طیب کیران
| نام | أبو عبدالله محمد الطیب بن عبدالمجید بن عبدالسلام بن کیران الفاسی |
|---|---|
| نامهای دیگر | الطیب بن کیران
شیخ الإسلام عالم الأعلام خاتمة المحققین، وحامل رایة المدققین[۱] |
| درگذشت | 1227ق |
الطیب بن کیران (1172هـ — 1227هـ = 1758م — 1812م) مفسر وفقیه مالکی از فقهای فاس و از بزرگان تصوف سنی در مغرب بود.
نسب
او أبوعبدالله محمد الطیب بن عبدالمجید بن عبدالسلام بن کیران الفاسی که زادگاه اجدادی او بود.
تولد و تربیت
او در شهر فاس به سال 1172هـ/1758م، از خانواده ابن کیران که در فاس مشهور است متولد شد. این شهر مملو از علمای برجسته بود. خانواده او در اندلس و القراویین زندگی میکردند. طبقاتی از تجار، علما و قضات زیادی در این شهر ساکن بودند. بسیاری از اهالی آن از دوران باستان به این شهر و شهرهای مختلف نقل مکان کردهاند. او در خانوادهای بزرگ شد که به علم و درستی و اعتبار شهره بود. پدرش از علمای الهی بود که مشتاق تربیت فرزندانش به نیکی و عشق به علم و دانش بود و طیب بن کیران از همان اوایل زندگی نشانههایی از درخشش و هوش و کوشش داشت. او حافظهای قوی داشت که همسالانش به آن شهادت میدادند. در مدت کوتاهی به دانش زیادی دست یافت و چون بزرگانش این درخشش اولیه در حصول و فهم را دیدند شروع کردند به معرفی او در مجالس علم و علما. ایشان دروس حدیث و فقه و عربی را که جمع کثیری از طلاب در آن حاظر بودند میخواند و در آن زمان به سن بیست سالگی نرسیده بود، از همان اول تحقیق و بررسی در تحصیل را لازم میدانست.
اساتید
شیخ ابن کیران علوم شرعیه و ادبی را در فاس فراگرفت که بعضی از اساتیدی که از محضرشان بهره برده است عبارتند از:
- أبو عبدالله محمد بن قاسم جسوس (ت 1182هـ).
- أبو حفص عمر بن عبدالله بن یوسف بن العربی الفاسی الفهری (ت 1188هـ).
- أبوالحسن زینالعابدین المدعو زیان بن هاشم العراقی الحسینی (ت 1194هـ).
- أبو عبدالله محمد بن الحسن بن مسعود البنانی (ت 1194هـ).
- أبو محمد عبدالکریم بن علی الزهنی الیزغی (ت 1199هـ).
- أبو عبدالله محمد التاودی بن الطالب بن علی بن سودة (ت 1209هـ).
به دلیل آنچه در اوایل درخشش در آن دیده بودند، مورد تأیید گروه زیادی از علما قرار گرفت. و در میان آنها میتوان به افراد زیر اشاره کرد:
- زینالعابدین بن هشام العراقی الحسینی.
- أبو عبدالله محمد بن عبدالسلام الناصری الدرعی.
- أبو عبدالله محمد ابن سالم الحفناوی محقق شافعی در سرزمین مصر که برای او اجازه مطلق صادر کرد و بسیار افراد دیگر از این دست است.
- أبو محمد الفاسی عبدالقادر بن أحمد بن العربی بن شقرون (ت 1219هـ).
- أبو عبدالله محمد بن عبدالسلام الناصرالدرعی (ت 1239 هـ).
شاگردان
شیخ در زمان خود با تلفیق علوم، فروع و منشأ معقول و نقلی بینظیر بود و در زبان عربی دارای سابقه طولانی داشت.
او به عنوان استاد در میان روستاییان مشغول به کار بود و تدریس از جمله هنرهایی که در آن ممتاز بود که عبارتند از تفسیر، منطق، تصوف، نحو و بلاغت و در بیشتر این هنرها با کوششهای فراوان به شهرت رسید. از این رو نزد سلطان سلیمان که در بسیاری از مشکلات با او مشورت میکرد واحترام زیادی برای او قائل بود. و بعد از اینکه نبوغ او ظاهر شد و شهرت علمی او در همه جا پیچید، شاگردان فراوانی از او درخواست تدریس نمودند پس مردم زیادی از او بهره بردند و عده زیادی به دست او در علوم مختلف متبحر شدند که برجستهترین آنها عبارتند از:
- پسرش أبیبکر.
- المولی سلیمان که همه جا با او همراه بود.
- الشیخ المجدد أحمد بن عجیبة.
- الشیخ حمدون بن الحاج.
- الشیخ عبدالقادر الکوهن.
- أبی عبدالله الزروالی.
- أبی عبدالله ابن منصور.
- محمد التهامی ابن الحاج محمد البوری.
- محمد بن الحسن أقصبی.
- محمد المدنی الغربی.
- محمد بن عبدالرحمن الفلالی.
- العربی بن محمد الدمناتی.
- القاضی مولای عبدالهادی بن عبدالله العلوی.
- الولید العراقی.
و ... .
آثار
شیخ بن کیران در تمام فنون دانشی تألیف داشته و کتابهایش منحصر به یک فن دانش بشری نبود، بلکه تمام زمینههای علمی را در بر میگرفت، شیخ عبدالقاهر آل کوهن (متوفی 1254 ق) از شاگردان مهم او میگوید: او بیشتر هنرها و علوم را با رویکردی اجتهادی بررسی میکرد و اگر ادامه مییافت به نتایج قابل ملاحظهای دست مییافت. او از هرگونه تقلید کورکورانه پرهیز داشت». از جمله اثرات آن:
تفسیر
- تفسیر من سورة النساء إلی غافر.
- تفسیر طرف من البقرة.
- جواب علی السید حمدون بن الحاج فی قوله تعالی: «فذلکن الذی لمتننی فیه» به شعر.
- مجموع من الرسائل التفسیریة.
حدیث
- شرح العشرة الأخیرة من الأربعین النوویة.
- تقیید فی قوله صلی الله علیه وسلم: لا یدخل الجنة ولد زنی ولا ولد ولده.
- حکم لفظة: "قال" فی سند الحدیث.
- تقیید فی حدیث القراریط.
فقه
- تقیید علی قول خلیل فی مختصره.
- تقیید فی السترة نظما ونثرا.
- شرح الرسالة القیروانیة.
- تقیید علی المختصر الخلیلی والقضاء فی التطوع بموجبها.
- جواب علی سؤال متعلق بزنا امرأة فی عصمة زوجها.
- جواب علی سؤال المولی سلیمان حول نزع العمال أموال الناس وإخفائها فی الزوایا وأکلها بالباطل.
- جواب فی مسألتی کیفیة رفع الیدین فی الدعاء أدبار الصلوات.
ادبیات
- نظم بدیع فی المجاز والاستعارة.
- أرجوزة فی الشرفاء القادریین.
- تقیید فی حقیقة الهمزة المسهلة وحقیقة التسهیل.
- تقیید فی حقائق النکرة واسم الجنس وعلمه والمفرد بلام الحقیقة.
- تقیید علی تلخیص المفتاح.
- تقیید فی مسألة نحویة بباب الاستثناء.
- تقیید فی لو الشرطیة.
عقاید
- شرح توحید المرشد المعین.
- تقیید حول زیارة الأولیاء والتوسل بهم.
- تقیید حول التعلق بالأنبیاء والصالحین.
- تقیید تزاور أهل الجنة وتحسرهم.
- تقیید فی قول الغزالی لیس فی الإمکان أبدع مما کان.
- قصیدهای در شعب ایمان.
- قصیدای در مراتب وحی.
- جواب لأمیر المؤمنین سلیمان عن مسألة الکسب وخلق أفعال العباد.
- شرح کتاب الإیمان من الإحیاء للغزالی.
- شرح کتاب العلم من الإحیاء.
تصوف
- شرح الصلاة المشیشیة.
- شرح الحکم العطائیة.
- شرح نصیحة أبی العباس الهلالی.
- شرح کتاب العلم من الإحیاء للغزالی.
- عقد نفائس الآلی فی تحریک الهمم العوالی.
سیره
- شرح علی ألفیة العراقی در سیره.
- به اضافه تالیفات دیگری از ایشان در منطق، فلسفه و موضوعات مختلف.
آثاری در مورد او
کتاب "الرؤیة الصوفیة عند الشیخ الطیب بن کیران: معالم وحقائق. وتحقیق کتابه: عقد نفائس اللَّآل فی تحریک الهمم العَوال إلی السُّمُو إلی مراتب الکمال" تألیف: دکتر مصطفی الحکیم.
وفات
وی در صبح روز جمعه شانزدهم محرم سال 1227 ق / 1812 م وفات یافت و تشییع جنازه او با حضور بسیاری از مردم به انجام رسید[۲].
پانویس
- ↑ أجوبة وتقایید فی تفسیر الکتاب العزیز، ص: 20
- ↑ الطیب بن کیران