معاهده قطب جنوب
| معاهده قطب جنوب (سیستم پیمان جنوبگان) | |
|---|---|
| تاریخ امضا | ۱ دسامبر ۱۹۵۹ (۱۰ آذر ۱۳۳۸) |
| مکان امضا | واشنگتن دی.سی.، ایالات متحده آمریکا |
| تعداد امضاکنندگان اولیه | ۱۲ کشور |
| تعداد اعضای فعلی | ۵۰ کشور (۲۰۲۵) |
| اهداف اصلی | حفظ صلح، ممنوعیت فعالیتهای نظامی و هستهای، آزادی تحقیقات علمی |
| وضعیت ادعاهای مالکیت | توقف (انجماد) ادعاهای پیشین؛ عدم پذیرش ادعاهای جدید |
معاهدۀ قطب جنوب (به انگلیسی: Antarctic Treaty) که با نام سیستم پیمان جنوبگان نیز شناخته میشود، پیمانی بینالمللی است که در سال ۱۹۵۹ میلادی در واشنگتن دی.سی. به امضای دوازده کشور رسید و امروز تعداد اعضای آن به ۵۰ کشور افزایش یافته است. این پیمان چهارچوب حقوقی حاکم بر قارهٔ جنوبگان (آنتارکتیکا) و قطب جنوب را تعیین میکند. از آنجا که جنوبگان ساکنان بومی ندارد، هیچکس نمیتواند بهطور طبیعی و عرفی در آن ادعای حق آب و خاک داشته باشد. این مسأله باعث شد کشورهای مختلف از «بیصاحب» بودن این منطقه استفاده کرده و بکوشند صاحب بخشی از آن شوند. معاهدۀ قطب جنوب در واکنش به همین رقابتها و نیز نگرانی از گسترش جنگ سرد به این قاره شکل گرفت.
پیشینه و شکلگیری
پیش از پایان جنگ جهانی دوم، برخی کشورها ادعاهای خود را بر بخشهایی از جنوبگان مطرح کرده بودند. اما در سال ۱۹۵۸ م، دوازده کشور یک سال مذاکرهٔ پنهانی را آغاز کردند که سرانجام به امضای معاهده در ۱ دسامبر ۱۹۵۹ م، انجامید. این معاهده در واقع توافقی برای حفظ قارهٔ جنوبگان و سیاستگذاری مشترک در مورد استفاده و بهرهبرداری از آن، بهویژه برای کاربردهای تحقیقاتی، بود. در دوران جنگ سرد، نگرانی اصلی این بود که مبادا جنگ آمریکا و شوروی به قطب جنوب کشیده شود یا فعالیتهای اتمی و آزمایش سلاحهای هستهای در آن انجام گیرد. به همین علت، بیشتر تمرکز معاهده بر این بود که جنوبگان همیشه در وضعیت صلح باقی بماند و جز برای اهداف صلحآمیز به کار گرفته نشود.
مفاد اصلی معاهده
مهمترین مفاد معاهده قطب جنوب عبارتند از:
- هرگونه حضور نظامی در جنوبگان ممنوع است؛
- هرگونه مینگذاری یا تأسیسات نظامی ممنوع است؛
- هرگونه استفاده از بمبهای اتمی و دفع زبالههای هستهای در جنوبگان ممنوع است؛
- آزادی تحقیقات علمی و همکاری بینالمللی در این قاره تضمین میشود؛
- مبادلهٔ اطلاعات و محققان میان کشورهای عضو الزامی است.
با توجه به نوع نگرانیهای زمان جنگ سرد، این معاهده نتوانست مشکل ادعاهای مالکیت را بهطور کامل حل کند. بلکه وضعیت موجود را «منجمد» (قفل) کرد.
مادۀ چهارم و مسأله مالکیت
مادهٔ چهارم معاهدۀ قطب جنوب از مهمترین و حساسترین بخشهای آن است. بر اساس این ماده:
- هیچیک از ادعاهای مالکیت پیشین بر جنوبگان رد نمیشود، اما تأیید هم نمیشود؛
- هیچ ادعای مالکیت جدیدی پذیرفته نخواهد شد؛
- کشورهای امضاکننده ملزم به چشمپوشی از ادعاهای گذشته خود نیستند.
به این ترتیب، عملاً ادعای مالکیت کشورهای بریتانیا، نیوزیلند، نروژ، فرانسه، استرالیا، آرژانتین و شیلی که نزدیکترین کشورها به قطب جنوب هستند، بر روی مناطقی از جنوبگان باقی ماند، هرچند که بسیاری از کشورهای جهان این ادعاها را نپذیرفتهاند. همچنین یک ناحیهٔ بزرگ در جنوبگان بدون هیچ مالکی باقی مانده است؛ چون در زمان تنظیم معاهده، قلمرو هیچ کشوری نبود و بزرگترین منطقهٔ بدون مالک روی زمین محسوب میشود.
اعضا و توسعهٔ پیمان
۱۲ کشور امضاکنندهٔ اولیه عبارت بودند از: آرژانتین، استرالیا، بلژیک، شیلی، فرانسه، ژاپن، نیوزیلند، نروژ، اتحاد آفریقای جنوبی، اتحاد جماهیر شوروی، بریتانیا و ایالات متحده آمریکا. امروزه تعداد اعضای معاهده به ۵۰ کشور رسیده است (اعضای اصلی که رأی دارند شامل ۲۹ کشور مشورتی و ۲۱ کشور غیرمشورتی). این معاهده بهعنوان یکی از نخستین اقدامات غیرمسلحانه در جنگ سرد شناخته میشود.
وضعیت کنونی و آینده
با پیشرفت فناوری، ساخت تأسیسات دائمی در جنوبگان ممکن شده و کشورهای عضو ایستگاههای تحقیقاتی خود را در مناطق مورد ادعا یا مناطق بدون مالک ساختهاند. بر اساس معاهده، همه کشورها اجازهٔ استفاده از سراسر جنوبگان را بدون در نظر گرفتن مناطق تصاحب شده دارند. برای نمونه، چین در مناطق تصاحبنشده ایستگاه ساخته است. از چالشهای پیش روی این پیمان، احتمال وجود نفت و ۷۰٪ آب شیرین زمین در جنوبگان است که میتواند در آینده منشأ کشمکش شود. با این حال، در حال حاضر جنوبگان همچنان بهعنوان یک علمگاه مشترک جهانی برای تحقیقات صلحآمیز و مطالعات منابع طبیعی استفاده میشود.
جستارهای وابسته
منابع
- قطب جنوب کجاست؟ قاره جنوبگان (آنتارکتیکا) چه ویژگیهایی دارد؟، وبسایت معتمد، تاریخ درج مطلب: بیتا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 21 اردیبهشتماه 1405 ش.