلاقِ انْ یَعْفُوَ الرَّجُلُ عَمَّنْ ظَلَمَهُ وَ یُعْطى مَنْ حَرَمَهُ وَ یَصِلَ مَنْ قَطَعَهُ وَ یَعودَ مَنْ لا یَعودُهُ‏ <ref>وسائل ج2ص 224.</ref>
وَ انَّ مِنْ مَکارِمِ الأَخْلاقِ انْ یَعْفُوَ الرَّجُلُ عَمَّنْ ظَلَمَهُ وَ یُعْطى مَنْ حَرَمَهُ وَ یَصِلَ مَنْ قَطَعَهُ وَ یَعودَ مَنْ لا یَعودُهُ‏ <ref>وسائل ج2ص 224.</ref>


یعنى از جمله اخلاق بزرگوارانه این است كه آدمى در مقابل بدیهاى مردم خوبى كند به اینكه از انتقام صرف‏نظر كند و ببخشاید، به كسى كه از احسان به او دریغ داشته است احسان كند، با كسى كه پیوند با او را بریده است از نو پیوند كند، كسى را كه از او عیادت نكرده است عیادت كند.
یعنى از جمله اخلاق بزرگوارانه این است که آدمى در مقابل بدیهاى مردم خوبى کند به اینکه از انتقام صرف‏نظر کند و ببخشاید، به کسى که از احسان به او دریغ داشته است احسان کند، با کسى که پیوند با او را بریده است از نو پیوند کند، کسى را که از او عیادت نکرده است عیادت کند.


اخلاق بر دو قسم است: عمومى و خصوصى. اخلاق عمومى وظایفى است كه انسان در همه جا و همه وقت باید رعایت كند. ولى اخلاق خصوصى ناشى ازوظایف و تكالیفى است كه انسان در شرایط خاص و زمان خاص و یا نسبت به افراد خاص پیدا مى‏كند. مثلًا اخلاق خانوادگى نوع خاصى از اخلاق است، اخلاق كسبى نوعى دیگر است.
اخلاق بر دو قسم است: عمومى و خصوصى. اخلاق عمومى وظایفى است که انسان در همه جا و همه وقت باید رعایت کند. ولى اخلاق خصوصى ناشى ازوظایف و تکالیفى است که انسان در شرایط خاص و زمان خاص و یا نسبت به افراد خاص پیدا مى‏کند. مثلًا اخلاق خانوادگى نوع خاصى از اخلاق است، اخلاق کسبى نوعى دیگر است.




مسافرت، اخلاق و آداب خاصى را ایجاب مى‏كند زیرا وضع جدیدى براى انسان به وجود مى‏آورد و انسان را در شرایط خاصى قرار مى‏دهد كه با محیط اقامت یعنى وطن متفاوت است. در مسافرت انسان با یك عده كه «همسفر» نامیده مى‏شوند، شب و روز بسر مى‏برد.  
مسافرت، اخلاق و آداب خاصى را ایجاب مى‏کند زیرا وضع جدیدى براى انسان به وجود مى‏آورد و انسان را در شرایط خاصى قرار مى‏دهد که با محیط اقامت یعنى وطن متفاوت است. در مسافرت انسان با یک عده که «همسفر» نامیده مى‏شوند، شب و روز بسر مى‏برد.  


بسیارى از پرده‏ها كه تا آن وقت میان او و همسفرانش وجود داشت خواه ناخواه برداشته مى‏شود، خواب و بیدارى‏اش با آنهاست، همكاریها و همگامیهایى كه هرگز در حضر پیش نمى‏آید لازم مى‏شود.
بسیارى از پرده‏ها که تا آن وقت میان او و همسفرانش وجود داشت خواه ناخواه برداشته مى‏شود، خواب و بیدارى‏اش با آنهاست، همکاریها و همگامیهایى که هرگز در حضر پیش نمى‏آید لازم مى‏شود.
اینها قهراً وظایف و تكالیف خاصى را به وجود مى‏آورد و آمادگى روحى و اخلاقى مخصوصى را ایجاب مى‏كند.
اینها قهراً وظایف و تکالیف خاصى را به وجود مى‏آورد و آمادگى روحى و اخلاقى مخصوصى را ایجاب مى‏کند.


در دین مقدس اسلام به این بخش از اخلاق توجه مخصوص شده و دستورهاى بسیار مفید و ثمربخش- كه نمونه دیگرى از جامعیت و عمق تعلیمات این دین مبین است- داده شده است. ما امیدواریم بتوانیم اینها را براى شما آقایان و بانوان محترم كه عازم سفر بیت‏اللَّه مى‏باشید بیان كنیم.
در دین مقدس اسلام به این بخش از اخلاق توجه مخصوص شده و دستورهاى بسیار مفید و ثمربخش- که نمونه دیگرى از جامعیت و عمق تعلیمات این دین مبین است- داده شده است. ما امیدواریم بتوانیم اینها را براى شما آقایان و بانوان محترم که عازم سفر بیت‏اللَّه مى‏باشید بیان کنیم.




اتفاقاً علماى اسلام این دستورهاى اسلامى را در مقدمه حج ذكر كرده‏اند، زیرا در میان فرایض اسلامى این فریضه است كه مستلزم سفر و خروج از وطن مى‏باشد.
اتفاقاً علماى اسلام این دستورهاى اسلامى را در مقدمه حج ذکر کرده‏اند، زیرا در میان فرایض اسلامى این فریضه است که مستلزم سفر و خروج از وطن مى‏باشد.




ما قبل از آنكه وارد متن آن دستورها بشویم، مقدمتاً دو مطلب را توضیح مى‏دهیم: یكى راجع به فایده و لزوم این درس براى حجاج محترم، دیگر راجع به معنى كلمات «اخلاق» و «آداب» و «سفر» كه در عنوان درس ما قرار گرفته‏اند و همچنین كلمه «رفیق» كه معمولًا در مورد همسفر به كار برده مى‏شود.
ما قبل از آنکه وارد متن آن دستورها بشویم، مقدمتاً دو مطلب را توضیح مى‏دهیم: یکى راجع به فایده و لزوم این درس براى حجاج محترم، دیگر راجع به معنى کلمات «اخلاق» و «آداب» و «سفر» که در عنوان درس ما قرار گرفته‏اند و همچنین کلمه «رفیق» که معمولًا در مورد همسفر به کار برده مى‏شود.




خط ۵۱: خط ۵۱:




فرضاً آمادگى اخلاقى براى سایر مسافرتها لازم نباشد، براى این سفر مذهبى اجتماعى كمال ضرورت دارد. این سفر علاوه بر جهاتى كه در سایر سفرها وجود دارد یك سفر روحى و مذهبى است. بدیهى است تا انسان از نظر روحى پاك و منزه نباشد نمى‏تواند از یك برنامه روحى بهره معنوى ببرد.
فرضاً آمادگى اخلاقى براى سایر مسافرتها لازم نباشد، براى این سفر مذهبى اجتماعى کمال ضرورت دارد. این سفر علاوه بر جهاتى که در سایر سفرها وجود دارد یک سفر روحى و مذهبى است. بدیهى است تا انسان از نظر روحى پاک و منزه نباشد نمى‏تواند از یک برنامه روحى بهره معنوى ببرد.




گاهى بعضى افراد مى‏پرسند: چطور است كه از نظر اسلام استطاعت مالى و استطاعت بدنى و استطاعت طریقى شرط است اما استطاعت روحى و اخلاقى‏
گاهى بعضى افراد مى‏پرسند: چطور است که از نظر اسلام استطاعت مالى و استطاعت بدنى و استطاعت طریقى شرط است اما استطاعت روحى و اخلاقى‏
شرط نیست؟ یعنى چطور است كه حاجى باید از لحاظ مالى آن‏قدر ثروت داشته باشد كه به راحتى برود به مكه و برگردد و ضربه‏اى به كار و كسب و وضع خانواده‏اش وارد نشود، و از لحاظ بدنى باید سالم باشد مریض نباشد، از لحاظ راه باید امنیت داشته باشد، اما لازم نیست كه حاجى از لحاظ روحى و اخلاقى سرمایه كافى داشته باشد؟ چرا؟
شرط نیست؟ یعنى چطور است که حاجى باید از لحاظ مالى آن‏قدر ثروت داشته باشد که به راحتى برود به مکه و برگردد و ضربه‏اى به کار و کسب و وضع خانواده‏اش وارد نشود، و از لحاظ بدنى باید سالم باشد مریض نباشد، از لحاظ راه باید امنیت داشته باشد، اما لازم نیست که حاجى از لحاظ روحى و اخلاقى سرمایه کافى داشته باشد؟ چرا؟


جواب این است كه استطاعت روحى و اخلاقى هم شرط است اما با یك تفاوت و آن اینكه سایر استطاعتها شرط وجوب است و اما استطاعت روحى و اخلاقى شرط وجود است.
جواب این است که استطاعت روحى و اخلاقى هم شرط است اما با یک تفاوت و آن اینکه سایر استطاعتها شرط وجوب است و اما استطاعت روحى و اخلاقى شرط وجود است.


===توضیح شرط وجوب و شرط وجود===  
===توضیح شرط وجوب و شرط وجود===  




شرط وجوب یعنى شرطى كه تا پیدا نشود تكلیفى در كار نیست. مثلًا رسیدن مال به حد نصاب شرط وجوب زكات است، تا مال به حد نصاب نرسد تكلیفى نیست.
شرط وجوب یعنى شرطى که تا پیدا نشود تکلیفى در کار نیست. مثلًا رسیدن مال به حد نصاب شرط وجوب زکات است، تا مال به حد نصاب نرسد تکلیفى نیست.


اما شرط وجود یعنى شرطى كه تا آن شرط محقق نشود عمل انسان صحیح یا قبول نیست. مثلًا پاكى لباس و بدن شرط نماز است اما شرط وجود است، یعنى بدن و لباس باید پاك باشد تا نماز درست باشد. همچنین حضور قلب شرط نماز است، یعنى باید حضور قلب باشد تا نماز مقبول واقع شود و انسان را بالا ببرد و آثار خود را ببخشد.
اما شرط وجود یعنى شرطى که تا آن شرط محقق نشود عمل انسان صحیح یا قبول نیست. مثلًا پاکى لباس و بدن شرط نماز است اما شرط وجود است، یعنى بدن و لباس باید پاک باشد تا نماز درست باشد. همچنین حضور قلب شرط نماز است، یعنى باید حضور قلب باشد تا نماز مقبول واقع شود و انسان را بالا ببرد و آثار خود را ببخشد.




فرق این دو نوع شرط این است كه انسان مكلف نیست شرط وجوب را ایجاد كند، بلكه هروقت موجود شد آن وقت انسان تكلیف پیدا مى‏كند. مثلًا انسان مكلف نیست كه حتماً مال خود را به حد نصاب برساند كه زكات بدهد ولى اگر به حد نصاب رسید زكات واجب مى‏شود.
فرق این دو نوع شرط این است که انسان مکلف نیست شرط وجوب را ایجاد کند، بلکه هروقت موجود شد آن وقت انسان تکلیف پیدا مى‏کند. مثلًا انسان مکلف نیست که حتماً مال خود را به حد نصاب برساند که زکات بدهد ولى اگر به حد نصاب رسید زکات واجب مى‏شود.


اما شرط وجود شرطى است كه الزاماً باید آن را ایجاد كرد. مثلًا الزاماً باید لباس و بدن را پاك نگه داشت تا نماز صحیح باشد.
اما شرط وجود شرطى است که الزاماً باید آن را ایجاد کرد. مثلًا الزاماً باید لباس و بدن را پاک نگه داشت تا نماز صحیح باشد.
همچنین الزاماً باید حضور قلب وجود داشته باشد تا نماز مورد قبول واقع شود و اثر واقعى خود را ببخشد.
همچنین الزاماً باید حضور قلب وجود داشته باشد تا نماز مورد قبول واقع شود و اثر واقعى خود را ببخشد.




پس شرط وجود از شرط وجوب مهم‏تر است. استطاعت اخلاقى و روحى شرط وجود است، یعنى تنها در صورت آمادگى روحى و اخلاقى است كه انسان از مزایاى بى‏پایان روحى و اجتماعى بهره‏مند مى‏شود و اگر انسان این آمادگى را نداشته باشد «محنت بادیه خریده به سیم».
پس شرط وجود از شرط وجوب مهم‏تر است. استطاعت اخلاقى و روحى شرط وجود است، یعنى تنها در صورت آمادگى روحى و اخلاقى است که انسان از مزایاى بى‏پایان روحى و اجتماعى بهره‏مند مى‏شود و اگر انسان این آمادگى را نداشته باشد «محنت بادیه خریده به سیم».




حالا چه دلیلى داریم كه استطاعت روحى، شرط وجود یعنى شرط مقبولیت و مفید بودن حج است؟ براى نمونه این روایت را ذكر مى‏كنیم:
حالا چه دلیلى داریم که استطاعت روحى، شرط وجود یعنى شرط مقبولیت و مفید بودن حج است؟ براى نمونه این روایت را ذکر مى‏کنیم:




شیخ صدوق روایت كرده است كه امام باقر علیه السلام مى‏فرمود:
شیخ صدوق روایت کرده است که امام باقر علیه السلام مى‏فرمود:
ما یُعْبَأُ بِمَنْ یَؤُمُّ هذَا الْبَیْتَ اذا لَمْ یَكُنْ فیهِ ثَلاثُ خِصالٍ: خُلُقٌ یُخالِقُ بِهِ مَنْ صَحِبَهُ وَ حِلْمٌ یَمْلِكُ بِهِ غَضَبَهُ وَ وَرَعٌ یَحْجُزُهُ عَنْ مَحارِمِ اللَّهِ ‏<ref>من لا یحضره الفقیه ج 2ص 179 .</ref>
ما یُعْبَأُ بِمَنْ یَؤُمُّ هذَا الْبَیْتَ اذا لَمْ یَکُنْ فیهِ ثَلاثُ خِصالٍ: خُلُقٌ یُخالِقُ بِهِ مَنْ صَحِبَهُ وَ حِلْمٌ یَمْلِکُ بِهِ غَضَبَهُ وَ وَرَعٌ یَحْجُزُهُ عَنْ مَحارِمِ اللَّهِ ‏<ref>من لا یحضره الفقیه ج 2ص 179 .</ref>


یعنى كسى كه به قصد حج به خانه كعبه مى‏آید، مورد عنایت حق واقع نمى‏شود مگر آنكه در او سه خصلت وجود داشته باشد: اخلاق مناسبى براى معاشرت با همسفران داشته باشد، داراى نیروى حلم و بردبارى باشد كه بتواند جلو خشم خود را- كه خواه ناخواه موجبات آن در سفر پیش مى‏آید- بگیرد، پارسایى داشته باشد كه جلو او را از گناهان بگیرد.
یعنى کسى که به قصد حج به خانه کعبه مى‏آید، مورد عنایت حق واقع نمى‏شود مگر آنکه در او سه خصلت وجود داشته باشد: اخلاق مناسبى براى معاشرت با همسفران داشته باشد، داراى نیروى حلم و بردبارى باشد که بتواند جلو خشم خود را- که خواه ناخواه موجبات آن در سفر پیش مى‏آید- بگیرد، پارسایى داشته باشد که جلو او را از گناهان بگیرد.




از اینجا مى‏توان تكلیف حجاجى كه بى‏جهت با رفقا به نزاع برمى‏خیزند، زود از كوره در مى‏روند، انواع گناهان از دروغ و غیبت و غیره مرتكب مى‏شوند، فهمید و متأسفانه نقاط ضعف زیادى ازاین‏جهت در غالب حجاج محترم دیده مى‏شود.
از اینجا مى‏توان تکلیف حجاجى که بى‏جهت با رفقا به نزاع برمى‏خیزند، زود از کوره در مى‏روند، انواع گناهان از دروغ و غیبت و غیره مرتکب مى‏شوند، فهمید و متأسفانه نقاط ضعف زیادى ازاین‏جهت در غالب حجاج محترم دیده مى‏شود.




ممكن است بگویید استطاعت روحى و اخلاقى شرط قبول همه عبادات است، اختصاص به حج ندارد زیرا خداوند در قرآن مى‏فرماید: انَّما یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقینَ <ref>مائده : 27‏</ref>  یعنى همانا منحصراً خداوند عمل متقیان را مى‏پذیرد؛ تا انسان داراى تقوا و پاكى نباشد، هیچ عملى از او قبول نمى‏شود.عرض مى‏كنم بلى چنین است. هر عملى آمادگى قبلى روحى مى‏خواهد  
ممکن است بگویید استطاعت روحى و اخلاقى شرط قبول همه عبادات است، اختصاص به حج ندارد زیرا خداوند در قرآن مى‏فرماید: انَّما یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقینَ <ref>مائده : 27‏</ref>  یعنى همانا منحصراً خداوند عمل متقیان را مى‏پذیرد؛ تا انسان داراى تقوا و پاکى نباشد، هیچ عملى از او قبول نمى‏شود.عرض مى‏کنم بلى چنین است. هر عملى آمادگى قبلى روحى مى‏خواهد  


ولى با این تفاوت كه عمل حج گذشته از اینكه عبادت است و باید به قصد قربت بجا آورده شود و على هذا احتیاج دارد به تقواى قلب، یك عمل اجتماعى است. هركسى باید داراى اخلاق اجتماعى مناسبى باشد تا بتواند این وظیفه الهى را درست انجام دهد و آن اثرى كه منظور اسلام از این اجتماع بزرگ است پیدا شود.  
ولى با این تفاوت که عمل حج گذشته از اینکه عبادت است و باید به قصد قربت بجا آورده شود و على هذا احتیاج دارد به تقواى قلب، یک عمل اجتماعى است. هرکسى باید داراى اخلاق اجتماعى مناسبى باشد تا بتواند این وظیفه الهى را درست انجام دهد و آن اثرى که منظور اسلام از این اجتماع بزرگ است پیدا شود.  


در حدیثى كه نقل كردیم، به سه خصلت اشاره شده بود و دوتاى آنها مربوط است به شایستگى انسان از نظر اخلاق معاشرتى. براى اینكه انسان نماز درستى بخواند یا زكاتى را به قصد قربت ادا كند، لزومى ندارد كه صلاحیت اجتماعى داشته باشد اما براى اینكه عمل عظیم حج را انجام دهد لازم است صلاحیت اجتماعى داشته باشد.
در حدیثى که نقل کردیم، به سه خصلت اشاره شده بود و دوتاى آنها مربوط است به شایستگى انسان از نظر اخلاق معاشرتى. براى اینکه انسان نماز درستى بخواند یا زکاتى را به قصد قربت ادا کند، لزومى ندارد که صلاحیت اجتماعى داشته باشد اما براى اینکه عمل عظیم حج را انجام دهد لازم است صلاحیت اجتماعى داشته باشد.




پس معلوم شد كه استطاعت اخلاقى و روحى و به عبارت دیگر صلاحیت اجتماعى نیز شرط است و این استطاعت از استطاعت مالى و بدنى و طریقى از نظر اسلام مهم‏تر است، زیرا این را شرط وجود قرار داده كه الزاماً باید آن را به وجود آورد و تحصیل كرد نه شرط وجوب.
پس معلوم شد که استطاعت اخلاقى و روحى و به عبارت دیگر صلاحیت اجتماعى نیز شرط است و این استطاعت از استطاعت مالى و بدنى و طریقى از نظر اسلام مهم‏تر است، زیرا این را شرط وجود قرار داده که الزاماً باید آن را به وجود آورد و تحصیل کرد نه شرط وجوب.




خط ۱۰۱: خط ۱۰۱:




وقتى كه مى‏گوییم «اخلاق و آداب سفر» باید معنى اخلاق و معنى آداب و فرق میان آنها را بدانیم. حتى خوب است بدانیم چرا به سفر، سفر مى‏گویند و چرا همسفر را «رفیق» مى‏گویند.
وقتى که مى‏گوییم «اخلاق و آداب سفر» باید معنى اخلاق و معنى آداب و فرق میان آنها را بدانیم. حتى خوب است بدانیم چرا به سفر، سفر مى‏گویند و چرا همسفر را «رفیق» مى‏گویند.


==اخلاق‏==
==اخلاق‏==


اخلاق جمع خُلق است. خلق یعنى خوى. ساختمان وجود انسان تا آنجا كه مربوط به بدن است، خَلق (به فتح خاء) گفته مى‏شود و تا آنجا كه مربوط به روح یعنى مربوط به قسمتى از تمایلات روحى است، خُلق (به ضم خاء) گفته مى‏شود.  
اخلاق جمع خُلق است. خلق یعنى خوى. ساختمان وجود انسان تا آنجا که مربوط به بدن است، خَلق (به فتح خاء) گفته مى‏شود و تا آنجا که مربوط به روح یعنى مربوط به قسمتى از تمایلات روحى است، خُلق (به ضم خاء) گفته مى‏شود.  




به عبارت دیگر خَلق مربوط به شخص است و خُلق مربوط به شخصیت. در دعا وارد شده است كه هنگامى كه در مقابله آیینه مى‏ایستید و خود را مى‏بینید، بگویید: اللَّهُمَّ حَسِّنْ خُلْقى كَما حَسَّنْتَ خَلْقى‏ یعنى خداوندا، اخلاق مرا نیكو گردان همچنان كه اندام مرا نیكو گردانیده‏اى و مرا به صورت انسان و در احسن تقویم آفریده‏اى.
به عبارت دیگر خَلق مربوط به شخص است و خُلق مربوط به شخصیت. در دعا وارد شده است که هنگامى که در مقابله آیینه مى‏ایستید و خود را مى‏بینید، بگویید: اللَّهُمَّ حَسِّنْ خُلْقى کَما حَسَّنْتَ خَلْقى‏ یعنى خداوندا، اخلاق مرا نیکو گردان همچنان که اندام مرا نیکو گردانیده‏اى و مرا به صورت انسان و در احسن تقویم آفریده‏اى.




آنچه مربوط به بدن است طرح‏ریزى و ساختمانش در رحم تمام مى‏شود. مثلًا استعداد اینكه انسان سفیدپوست باشد یا سیاه‏پوست، زشت باشد یا زیبا، كوتاه باشد یا بلند، تمام اینها در مرحله رحم طرح و بنا مى‏شود و پس از اینكه كودك به دنیا مى‏آید نه به وسیله خود او و نه به وسیله دیگران قابل تغییر نیست.
آنچه مربوط به بدن است طرح‏ریزى و ساختمانش در رحم تمام مى‏شود. مثلًا استعداد اینکه انسان سفیدپوست باشد یا سیاه‏پوست، زشت باشد یا زیبا، کوتاه باشد یا بلند، تمام اینها در مرحله رحم طرح و بنا مى‏شود و پس از اینکه کودک به دنیا مى‏آید نه به وسیله خود او و نه به وسیله دیگران قابل تغییر نیست.




اما اخلاقیات كه مربوط به روح است در همین دنیا به وسیله خود شخص و معلمان و مربیان و اجتماع، طرح و بنا مى‏شود. البته قسمتى از استعدادهاى اخلاقى مربوط به سرشت و مرحله قبل از تولد است.
اما اخلاقیات که مربوط به روح است در همین دنیا به وسیله خود شخص و معلمان و مربیان و اجتماع، طرح و بنا مى‏شود. البته قسمتى از استعدادهاى اخلاقى مربوط به سرشت و مرحله قبل از تولد است.




على هذا دو تفاوت میان خَلق و خُلق هست. اولًا اینكه خَلق كه مربوط به بدن است یك منزل جلوتر یعنى در منزل رحم تكوین پیدا مى‏كند و اما خُلق كه مربوط به روح است یك منزل عقب‏تر یعنى بعد از تولد متكوّن مى‏شود.
على هذا دو تفاوت میان خَلق و خُلق هست. اولًا اینکه خَلق که مربوط به بدن است یک منزل جلوتر یعنى در منزل رحم تکوین پیدا مى‏کند و اما خُلق که مربوط به روح است یک منزل عقب‏تر یعنى بعد از تولد متکوّن مى‏شود.


ثانیاً آنچه مربوط به خلقت بدن است از اختیار انسان بیرون است، انسان خود قادر نیست كه خلقت خود را عوض كند، اما آنچه مربوط به اخلاقیات روحى است در اختیار خود انسان است؛ هركسى خودش باید شخصیت خود را بسازد، معمار و مهندس روح خود باشد، بنّا و سازنده اخلاق خود باشد.
ثانیاً آنچه مربوط به خلقت بدن است از اختیار انسان بیرون است، انسان خود قادر نیست که خلقت خود را عوض کند، اما آنچه مربوط به اخلاقیات روحى است در اختیار خود انسان است؛ هرکسى خودش باید شخصیت خود را بسازد، معمار و مهندس روح خود باشد، بنّا و سازنده اخلاق خود باشد.




انسانها از لحاظ طرز رفتار با یكدیگر مختلفند، مثلًا ممكن است متواضع باشند یا متكبر، كریم و بخشنده باشند یا لئیم و ممسك، حلیم و بردبار باشند یا كینه‏توز و پرخاشگر. صفاتى از قبیل تواضع و تكبر و كرم و بخل و حلم و حقد را خُلقیات مى‏گویند.
انسانها از لحاظ طرز رفتار با یکدیگر مختلفند، مثلًا ممکن است متواضع باشند یا متکبر، کریم و بخشنده باشند یا لئیم و ممسک، حلیم و بردبار باشند یا کینه‏توز و پرخاشگر. صفاتى از قبیل تواضع و تکبر و کرم و بخل و حلم و حقد را خُلقیات مى‏گویند.




البته هنگامى به این صفات كلمه خُلق اطلاق مى‏شود كه در روح انسان جایگزین شده باشد و جزء خویهاى انسان به شمار رود. در اثر عمل و تكرار و تلقین و غیره این صفات در روح انسان جایگزین مى‏شوند و به اصطلاح به صورت ملكه در مى‏آیند: ملكه فاضله یا رذیله.
البته هنگامى به این صفات کلمه خُلق اطلاق مى‏شود که در روح انسان جایگزین شده باشد و جزء خویهاى انسان به شمار رود. در اثر عمل و تکرار و تلقین و غیره این صفات در روح انسان جایگزین مى‏شوند و به اصطلاح به صورت ملکه در مى‏آیند: ملکه فاضله یا رذیله.




به عبارت دیگر عكس‏العمل هر فردى در مقابل فرد دیگر متفاوت است؛ ممكن است عكس‏العملى باشد كه به زیان او و اجتماع باشد و ممكن است عكس‏العملى باشد مفید به حال او و اجتماع. اگر عكس‏العمل‏هاى انسان در برابر دیگران همیشه خوب و مفید باشد و انسان عادت كند كه همیشه عكس‏العمل خوب نشان بدهد، گفته مى‏شود خلقیات او خوب است.
به عبارت دیگر عکس‏العمل هر فردى در مقابل فرد دیگر متفاوت است؛ ممکن است عکس‏العملى باشد که به زیان او و اجتماع باشد و ممکن است عکس‏العملى باشد مفید به حال او و اجتماع. اگر عکس‏العمل‏هاى انسان در برابر دیگران همیشه خوب و مفید باشد و انسان عادت کند که همیشه عکس‏العمل خوب نشان بدهد، گفته مى‏شود خلقیات او خوب است.




خط ۱۳۴: خط ۱۳۴:




آداب جمع ادب است. تشریفاتى كه انسان براى كارهاى خود قرار مى‏دهد، آداب آن كار نامیده مى‏شود. مثلًا خوردن یك عمل طبیعى است. انسان مى‏تواند احیاناً مانند حیوانات با دهان آب یا غذا بخورد و مى‏تواند با دست بخورد و یا با قاشق بخورد، مى‏تواند با دست راست بخورد و یا با دست چپ بخورد، مى‏تواند با دست‏ نشُسته یا قاشق كثیف بخورد و مى‏تواند با دست پاكیزه و یا قاشق پاكیزه بخورد.
آداب جمع ادب است. تشریفاتى که انسان براى کارهاى خود قرار مى‏دهد، آداب آن کار نامیده مى‏شود. مثلًا خوردن یک عمل طبیعى است. انسان مى‏تواند احیاناً مانند حیوانات با دهان آب یا غذا بخورد و مى‏تواند با دست بخورد و یا با قاشق بخورد، مى‏تواند با دست راست بخورد و یا با دست چپ بخورد، مى‏تواند با دست‏ نشُسته یا قاشق کثیف بخورد و مى‏تواند با دست پاکیزه و یا قاشق پاکیزه بخورد.




اینكه انسان غذا را با دست راست بخورد و دست یا قاشقش شسته باشد، هنگام شروع‏ بسم اللَّه‏ بگوید، با تأنّى بخورد، لقمه‏ها را زیاد بجود، آداب غذا خوردن نامیده مى‏شود.
اینکه انسان غذا را با دست راست بخورد و دست یا قاشقش شسته باشد، هنگام شروع‏ بسم اللَّه‏ بگوید، با تأنّى بخورد، لقمه‏ها را زیاد بجود، آداب غذا خوردن نامیده مى‏شود.




افراد هنگام برخورد به یكدیگر معمولًا آدابى را رعایت مى‏كنند. بعضیها سر خود را مى‏جنبانند یا كلاه خود را برمى‏دارند و شنیده‏ام بعضى از ملتها بینى‏هاى خود را به هم مى‏مالند، و آنها كه یادشان نرفته كه انسانند و مى‏دانند بهترین وسیله تفهیم معنویات براى انسان سخن است و بهترین آرزویى كه یك نفر براى یك نفر دیگر باید بكند این است كه براى او سلامت و صلح و مسالمت بخواهد، اینها وقتى كه به یكدیگر مى‏رسند مى‏گویند: «سلام علیك» یعنى من براى تو از خداوند سلامت و مسالمت آرزو مى‏كنم.
افراد هنگام برخورد به یکدیگر معمولًا آدابى را رعایت مى‏کنند. بعضیها سر خود را مى‏جنبانند یا کلاه خود را برمى‏دارند و شنیده‏ام بعضى از ملتها بینى‏هاى خود را به هم مى‏مالند، و آنها که یادشان نرفته که انسانند و مى‏دانند بهترین وسیله تفهیم معنویات براى انسان سخن است و بهترین آرزویى که یک نفر براى یک نفر دیگر باید بکند این است که براى او سلامت و صلح و مسالمت بخواهد، اینها وقتى که به یکدیگر مى‏رسند مى‏گویند: «سلام علیک» یعنى من براى تو از خداوند سلامت و مسالمت آرزو مى‏کنم.




سلام ادبِ ملاقات است. همچنین هر كارى آدابى دارد و همین قدر مثال كافى است.
سلام ادبِ ملاقات است. همچنین هر کارى آدابى دارد و همین قدر مثال کافى است.
سفر نیز به نوبه خود اخلاق و آدابى دارد؛ یعنى انسان باید از برخى خصلتهاى روحى بهره‏مند باشد، مثل اینكه نسبت به دیگران مهربان باشد و به چهره آنها لبخند بزند و هم پاره‏اى آداب را باید رعایت كند، مثل اینكه مثلًا قبل از مسافرت دوستان خود را آگاه كند و با آنها موادعه و خداحافظى نماید. بعداً به تفصیل درباره اخلاق و آداب سفر بحث خواهیم كرد.
سفر نیز به نوبه خود اخلاق و آدابى دارد؛ یعنى انسان باید از برخى خصلتهاى روحى بهره‏مند باشد، مثل اینکه نسبت به دیگران مهربان باشد و به چهره آنها لبخند بزند و هم پاره‏اى آداب را باید رعایت کند، مثل اینکه مثلًا قبل از مسافرت دوستان خود را آگاه کند و با آنها موادعه و خداحافظى نماید. بعداً به تفصیل درباره اخلاق و آداب سفر بحث خواهیم کرد.




==سفر==
==سفر==


كلمه سفر از ماده سفور است كه به معنى برداشتن پرده از روى یك چیز است. غزالى (به نقل‏ محجة البیضاء) مى‏گوید: سفر ازآن‏جهت سفر نامیده شده است كه پرده از روى اخلاق واقعى انسان برمى‏دارد. فقط در مسافرت مى‏توان به اخلاق واقعى اشخاص پى برد و آنها را شناخت. مى‏گوید: شخصى مى‏خواست درباره دیگرى شهادت بدهد، به او گفتند: آیا با او سفر كرده‏اى؟ گفت: نه. گفتند: پس او را نمى‏شناسى.
کلمه سفر از ماده سفور است که به معنى برداشتن پرده از روى یک چیز است. غزالى (به نقل‏ محجة البیضاء) مى‏گوید: سفر ازآن‏جهت سفر نامیده شده است که پرده از روى اخلاق واقعى انسان برمى‏دارد. فقط در مسافرت مى‏توان به اخلاق واقعى اشخاص پى برد و آنها را شناخت. مى‏گوید: شخصى مى‏خواست درباره دیگرى شهادت بدهد، به او گفتند: آیا با او سفر کرده‏اى؟ گفت: نه. گفتند: پس او را نمى‏شناسى.




مى‏گوید: اگر كسى را دیدید كه مردمى كه با او معامله و دادوستد كرده‏اند و كسانى‏ كه با او مسافرت كرده‏اند از او تمجید مى‏كنند، قطعاً بدانید آدم خوبى است‏ .
مى‏گوید: اگر کسى را دیدید که مردمى که با او معامله و دادوستد کرده‏اند و کسانى‏ که با او مسافرت کرده‏اند از او تمجید مى‏کنند، قطعاً بدانید آدم خوبى است‏ .




به طور كلى هر چیزى كه انسان را در شرایط غیر عادى كه آرامش روح را بهم مى‏زند قرار دهد، پرده از روى اخلاق واقعى انسان برمى‏دارد. انسان در حال عادى حكم آب راكد را دارد كه در حوضى جمع شده است؛ به واسطه ركود، مخلوطهاى آب ته‏نشین مى‏شود و آب بسیار صاف و زلال مشاهده مى‏شود. اما همین‏كه یك چوب داخل آب ببرید و آب را تكان بدهید و زیر و رو كنید، آن‏وقت مى‏بینید چقدر كثافت داخل این آب است.
به طور کلى هر چیزى که انسان را در شرایط غیر عادى که آرامش روح را بهم مى‏زند قرار دهد، پرده از روى اخلاق واقعى انسان برمى‏دارد. انسان در حال عادى حکم آب راکد را دارد که در حوضى جمع شده است؛ به واسطه رکود، مخلوطهاى آب ته‏نشین مى‏شود و آب بسیار صاف و زلال مشاهده مى‏شود. اما همین‏که یک چوب داخل آب ببرید و آب را تکان بدهید و زیر و رو کنید، آن‏وقت مى‏بینید چقدر کثافت داخل این آب است.




بسا افرادى كه در شرایط عادى به دل و نفس خود مراجعه مى‏كنند، آن را مانند همان آب حوض صاف و پاك مى‏بینند و خودشان غافلند كه اگر شرایط جدیدى به وجود آید و موجباتى پیدا شود كه صفات پلید ته‏نشین‏شده باطن ظهور كند معلوم خواهد شد كه چقدر آلودگیها در روح آنها بوده است. غزالى مى‏گوید: یكى از فواید سفر این است كه ماهیت هركس را بر خودش روشن مى‏كند. اخلاق واقعى هركسى در سفر ظاهر مى‏شود. در سفر معلوم مى‏شود كه كى شجاع است و كى ترسو، كى مهربان است و كى بى‏عاطفه، كى خدمتگزار است و كى لافزن و دروغگو، كى حلیم و پرحوصله است و كى كم‏ظرفیت و سبك؟ و از این روست كه سفر را سفر گفته‏اند.
بسا افرادى که در شرایط عادى به دل و نفس خود مراجعه مى‏کنند، آن را مانند همان آب حوض صاف و پاک مى‏بینند و خودشان غافلند که اگر شرایط جدیدى به وجود آید و موجباتى پیدا شود که صفات پلید ته‏نشین‏شده باطن ظهور کند معلوم خواهد شد که چقدر آلودگیها در روح آنها بوده است. غزالى مى‏گوید: یکى از فواید سفر این است که ماهیت هرکس را بر خودش روشن مى‏کند. اخلاق واقعى هرکسى در سفر ظاهر مى‏شود. در سفر معلوم مى‏شود که کى شجاع است و کى ترسو، کى مهربان است و کى بى‏عاطفه، کى خدمتگزار است و کى لافزن و دروغگو، کى حلیم و پرحوصله است و کى کم‏ظرفیت و سبک؟ و از این روست که سفر را سفر گفته‏اند.




سفر به طور كلى مفید و لازم است. قطع نظر از اینكه اخلاق واقعى هركسى را بر خودش ظاهر مى‏كند، حقایق دیگرى را نیز بر انسان روشن مى‏كند: آدمى را پخته و جهان‏دیده مى‏نماید، فواید مادى و معنوى فراوانى دارد. در مدح سفر سخنان زیادى رسیده است. قرآن كریم به سیر در زمین امر مى‏كند و آن را موجب باز شدن چشم و گوش و ازدیاد عقل و تجربه مى‏داند.
سفر به طور کلى مفید و لازم است. قطع نظر از اینکه اخلاق واقعى هرکسى را بر خودش ظاهر مى‏کند، حقایق دیگرى را نیز بر انسان روشن مى‏کند: آدمى را پخته و جهان‏دیده مى‏نماید، فواید مادى و معنوى فراوانى دارد. در مدح سفر سخنان زیادى رسیده است. قرآن کریم به سیر در زمین امر مى‏کند و آن را موجب باز شدن چشم و گوش و ازدیاد عقل و تجربه مى‏داند.




در سوره مباركه حج، آیه 46 مى‏فرماید:
در سوره مبارکه حج، آیه 46 مى‏فرماید:
أَ فَلَمْ یَسیروا فِى الْارْضِ فَتَكونَ لَهُمْ قُلوبٌ یَعْقِلونَ بِها اوْ آذانٌ یَسْمَعونَ بِها یعنى آیا در زمین گردش نكرده‏اند تا روحیه‏هایى متفكر و گوشهایى باز و شنوا پیدا كنند؟
أَ فَلَمْ یَسیروا فِى الْارْضِ فَتَکونَ لَهُمْ قُلوبٌ یَعْقِلونَ بِها اوْ آذانٌ یَسْمَعونَ بِها یعنى آیا در زمین گردش نکرده‏اند تا روحیه‏هایى متفکر و گوشهایى باز و شنوا پیدا کنند؟




پیغمبر اكرم مى‏فرمود: سافِروا تَصِحّوا <ref>من لا یحضره الفقیه ج 2ص 173</ref>  مسافرت كنید، صحت مى‏یابید. در دیوان‏ منسوب به مولى امیر المؤمنین‏ است:
پیغمبر اکرم مى‏فرمود: سافِروا تَصِحّوا <ref>من لا یحضره الفقیه ج 2ص 173</ref>  مسافرت کنید، صحت مى‏یابید. در دیوان‏ منسوب به مولى امیر المؤمنین‏ است:
تَغَرَّبْ عَنِ الْاوْطانِ فى طَلَبِ الْعُلى‏ وَ سافِرْ فَفِى الأَسْفارِ خَمْسُ فَوائِدِ
تَغَرَّبْ عَنِ الْاوْطانِ فى طَلَبِ الْعُلى‏ وَ سافِرْ فَفِى الأَسْفارِ خَمْسُ فَوائِدِ
تَفَرُّجُ هَمٍّ وَ اكْتِسابُ مَعیشَةٍ وَ عِلْمٍ وَ آدابٍ وَ صُحْبَةُ ماجِدِ
تَفَرُّجُ هَمٍّ وَ اکْتِسابُ مَعیشَةٍ وَ عِلْمٍ وَ آدابٍ وَ صُحْبَةُ ماجِدِ


یعنى در طلب علوّ و بزرگى از وطن خارج شو، زیرا در مسافرت پنج فایده وجود دارد: غصه‏هاى محلى فراموش مى‏شود، وسیله كسب معیشت است، وسیله آموختن علم است، راه ادب‏آموزى است، به وسیله سفر انسان به مصاحبت بزرگان توفیق مى‏یابد.
یعنى در طلب علوّ و بزرگى از وطن خارج شو، زیرا در مسافرت پنج فایده وجود دارد: غصه‏هاى محلى فراموش مى‏شود، وسیله کسب معیشت است، وسیله آموختن علم است، راه ادب‏آموزى است، به وسیله سفر انسان به مصاحبت بزرگان توفیق مى‏یابد.




انورى مى‏گوید:
انورى مى‏گوید:
به جرم خاك و به گردون نگاه باید كرد كه آن كجاست ز آرام و این كجا ز سفر
به جرم خاک و به گردون نگاه باید کرد که آن کجاست ز آرام و این کجا ز سفر
به شهر خویش درون، بى‏خطر بود مردم‏ به كان خویش درون، بى‏بها بود گوهر
به شهر خویش درون، بى‏خطر بود مردم‏ به کان خویش درون، بى‏بها بود گوهر
سفر مربى مرد است و آستانه جاه‏ سفر خزانه مال است و اوستاد هنر
سفر مربى مرد است و آستانه جاه‏ سفر خزانه مال است و اوستاد هنر
درخت اگر متحرك شدى ز جاى به جاى‏ نه جور ارّه كشیدى و نه جفاى تبر
درخت اگر متحرک شدى ز جاى به جاى‏ نه جور ارّه کشیدى و نه جفاى تبر


غزالى مى‏گوید: یكى از علما به یاران خود مى‏گوید: «سیحوا تَطیبوا، فَانَّ الْماءَ اذا كَثُرَ مَقامُهُ فى مَوْضِعٍ تَغَیَّرَ» <ref>محجه البیضاء ج 4ص</ref>  42یعنى سیاحت كنید تا پاكیزه شوید، زیرا آب اگر در یك جا بماند مى‏گندد .
غزالى مى‏گوید: یکى از علما به یاران خود مى‏گوید: «سیحوا تَطیبوا، فَانَّ الْماءَ اذا کَثُرَ مَقامُهُ فى مَوْضِعٍ تَغَیَّرَ» <ref>محجه البیضاء ج 4ص</ref>  42یعنى سیاحت کنید تا پاکیزه شوید، زیرا آب اگر در یک جا بماند مى‏گندد .




ابو الفتح بستى مى‏گوید:
ابو الفتح بستى مى‏گوید:
لَقَدْ هُنْتُ مِنْ طولِ الْمَقامِ وَ مَنْ یَقُمْ‏ طَویلًا یُهَنْ مِنْ بَعْدِ ما كانَ مُكْرَما
لَقَدْ هُنْتُ مِنْ طولِ الْمَقامِ وَ مَنْ یَقُمْ‏ طَویلًا یُهَنْ مِنْ بَعْدِ ما کانَ مُکْرَما
وَ طولُ جَمامِ الْمَرْءِ فى مُسْتَقَرِّهِ‏ یُغَیِّرُهُ لَوْناً وَ ریحاً وَ مَطْعَما <ref>المحاسن و الاضدا ص 136</ref>  
وَ طولُ جَمامِ الْمَرْءِ فى مُسْتَقَرِّهِ‏ یُغَیِّرُهُ لَوْناً وَ ریحاً وَ مَطْعَما <ref>المحاسن و الاضدا ص 136</ref>  


یعنى از بس كه یك جا ماندم از نظرها افتاده و پست شدم، آرى هركس در یك نقطه زیاد بماند عزتش تبدیل به خوارى مى‏شود، زیاد ماندن مرد در جایگاه خودش رنگ و بوى و مزه او را مى‏برد.
یعنى از بس که یک جا ماندم از نظرها افتاده و پست شدم، آرى هرکس در یک نقطه زیاد بماند عزتش تبدیل به خوارى مى‏شود، زیاد ماندن مرد در جایگاه خودش رنگ و بوى و مزه او را مى‏برد.


==رفیق‏==
==رفیق‏==


كلمه رفیق از ماده رفق است كه به معنى نرمى است. از قدیم‏الایام كلمه رفیق به همسفر اطلاق مى‏شده است. در احادیث همین تعبیر به كار رفته است. پیغمبر اكرم فرمود: الرَّفیقَ ثُمَّ السَّفَرَ  یعنى اول رفیق خوب انتخاب كنید، بعد تصمیم به مسافرت بگیرید.
کلمه رفیق از ماده رفق است که به معنى نرمى است. از قدیم‏الایام کلمه رفیق به همسفر اطلاق مى‏شده است. در احادیث همین تعبیر به کار رفته است. پیغمبر اکرم فرمود: الرَّفیقَ ثُمَّ السَّفَرَ  یعنى اول رفیق خوب انتخاب کنید، بعد تصمیم به مسافرت بگیرید.




این كلمه ازآن‏جهت براى همسفر انتخاب شده است كه لازم‏ترین شرط همسفرى، رفق و نرمى و ملایمت است. انسان باید كوشش كند حد اكثر ملایمت و همراهى را با رفقاى خود داشته باشد.
این کلمه ازآن‏جهت براى همسفر انتخاب شده است که لازم‏ترین شرط همسفرى، رفق و نرمى و ملایمت است. انسان باید کوشش کند حد اکثر ملایمت و همراهى را با رفقاى خود داشته باشد.
پس معلوم شد كه سفر به نوبه خود اخلاق و آدابى دارد. باید آنها را بدانیم و بكار ببندیم.
پس معلوم شد که سفر به نوبه خود اخلاق و آدابى دارد. باید آنها را بدانیم و بکار ببندیم.





نسخهٔ ‏۲۸ اوت ۲۰۲۱، ساعت ۱۳:۳۱

گرد آوری

عنوان مقاله اخلاق و آداب سفر (اخلاق تقریبی برای مسافران حج )
زبان مقاله فارسی
مرتضی مطهری

نقش عظیم اخلاق در تعمیق وحدت اسلامی آن هم در سفر زیارتی حج بر کسی پوشیده نیست .استاد شهید مطهری بعنوان یکی از عالمان برجسته و زمان شناس معاصر در نوشتار ذیل تحت عنوان اخلاق و آداب سفر نکات بسیار ارزشمند و کلیدی را جهت آموزش مسافران حج بصورت درسواره مطرح نموده اند . هر چند مطالب ذکر شده در این قسمت بیش از دو درس نمی باشد اماظاهرا بنای استاد شهید بر تکمیل این سلسله از دروس بود. امید است این نوشتار که تحت عنوان اخلاق تقریبی ذکر شده است نقطه شروعی برای تحقیقاتی عمیق در این زمینه باشد ان شاء الله.

اخلاق و آداب سفر

درس اول: فایده و لزوم درس اخلاق براى مسافران حج‏

اخلاق و آداب سفر، بخشى از اخلاق و آداب انسانى است. هر انسانى از آن نظر که انسان است باید داراى خُلقها و خویهاى پسندیده و بزرگوارانه باشد.

رسول اکرم صلى الله علیه و آله فرمود: عَلَیْکُمْ بِمَکارِمِ الأَخْلاقِ فَانَّ رَبّى بَعَثَنى بِها بر شما باد به اخلاق بزرگوارانه که خداوند مرا براى همینها مأموریت داده است. آنگاه فرمود: وَ انَّ مِنْ مَکارِمِ الأَخْلاقِ انْ یَعْفُوَ الرَّجُلُ عَمَّنْ ظَلَمَهُ وَ یُعْطى مَنْ حَرَمَهُ وَ یَصِلَ مَنْ قَطَعَهُ وَ یَعودَ مَنْ لا یَعودُهُ‏ [۱]

یعنى از جمله اخلاق بزرگوارانه این است که آدمى در مقابل بدیهاى مردم خوبى کند به اینکه از انتقام صرف‏نظر کند و ببخشاید، به کسى که از احسان به او دریغ داشته است احسان کند، با کسى که پیوند با او را بریده است از نو پیوند کند، کسى را که از او عیادت نکرده است عیادت کند.

اخلاق بر دو قسم است: عمومى و خصوصى. اخلاق عمومى وظایفى است که انسان در همه جا و همه وقت باید رعایت کند. ولى اخلاق خصوصى ناشى ازوظایف و تکالیفى است که انسان در شرایط خاص و زمان خاص و یا نسبت به افراد خاص پیدا مى‏کند. مثلًا اخلاق خانوادگى نوع خاصى از اخلاق است، اخلاق کسبى نوعى دیگر است.


مسافرت، اخلاق و آداب خاصى را ایجاب مى‏کند زیرا وضع جدیدى براى انسان به وجود مى‏آورد و انسان را در شرایط خاصى قرار مى‏دهد که با محیط اقامت یعنى وطن متفاوت است. در مسافرت انسان با یک عده که «همسفر» نامیده مى‏شوند، شب و روز بسر مى‏برد.

بسیارى از پرده‏ها که تا آن وقت میان او و همسفرانش وجود داشت خواه ناخواه برداشته مى‏شود، خواب و بیدارى‏اش با آنهاست، همکاریها و همگامیهایى که هرگز در حضر پیش نمى‏آید لازم مى‏شود. اینها قهراً وظایف و تکالیف خاصى را به وجود مى‏آورد و آمادگى روحى و اخلاقى مخصوصى را ایجاب مى‏کند.

در دین مقدس اسلام به این بخش از اخلاق توجه مخصوص شده و دستورهاى بسیار مفید و ثمربخش- که نمونه دیگرى از جامعیت و عمق تعلیمات این دین مبین است- داده شده است. ما امیدواریم بتوانیم اینها را براى شما آقایان و بانوان محترم که عازم سفر بیت‏اللَّه مى‏باشید بیان کنیم.


اتفاقاً علماى اسلام این دستورهاى اسلامى را در مقدمه حج ذکر کرده‏اند، زیرا در میان فرایض اسلامى این فریضه است که مستلزم سفر و خروج از وطن مى‏باشد.


ما قبل از آنکه وارد متن آن دستورها بشویم، مقدمتاً دو مطلب را توضیح مى‏دهیم: یکى راجع به فایده و لزوم این درس براى حجاج محترم، دیگر راجع به معنى کلمات «اخلاق» و «آداب» و «سفر» که در عنوان درس ما قرار گرفته‏اند و همچنین کلمه «رفیق» که معمولًا در مورد همسفر به کار برده مى‏شود.


فایده و لزوم این درس برای حجاج

فرضاً آمادگى اخلاقى براى سایر مسافرتها لازم نباشد، براى این سفر مذهبى اجتماعى کمال ضرورت دارد. این سفر علاوه بر جهاتى که در سایر سفرها وجود دارد یک سفر روحى و مذهبى است. بدیهى است تا انسان از نظر روحى پاک و منزه نباشد نمى‏تواند از یک برنامه روحى بهره معنوى ببرد.


گاهى بعضى افراد مى‏پرسند: چطور است که از نظر اسلام استطاعت مالى و استطاعت بدنى و استطاعت طریقى شرط است اما استطاعت روحى و اخلاقى‏ شرط نیست؟ یعنى چطور است که حاجى باید از لحاظ مالى آن‏قدر ثروت داشته باشد که به راحتى برود به مکه و برگردد و ضربه‏اى به کار و کسب و وضع خانواده‏اش وارد نشود، و از لحاظ بدنى باید سالم باشد مریض نباشد، از لحاظ راه باید امنیت داشته باشد، اما لازم نیست که حاجى از لحاظ روحى و اخلاقى سرمایه کافى داشته باشد؟ چرا؟

جواب این است که استطاعت روحى و اخلاقى هم شرط است اما با یک تفاوت و آن اینکه سایر استطاعتها شرط وجوب است و اما استطاعت روحى و اخلاقى شرط وجود است.

توضیح شرط وجوب و شرط وجود

شرط وجوب یعنى شرطى که تا پیدا نشود تکلیفى در کار نیست. مثلًا رسیدن مال به حد نصاب شرط وجوب زکات است، تا مال به حد نصاب نرسد تکلیفى نیست.

اما شرط وجود یعنى شرطى که تا آن شرط محقق نشود عمل انسان صحیح یا قبول نیست. مثلًا پاکى لباس و بدن شرط نماز است اما شرط وجود است، یعنى بدن و لباس باید پاک باشد تا نماز درست باشد. همچنین حضور قلب شرط نماز است، یعنى باید حضور قلب باشد تا نماز مقبول واقع شود و انسان را بالا ببرد و آثار خود را ببخشد.


فرق این دو نوع شرط این است که انسان مکلف نیست شرط وجوب را ایجاد کند، بلکه هروقت موجود شد آن وقت انسان تکلیف پیدا مى‏کند. مثلًا انسان مکلف نیست که حتماً مال خود را به حد نصاب برساند که زکات بدهد ولى اگر به حد نصاب رسید زکات واجب مى‏شود.

اما شرط وجود شرطى است که الزاماً باید آن را ایجاد کرد. مثلًا الزاماً باید لباس و بدن را پاک نگه داشت تا نماز صحیح باشد. همچنین الزاماً باید حضور قلب وجود داشته باشد تا نماز مورد قبول واقع شود و اثر واقعى خود را ببخشد.


پس شرط وجود از شرط وجوب مهم‏تر است. استطاعت اخلاقى و روحى شرط وجود است، یعنى تنها در صورت آمادگى روحى و اخلاقى است که انسان از مزایاى بى‏پایان روحى و اجتماعى بهره‏مند مى‏شود و اگر انسان این آمادگى را نداشته باشد «محنت بادیه خریده به سیم».


حالا چه دلیلى داریم که استطاعت روحى، شرط وجود یعنى شرط مقبولیت و مفید بودن حج است؟ براى نمونه این روایت را ذکر مى‏کنیم:


شیخ صدوق روایت کرده است که امام باقر علیه السلام مى‏فرمود: ما یُعْبَأُ بِمَنْ یَؤُمُّ هذَا الْبَیْتَ اذا لَمْ یَکُنْ فیهِ ثَلاثُ خِصالٍ: خُلُقٌ یُخالِقُ بِهِ مَنْ صَحِبَهُ وَ حِلْمٌ یَمْلِکُ بِهِ غَضَبَهُ وَ وَرَعٌ یَحْجُزُهُ عَنْ مَحارِمِ اللَّهِ ‏[۲]

یعنى کسى که به قصد حج به خانه کعبه مى‏آید، مورد عنایت حق واقع نمى‏شود مگر آنکه در او سه خصلت وجود داشته باشد: اخلاق مناسبى براى معاشرت با همسفران داشته باشد، داراى نیروى حلم و بردبارى باشد که بتواند جلو خشم خود را- که خواه ناخواه موجبات آن در سفر پیش مى‏آید- بگیرد، پارسایى داشته باشد که جلو او را از گناهان بگیرد.


از اینجا مى‏توان تکلیف حجاجى که بى‏جهت با رفقا به نزاع برمى‏خیزند، زود از کوره در مى‏روند، انواع گناهان از دروغ و غیبت و غیره مرتکب مى‏شوند، فهمید و متأسفانه نقاط ضعف زیادى ازاین‏جهت در غالب حجاج محترم دیده مى‏شود.


ممکن است بگویید استطاعت روحى و اخلاقى شرط قبول همه عبادات است، اختصاص به حج ندارد زیرا خداوند در قرآن مى‏فرماید: انَّما یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقینَ [۳] یعنى همانا منحصراً خداوند عمل متقیان را مى‏پذیرد؛ تا انسان داراى تقوا و پاکى نباشد، هیچ عملى از او قبول نمى‏شود.عرض مى‏کنم بلى چنین است. هر عملى آمادگى قبلى روحى مى‏خواهد

ولى با این تفاوت که عمل حج گذشته از اینکه عبادت است و باید به قصد قربت بجا آورده شود و على هذا احتیاج دارد به تقواى قلب، یک عمل اجتماعى است. هرکسى باید داراى اخلاق اجتماعى مناسبى باشد تا بتواند این وظیفه الهى را درست انجام دهد و آن اثرى که منظور اسلام از این اجتماع بزرگ است پیدا شود.

در حدیثى که نقل کردیم، به سه خصلت اشاره شده بود و دوتاى آنها مربوط است به شایستگى انسان از نظر اخلاق معاشرتى. براى اینکه انسان نماز درستى بخواند یا زکاتى را به قصد قربت ادا کند، لزومى ندارد که صلاحیت اجتماعى داشته باشد اما براى اینکه عمل عظیم حج را انجام دهد لازم است صلاحیت اجتماعى داشته باشد.


پس معلوم شد که استطاعت اخلاقى و روحى و به عبارت دیگر صلاحیت اجتماعى نیز شرط است و این استطاعت از استطاعت مالى و بدنى و طریقى از نظر اسلام مهم‏تر است، زیرا این را شرط وجود قرار داده که الزاماً باید آن را به وجود آورد و تحصیل کرد نه شرط وجوب.


درس دوم: آشنایى با چند لغت‏

وقتى که مى‏گوییم «اخلاق و آداب سفر» باید معنى اخلاق و معنى آداب و فرق میان آنها را بدانیم. حتى خوب است بدانیم چرا به سفر، سفر مى‏گویند و چرا همسفر را «رفیق» مى‏گویند.

اخلاق‏

اخلاق جمع خُلق است. خلق یعنى خوى. ساختمان وجود انسان تا آنجا که مربوط به بدن است، خَلق (به فتح خاء) گفته مى‏شود و تا آنجا که مربوط به روح یعنى مربوط به قسمتى از تمایلات روحى است، خُلق (به ضم خاء) گفته مى‏شود.


به عبارت دیگر خَلق مربوط به شخص است و خُلق مربوط به شخصیت. در دعا وارد شده است که هنگامى که در مقابله آیینه مى‏ایستید و خود را مى‏بینید، بگویید: اللَّهُمَّ حَسِّنْ خُلْقى کَما حَسَّنْتَ خَلْقى‏ یعنى خداوندا، اخلاق مرا نیکو گردان همچنان که اندام مرا نیکو گردانیده‏اى و مرا به صورت انسان و در احسن تقویم آفریده‏اى.


آنچه مربوط به بدن است طرح‏ریزى و ساختمانش در رحم تمام مى‏شود. مثلًا استعداد اینکه انسان سفیدپوست باشد یا سیاه‏پوست، زشت باشد یا زیبا، کوتاه باشد یا بلند، تمام اینها در مرحله رحم طرح و بنا مى‏شود و پس از اینکه کودک به دنیا مى‏آید نه به وسیله خود او و نه به وسیله دیگران قابل تغییر نیست.


اما اخلاقیات که مربوط به روح است در همین دنیا به وسیله خود شخص و معلمان و مربیان و اجتماع، طرح و بنا مى‏شود. البته قسمتى از استعدادهاى اخلاقى مربوط به سرشت و مرحله قبل از تولد است.


على هذا دو تفاوت میان خَلق و خُلق هست. اولًا اینکه خَلق که مربوط به بدن است یک منزل جلوتر یعنى در منزل رحم تکوین پیدا مى‏کند و اما خُلق که مربوط به روح است یک منزل عقب‏تر یعنى بعد از تولد متکوّن مى‏شود.

ثانیاً آنچه مربوط به خلقت بدن است از اختیار انسان بیرون است، انسان خود قادر نیست که خلقت خود را عوض کند، اما آنچه مربوط به اخلاقیات روحى است در اختیار خود انسان است؛ هرکسى خودش باید شخصیت خود را بسازد، معمار و مهندس روح خود باشد، بنّا و سازنده اخلاق خود باشد.


انسانها از لحاظ طرز رفتار با یکدیگر مختلفند، مثلًا ممکن است متواضع باشند یا متکبر، کریم و بخشنده باشند یا لئیم و ممسک، حلیم و بردبار باشند یا کینه‏توز و پرخاشگر. صفاتى از قبیل تواضع و تکبر و کرم و بخل و حلم و حقد را خُلقیات مى‏گویند.


البته هنگامى به این صفات کلمه خُلق اطلاق مى‏شود که در روح انسان جایگزین شده باشد و جزء خویهاى انسان به شمار رود. در اثر عمل و تکرار و تلقین و غیره این صفات در روح انسان جایگزین مى‏شوند و به اصطلاح به صورت ملکه در مى‏آیند: ملکه فاضله یا رذیله.


به عبارت دیگر عکس‏العمل هر فردى در مقابل فرد دیگر متفاوت است؛ ممکن است عکس‏العملى باشد که به زیان او و اجتماع باشد و ممکن است عکس‏العملى باشد مفید به حال او و اجتماع. اگر عکس‏العمل‏هاى انسان در برابر دیگران همیشه خوب و مفید باشد و انسان عادت کند که همیشه عکس‏العمل خوب نشان بدهد، گفته مى‏شود خلقیات او خوب است.


آداب‏

آداب جمع ادب است. تشریفاتى که انسان براى کارهاى خود قرار مى‏دهد، آداب آن کار نامیده مى‏شود. مثلًا خوردن یک عمل طبیعى است. انسان مى‏تواند احیاناً مانند حیوانات با دهان آب یا غذا بخورد و مى‏تواند با دست بخورد و یا با قاشق بخورد، مى‏تواند با دست راست بخورد و یا با دست چپ بخورد، مى‏تواند با دست‏ نشُسته یا قاشق کثیف بخورد و مى‏تواند با دست پاکیزه و یا قاشق پاکیزه بخورد.


اینکه انسان غذا را با دست راست بخورد و دست یا قاشقش شسته باشد، هنگام شروع‏ بسم اللَّه‏ بگوید، با تأنّى بخورد، لقمه‏ها را زیاد بجود، آداب غذا خوردن نامیده مى‏شود.


افراد هنگام برخورد به یکدیگر معمولًا آدابى را رعایت مى‏کنند. بعضیها سر خود را مى‏جنبانند یا کلاه خود را برمى‏دارند و شنیده‏ام بعضى از ملتها بینى‏هاى خود را به هم مى‏مالند، و آنها که یادشان نرفته که انسانند و مى‏دانند بهترین وسیله تفهیم معنویات براى انسان سخن است و بهترین آرزویى که یک نفر براى یک نفر دیگر باید بکند این است که براى او سلامت و صلح و مسالمت بخواهد، اینها وقتى که به یکدیگر مى‏رسند مى‏گویند: «سلام علیک» یعنى من براى تو از خداوند سلامت و مسالمت آرزو مى‏کنم.


سلام ادبِ ملاقات است. همچنین هر کارى آدابى دارد و همین قدر مثال کافى است. سفر نیز به نوبه خود اخلاق و آدابى دارد؛ یعنى انسان باید از برخى خصلتهاى روحى بهره‏مند باشد، مثل اینکه نسبت به دیگران مهربان باشد و به چهره آنها لبخند بزند و هم پاره‏اى آداب را باید رعایت کند، مثل اینکه مثلًا قبل از مسافرت دوستان خود را آگاه کند و با آنها موادعه و خداحافظى نماید. بعداً به تفصیل درباره اخلاق و آداب سفر بحث خواهیم کرد.


سفر

کلمه سفر از ماده سفور است که به معنى برداشتن پرده از روى یک چیز است. غزالى (به نقل‏ محجة البیضاء) مى‏گوید: سفر ازآن‏جهت سفر نامیده شده است که پرده از روى اخلاق واقعى انسان برمى‏دارد. فقط در مسافرت مى‏توان به اخلاق واقعى اشخاص پى برد و آنها را شناخت. مى‏گوید: شخصى مى‏خواست درباره دیگرى شهادت بدهد، به او گفتند: آیا با او سفر کرده‏اى؟ گفت: نه. گفتند: پس او را نمى‏شناسى.


مى‏گوید: اگر کسى را دیدید که مردمى که با او معامله و دادوستد کرده‏اند و کسانى‏ که با او مسافرت کرده‏اند از او تمجید مى‏کنند، قطعاً بدانید آدم خوبى است‏ .


به طور کلى هر چیزى که انسان را در شرایط غیر عادى که آرامش روح را بهم مى‏زند قرار دهد، پرده از روى اخلاق واقعى انسان برمى‏دارد. انسان در حال عادى حکم آب راکد را دارد که در حوضى جمع شده است؛ به واسطه رکود، مخلوطهاى آب ته‏نشین مى‏شود و آب بسیار صاف و زلال مشاهده مى‏شود. اما همین‏که یک چوب داخل آب ببرید و آب را تکان بدهید و زیر و رو کنید، آن‏وقت مى‏بینید چقدر کثافت داخل این آب است.


بسا افرادى که در شرایط عادى به دل و نفس خود مراجعه مى‏کنند، آن را مانند همان آب حوض صاف و پاک مى‏بینند و خودشان غافلند که اگر شرایط جدیدى به وجود آید و موجباتى پیدا شود که صفات پلید ته‏نشین‏شده باطن ظهور کند معلوم خواهد شد که چقدر آلودگیها در روح آنها بوده است. غزالى مى‏گوید: یکى از فواید سفر این است که ماهیت هرکس را بر خودش روشن مى‏کند. اخلاق واقعى هرکسى در سفر ظاهر مى‏شود. در سفر معلوم مى‏شود که کى شجاع است و کى ترسو، کى مهربان است و کى بى‏عاطفه، کى خدمتگزار است و کى لافزن و دروغگو، کى حلیم و پرحوصله است و کى کم‏ظرفیت و سبک؟ و از این روست که سفر را سفر گفته‏اند.


سفر به طور کلى مفید و لازم است. قطع نظر از اینکه اخلاق واقعى هرکسى را بر خودش ظاهر مى‏کند، حقایق دیگرى را نیز بر انسان روشن مى‏کند: آدمى را پخته و جهان‏دیده مى‏نماید، فواید مادى و معنوى فراوانى دارد. در مدح سفر سخنان زیادى رسیده است. قرآن کریم به سیر در زمین امر مى‏کند و آن را موجب باز شدن چشم و گوش و ازدیاد عقل و تجربه مى‏داند.


در سوره مبارکه حج، آیه 46 مى‏فرماید: أَ فَلَمْ یَسیروا فِى الْارْضِ فَتَکونَ لَهُمْ قُلوبٌ یَعْقِلونَ بِها اوْ آذانٌ یَسْمَعونَ بِها یعنى آیا در زمین گردش نکرده‏اند تا روحیه‏هایى متفکر و گوشهایى باز و شنوا پیدا کنند؟


پیغمبر اکرم مى‏فرمود: سافِروا تَصِحّوا [۴] مسافرت کنید، صحت مى‏یابید. در دیوان‏ منسوب به مولى امیر المؤمنین‏ است: تَغَرَّبْ عَنِ الْاوْطانِ فى طَلَبِ الْعُلى‏ وَ سافِرْ فَفِى الأَسْفارِ خَمْسُ فَوائِدِ تَفَرُّجُ هَمٍّ وَ اکْتِسابُ مَعیشَةٍ وَ عِلْمٍ وَ آدابٍ وَ صُحْبَةُ ماجِدِ


یعنى در طلب علوّ و بزرگى از وطن خارج شو، زیرا در مسافرت پنج فایده وجود دارد: غصه‏هاى محلى فراموش مى‏شود، وسیله کسب معیشت است، وسیله آموختن علم است، راه ادب‏آموزى است، به وسیله سفر انسان به مصاحبت بزرگان توفیق مى‏یابد.


انورى مى‏گوید: به جرم خاک و به گردون نگاه باید کرد که آن کجاست ز آرام و این کجا ز سفر به شهر خویش درون، بى‏خطر بود مردم‏ به کان خویش درون، بى‏بها بود گوهر سفر مربى مرد است و آستانه جاه‏ سفر خزانه مال است و اوستاد هنر درخت اگر متحرک شدى ز جاى به جاى‏ نه جور ارّه کشیدى و نه جفاى تبر


غزالى مى‏گوید: یکى از علما به یاران خود مى‏گوید: «سیحوا تَطیبوا، فَانَّ الْماءَ اذا کَثُرَ مَقامُهُ فى مَوْضِعٍ تَغَیَّرَ» [۵] 42یعنى سیاحت کنید تا پاکیزه شوید، زیرا آب اگر در یک جا بماند مى‏گندد .


ابو الفتح بستى مى‏گوید: لَقَدْ هُنْتُ مِنْ طولِ الْمَقامِ وَ مَنْ یَقُمْ‏ طَویلًا یُهَنْ مِنْ بَعْدِ ما کانَ مُکْرَما وَ طولُ جَمامِ الْمَرْءِ فى مُسْتَقَرِّهِ‏ یُغَیِّرُهُ لَوْناً وَ ریحاً وَ مَطْعَما [۶]


یعنى از بس که یک جا ماندم از نظرها افتاده و پست شدم، آرى هرکس در یک نقطه زیاد بماند عزتش تبدیل به خوارى مى‏شود، زیاد ماندن مرد در جایگاه خودش رنگ و بوى و مزه او را مى‏برد.

رفیق‏

کلمه رفیق از ماده رفق است که به معنى نرمى است. از قدیم‏الایام کلمه رفیق به همسفر اطلاق مى‏شده است. در احادیث همین تعبیر به کار رفته است. پیغمبر اکرم فرمود: الرَّفیقَ ثُمَّ السَّفَرَ یعنى اول رفیق خوب انتخاب کنید، بعد تصمیم به مسافرت بگیرید.


این کلمه ازآن‏جهت براى همسفر انتخاب شده است که لازم‏ترین شرط همسفرى، رفق و نرمى و ملایمت است. انسان باید کوشش کند حد اکثر ملایمت و همراهى را با رفقاى خود داشته باشد. پس معلوم شد که سفر به نوبه خود اخلاق و آدابى دارد. باید آنها را بدانیم و بکار ببندیم.


پانویس

  1. وسائل ج2ص 224.
  2. من لا یحضره الفقیه ج 2ص 179 .
  3. مائده : 27‏
  4. من لا یحضره الفقیه ج 2ص 173
  5. محجه البیضاء ج 4ص
  6. المحاسن و الاضدا ص 136

منبع

مجموعه آثار استاد شهید مطهرى (حج)، ج‏25، ص: 62-51- با تلخیص و ویرایش-