قاره جنوبگان
| نام قاره | آنتارکتیکا (جنوبگان) |
|---|---|
| مساحت | ۱۴٬۲۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع |
| کشورها | این قاره کشور ندارد و تحت معاهدۀ قطب جنوب (سیستم پیمان جنوبگان) است |
| جمعیت | ۱۰۰۰ تا ۵۰۰۰ نفر (پژوهشگران فصلی و دائمی) |
| تراکم | ۰٫۰۰۰۰۷ نفر در کیلومتر مربع |
قارۀ جنوبگان آنتارکتیکا یا جنوبگان، دورافتادهترین و جنوبیترین قاره جهان است که بهعنوان پنجمین قاره بزرگ زمین شناخته میشود. این قاره که قطب جنوب جغرافیایی را در بر میگیرد، بهطور میانگین سردترین، خشکترین و بادخیزترین نقطه سیاره ماست. حدود ۹۹ درصد از سطح این قاره با لایههای عظیمی از یخ پوشیده شده است که میانگین ضخامت آن حدود ۱.۶ کیلومتر است. آنتارکتیکا حدود ۷۰ درصد از کل آب شیرین و ۹۰ درصد از یخهای آب شیرین کره زمین را در اختیار دارد. این قاره دارای دامنه اینترنتی اختصاصی .aq است و به دلیل شرایط خاص خود، هیچ شهر دائمی ندارد و تنها ایستگاههای تحقیقاتی در آن فعالیت میکنند.
جغرافیا
آنتارکتیکا خشکترین منطقه جهان است و «درههای خشک» در آن مناطقی هستند که میلیونها سال است هیچ بارش برف یا بارانی را به خود ندیدهاند. این قاره بادخیزترین نقطه زمین نیز محسوب میشود؛ سرعت تندبادها در برخی مناطق به ۳۲۰ کیلومتر در ساعت میرسد. سردترین دمای ثبتشده در تاریخ کره زمین برابر با منفی ۸۹.۲ درجه سانتیگراد بوده که در سال ۱۹۸۳ م، در ایستگاه «وستوک» ثبت شده است. این قاره توسط یکی از طولانیترین رشتهکوههای جهان به نام «ترانسآنتارکتیک» به طول ۳۵۰۰ کیلومتر به دو بخش شرقی و غربی تقسیم شده است. مرتفعترین نقطه آنتارکتیکا، قله «وینسون ماسیف» با ۴۸۹۲ متر ارتفاع است. از آنجا که تمام خطوط طول جغرافیایی در قطب به هم میپیوندند، جنوبگان شامل تمام مناطق زمانی زمین میشود.
اهمیت جغرافیایی و چهار قطب جنوب
از آنجایی که قطب جنوب در جنوبگان واقع شده، این قاره از اهمیت جغرافیایی بالایی برخوردار است. چهار قطب جنوب متفاوت در جهان وجود دارد:
- قطب جغرافیایی جنوب – محور چرخش زمین سطح آن را به دو نیم میکند؛
- قطب دور از دسترس جنوب – نقطهای که بیشترین فاصله را از خط ساحلی دارد (دورترین نقطه از دریا)؛
- قطب ژئومغناطیسی جنوب – ناحیهای که میدان ژئومغناطیسی سطح زمین را به دو نیم تقسیم میکند (با قطب مغناطیسی متفاوت است)؛
- قطب مغناطیسی جنوب – محلی که میدانهای مغناطیسی پوسته زمین را دو نیم میکنند. مکان این قطب به دلیل حرکت آهن زیر پوسته و تغییر میدان مغناطیسی، همواره در حال جابجایی است.
محیط زیست
به رغم سرمای شدید و شرایط سخت، حیات در این قاره وجود دارد. حدود ۱۱۵۰ گونه مختلف قارچ در این قاره شناسایی شدهاند که به خوبی با چرخههای مداوم انجماد و ذوب سازگار شدهاند. برخلاف تصور رایج، هیچ خرس قطبی در جنوبگان زندگی نمیکند؛ آنها ساکنان قطب شمال هستند. پنگوئنها، بهویژه پنگوئن امپراتور، نماد اصلی حیات در جنوبگان هستند. فراوانترین موجود خشکی در این قاره پنگوئن نیست، بلکه یک نوع کرم بسیار کوچک به نام «نماتود» است.
شگفتیهای زمینشناختی
کوه «اربوس» جنوبیترین آتشفشان فعال زمین است که دریاچهای از گدازه مذاب دائمی دارد. پدیده «آبشارهای خون» (Blood Falls) منظرهای حیرتانگیز ایجاد کرده که در آن آبی قرمز رنگ مانند خون از یخچال تیلور نشت میکند؛ این رنگ ناشی از اکسید شدن آهن در آب شور بسیار قدیمی است. همچنین جنوبگان بهترین مکان برای یافتن شهابسنگهاست؛ یخهای سفید و سرمای شدید، سنگهای آسمانی (حتی از مریخ و ماه) را برای هزاران سال سالم نگه میدارند. «دریاچه عمیق» (Deep Lake) نیز به قدری شور است که در دمای منفی ۲۰ درجه سانتیگراد نیز مایع باقی میماند.
تاریخچه و کشف
۵۳ میلیون سال پیش، آنتارکتیکا به قدری گرم بود (بیش از ۲۰ درجه سانتیگراد) که درختان نخل در امتداد سواحل آن رشد میکردند. «روئال آمونسن» نروژی نخستین انسانی بود که با پیشی گرفتن از رقیب خود «رابرت فالکون اسکات»، در ۱۴ دسامبر ۱۹۱۱ پرچم نروژ را در قطب جنوب به اهتزاز درآورد. نخستین کشتی بریتانیا در سده ۱۸۰۰ وارد جنوبگان شد و کاوشگران با برافراشتن پرچم، ادعای مالکیت کردند. بریتانیا اولین کشوری بود که ادعای مالکیت جنوبگان را مطرح ساخت، اما به دلیل شرایط بد آبوهوایی از استعمار آن منصرف شد. بعدها فرانسه، نروژ و حتی حزب نازی آلمان نیز ادعای مالکیت کردند.
سیاست، قوانین و معاهده جنوبگان
در سال ۱۹۵۹ م، پیمان آنتارکتیک امضا شد تا این قاره فقط برای پژوهشهای صلحآمیز استفاده شود و بهعنوان یک علمگاه مشترک جهانی باقی بماند. ایستگاه «مکموردو» بزرگترین مرکز استقراری در آنتارکتیکا است که از سال ۱۹۶۲ م، توسط آمریکا اداره میشود و در گذشته حتی از نیروگاه هستهای در آن استفاده شده است. قوانین عجیبی برای کار در این قاره وجود دارد؛ برای مثال، خارج کردن دندان عقل و آپاندیس برای پرسنل الزامی است تا از بروز اورژانسهای پزشکی جلوگیری شود. هیچ کشوری بهطور رسمی مالک جنوبگان نیست، اما بیش از ۱۲ کشور دنیا ادعای مالکیت بخشی از آن را دارند. در اواسط قرن بیستم، آرژانتین و شیلی نسبت به مناطقی که بریتانیا تصاحب کرده بود، ادعا کردند. همزمان، شوروی و آمریکا توافق کردند در آن زمان ادعایی نداشته باشند ولی این حق را برای آینده محفوظ نگهدارند. این گفتگوها به تنظیم معاهده جنوبگان در سال ۱۹۵۹ م، انجامید. کشورهای آرژانتین، استرالیا، بلژیک، شیلی، فرانسه، ژاپن، نیوزلند، نروژ، اتحاد آفریقای جنوبی، شوروی، بریتانیا، ایرلند شمالی و آمریکا این معاهده را امضا کردند. این رویداد یکی از نخستین اقدامات غیرمسلحانه در جنگ سرد بود.
مفاد اصلی معاهده جنوبگان (۱۹۵۹)
- هرگونه حضور نظامی در جنوبگان ممنوع است؛
- هرگونه مینگذاری ممنوع است؛
- هرگونه استفاده از بمبهای اتمی ممنوع است.
بر اساس معاهده، جنوبگان فقط برای تحقیقات علمی و اهداف صلحجویانه به نفع تمام انسانها استفاده میشود. محققان حق جا گذاشتن هیچ گونه زباله یا ضایعاتی را ندارند و همه چیز باید پس از اتمام کار تخلیه شود.
ماده چهارم و مسئله مالکیت
طبق معاهده هیچکس حق ادعای مالکیت جدید ندارد، اما کشورهای امضاکننده ملزم به چشمپوشی از ادعاهای پیشین خود نیستند. یک ناحیه بزرگ در جنوبگان بدون مالک باقی مانده است (چون در زمان تنظیم معاهده، قلمرو هیچ کشوری نبود) و بزرگترین منطقه بدون مالک روی زمین محسوب میشود. تنها کشورهای امضاکننده معاهده حق تصرف جنوبگان را دارند.
جنوبگان امروز
با پیشرفت فناوری، ساخت تأسیسات دائمی برای زندگی در تمام طول سال ممکن شده است. بسیاری از کشورهای عضو معاهده، در مناطق مورد ادعای خود یا مناطق بدون مالک، ایستگاههای تحقیقاتی ساختهاند. طبق معاهده، همه کشورها اجازه استفاده از سراسر جنوبگان را بدون در نظر گرفتن مناطق تصاحب شده دارند. برای نمونه، چین در مناطق تصاحبنشده ایستگاه ساخته است[۱].
- ایستگاه مکموردو – بزرگترین مرکز استقراری در جنوبگان که از سال ۱۹۶۲ م، توسط آمریکا اداره میشود و در گذشته از نیروگاه هستهای استفاده میکرد؛
- قوانین عجیب – خارج کردن دندان عقل و آپاندیس برای پرسنل الزامی است تا از اورژانسهای پزشکی جلوگیری شود؛
- نخستین تولد – «امیل مارکو پالما» در سال ۱۹۷۹ م، اولین نوزادی بود که در جنوبگان متولد شد.
جغرافیای سیاسی آینده جنوبگان
احتمال وجود ذخایر نفتی در جنوبگان بالا است که میتواند ماده دوم معاهده (ممنوعیت هرگونه بمبگذاری) را تحتالشعاع قرار دهد. همچنین ۷۰٪ آب شیرین زمین در جنوبگان قرار دارد که منبعی ارزشمند محسوب میشود. در حال حاضر جنوبگان در همان زمینهای که باید استفاده میشود: تحقیقات علمی و مطالعات منابع طبیعی.
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- کشف «کوههای گمشده» در قطب جنوب، وبسایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 13 خردادماه 1404 ش، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 21 اردیبهشتماه ۱۴۰5 ش.
- آیا جنوبگان یک کشور محسوب می شود؟، وبسایت کجارو، تاریخ درج مطلب: 23 شهریورماه 1395 ش، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 22 اردیبهشتماه ۱۴۰5 ش.
کشورهای جهان | |
|---|---|
| قاره اروپا | |
| قاره آسیا | |
| قاره آفریقا | |
| قاره آمریکا | |
| قاره اقیانوسیه | |
| قاره جنوبگان |
|
 | |