همایش علمی چهلمین کنفرانس بینالمللی وحدت اسلامی
| همایش علمی چهلمین کنفرانس بینالمللی وحدت اسلامی | |
|---|---|
 | |
| نام رویداد | همایش علمی چهلمین کنفرانس بینالمللی وحدت اسلامی |
| تاریخ رویداد | 7 شهریورماه 1405 ش، مصادف با 16 ربیعالاول، برابر با 29 آگوست 2026 م |
| روز رویداد | شنبه |
| مکان رویداد | قم سالن اجتماعات پژوهشگاه مطالعات تقریبی |
| عوامل | مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی |
| دلیل اهمیت | شهادت رهبر و قائد امت اسلامی امام سید علی خامنهای و ترویج اندیشۀ ایشان |
| پیامدها | ارئۀ 357 مقاله به دبیرخانه |
همایش علمی چهلمین کنفرانس بینالمللی وحدت اسلامی، با موضوع «وحدت اسلامی در اندیشۀ امام شهید» در تاریخ 7 شهریورماه، با حضور علما و اندیشمندان و فرهیختگان و صاحبان مقالات در شهر مقدس قم برگزار شد.
سخنرانی دبیرکل مجمع تقریب
تجلی مفهوم «ما رأیتُ إلا جمیلاً» در زندگی امام شهید
دبیرکل مجمع جهانی تقریب حجتالاسلام والمسلمین دکتر حمید شهریاری با تشریح ابعاد شخصیتی امام شهید حضرت آیتالله العظمی خامنهای، زهد، مجاهدت، شناخت عمیق از تاریخ و تحولات جهان و نظریهپردازی در حوزۀ وحدت اسلامی را از مهمترین ویژگیهای ایشان دانست و گفت: شهادت قائد شهید در سالهای پایانی عمر، اوج معنای زندگی ایشان بود و مفهوم «ما رأیتُ إلا جمیلاً» در کلام حضرت زینب (سلامالله علیها) را در زندگی و مسیر ایشان متجلی کرد.
این عبارت «ما رأیتُ إلا جمیلاً» که حضرت زینب (سلامالله علیها) پس از واقعۀ عاشورا ابراز کرد باید در معنای این نگاه و سرچشمۀ زیبایی در زندگی ایشان تأمل کرد. در طول تاریخ، تفسیرهای مختلفی از این عبارت ارائه شده و برخی آن را در ارتباط با اهداف امام حسین (علیهالسّلام) در مبارزه با ظلم و استکبار دانستهاند.
دکتر شهریاری با اشاره به مباحث مطرحشده دربارۀ معنای زندگی ادامه داد: انسان در مقایسه با گسترۀ تاریخ و جهان هستی، عمر کوتاهی دارد، اما آنچه میتواند زندگی او را معنادار و ماندگار کند، میزان اثرگذاری او پس از مرگ و نقشی است که در ذهن و تاریخ دیگران برجای میگذارد. حضرت اباعبدالله الحسین (علیهالسّلام) یکی از برجستهترین نمونههای ماندگاری تاریخی است و همین ماندگاری به زندگی ایشان معنا بخشیده است. امام شهید نیز از جمله شخصیتهایی بود که میلیونها انسان در سراسر جهان او را به یاد دارند و ویژگیهایی در شخصیت ایشان شکل گرفته بود که او را به انسانی ماندگار و اثرگذار تبدیل کرد.
ویژگیهای برجستۀ امام شهید
دبیرکل مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، زهد و بیاعتنایی به مال و مقام دنیا را نخستین ویژگی برجستۀ امام شهید برشمرد و گفت: حتی هنگام انتخاب ایشان به رهبری پس از امام راحل، در رفتار و چهره ایشان زهد و بیاعتنایی به مقام آشکار بود. امام شهید تا آخرین روز زندگی سادهزیست بودند و از تجمل و دلبستگیهای دنیوی دوری میکردند. وی مجاهدت را دومین ویژگی مهم ایشان دانست و تصریح کرد: مجاهدت امام شهید از سالهای پیش از انقلاب آغاز شد و در دوران تبعید، از جمله در سیستان و بلوچستان و پیرانشهر، ادامه یافت و پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز در میدان مبارزه حضور داشتند و جانباز شدند.
اگر امام شهید چند روز پیش از حادثۀ مسجد ابوذر مجروح نمیشدند، احتمالاً ایشان نیز در شمار شهدای هفتم تیر قرار میگرفتند؛ چراکه همواره در متن مبارزه و در میدان حضور داشتند. علم و شناخت عمیق از تاریخ معاصر و تحولات جهان را از دیگر ویژگیهای برجستۀ امام شهید عنوان کرد و گفت: ایشان علاوه بر دانش دینی، شناخت عمیقی از تاریخ معاصر و اهداف استکبار جهانی داشتند و همین نگاه راهبردی سبب میشد بسیاری از تحولات آینده را پیشبینی کنند. ایشان بارها تأکید کردند که مذاکره با آمریکا به نتیجه نمیرسد و دلیل این دیدگاه را نیز تجربه دانستند.
دبیرکل مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، نظریهپردازی در حوزۀ وحدت اسلامی و تمدن نوین اسلامی را از دیگر ابعاد مهم شخصیت امام شهید برشمرد و گفت: ایشان در زمینۀ وحدت امت اسلامی اندیشه و نظریهپردازی قابل توجهی داشتند و از این جهت با بسیاری از رهبران و حاکمان کشورهای اسلامی تفاوت داشتند. سادهزیستی ایشان در برنامهها و سفرههای افطاری و نیز فرستادن فرزند خود به جبهه، از جمله نمونههایی بود که این روحیه را در عمل نشان میداد؛ رفتاری که در میان بسیاری از حاکمان و مسئولان سیاسی نمونههای مشابه اندکی دارد.
دکتر شهریاری با اشاره به رأفت و سعۀ صدر امام شهید در برابر مخالفان و منتقدان اظهار کرد: ایشان با کسانی که دیدگاه متفاوتی داشتند با مهربانی و سعۀ صدر برخورد میکردند و حتی با افرادی که ایشان را قبول نداشتند نیز وارد گفتوگو میشدند. وی در ادامه، شهادت در سالهای پایانی عمر را اوج معنای زندگی امام شهید دانست و گفت: برای انسانی که تمام عمر خود را در مسیر مجاهدت سپری کرده است، شهادت در سالهای پایانی عمر میتواند یکی از زیباترین و والاترین رخدادهای زندگی باشد. اینکه انسانی سالها در مسیر مجاهدت حرکت کند و در سالهای پایانی عمر به درجۀ شهادت برسد، میتواند مصداقی از همان نگاه حضرت زینب (سلامالله علیها) باشد که فرمود «ما رأیتُ إلا جمیلاً»؛ این مفهوم در زندگی امام شهید نیز تجلی یافت.
دکتر شهریاری قرار گرفتن پیکر امام شهید در جوار امام رضا (علیهالسّلام) را از دیگر جلوههای معنوی شهادت ایشان دانست و افزود: حضور میلیونها نفر از مردم ایران و دیگر نقاط در مراسم بدرقۀ و تشییع ایشان نیز نشاندهنده جایگاه ماندگار و اثرگذار این شخصیت در میان مردم و تاریخ است.
سخنرانی مدیر حوزههای علمیه کشور
آیتالله علیرضا اعرافی، مدیر حوزههای علمیه کشور، با بیان اینکه جهان اسلام در یک نقطۀ عطف تاریخی قرار گرفته است، گفت: تحولات و مقاومت ملتهای اسلامی ظرفیت تازهای برای ایجاد همگرایی و وحدت تمدنی فراهم کرده و حوزه و دانشگاه باید با تولید نظریه و اندیشه، این فرصت تاریخی را به یک قدرت پایدار برای امت اسلامی تبدیل کنند. مدیر حوزههای علمیه کشور با اشاره به تحولات دو قرن اخیر جهان اسلام اظهار کرد: امت اسلامی در این دوره با عقبماندگی، جنگ، اشغال، سلطۀ استکبار و صهیونیسم و همچنین تفرقههای گسترده مواجه بوده و امروز در برابر یک نقطۀ عطف تاریخی قرار گرفته است.
وی افزود: گفتمان انقلاب اسلامی که از ملت ایران برخاسته، متعلق به امت اسلام است و تحولات سالهای اخیر و مقاومت ملت ایران و نیروهای مقاومت، معادلات جدیدی را در منطقه و جهان رقم زده است. اعرافی با تأکید بر اینکه این شرایط یک فرصت تاریخی برای جهان اسلام ایجاد کرده است، گفت: امت اسلامی در آینده باید پاسخ دهد که آیا از ظرفیت و استعداد جدیدی که به برکت خون شهدا، مقاومت ملت ایران، رهبری، علما و نیروهای مسلح ایجاد شده، برای تقویت وحدت و همگرایی استفاده کرده است یا خیر. اگر این قدرت و ظرفیت جدید را مغتنم نشماریم، در برابر تاریخ و نسلهای آینده مسئول خواهیم بود؛ چراکه امروز این واقعیت شکل گرفته که میتوان در برابر قدرتهای بزرگ سیاسی، اقتصادی و نظامی و رژیم صهیونیستی ایستادگی کرد.
جهان اسلام در آستانۀ همگرایی تمدنی
مدیر حوزههای علمیه کشور با اشاره به ضرورت شکلگیری یک منظومه بههمپیوسته در جهان اسلام اظهار کرد: امنیتی که برخی کشورهای منطقه با تکیه بر قدرتهای غربی ایجاد کردهاند، امنیتی وابسته و عاریتی است و نمیتواند پایدار باشد. اگر منظومهای مبتنی بر گفتمان مقاومت و انقلاب اسلامی شکل گرفته بود، رژیم صهیونیستی نمیتوانست چنین جایگاهی در منطقه پیدا کند. وی افزود: گفتمان تقریب باید از ظرفیتهای جدید جهان اسلام برای حرکت به سمت یک وحدت تمدنی و سرنوشتساز استفاده کند. حتی تحولات نظامی و دفاعی اخیر نیز نباید مانعی برای وحدت تلقی شود، بلکه میتواند به سرمایهای برای تقویت همگرایی تمدنی امت اسلامی تبدیل شود.
نقش حوزه و دانشگاه در تولید نظریه وحدت
اعرافی با بیان اینکه آینده از آن انسجام، وحدت و هویت مشترک اسلامی است، بر ضرورت تولید نظریه در حوزه و دانشگاه تأکید کرد و گفت: جهان اسلام برای عبور از شرایط کنونی نیازمند اندیشه و نظریههای جدید و کارآمد در حوزه وحدت و تقریب است. وی با اشاره به نقش امام خمینی و رهبر شهید حضرت آیتالله العظمی خامنهای در این جریان فکری اظهار کرد: این دو شخصیت هم در عرصه نظریهسازی و هم در میدان عمل و معماری اجتماعی و سیاسی، نقش برجستهای ایفا کردند و از طریق تولید قدرت علمی، فرهنگی، سیاسی، بینالمللی و دفاعی، مسیر جدیدی را پیش روی امت اسلامی قرار دادند.
مشترکات اسلامی؛ بنیاد هویت واحد امت
مدیر حوزههای علمیه کشور با تشریح دیدگاه انقلاب اسلامی درباره تقریب مذاهب افزود: وحدت اسلامی نه به معنای ادغام مذاهب و ایجاد یک مذهب واحد است، نه با حذف تفاوتهای مذهبی تحقق پیدا میکند و نه به معنای پذیرش پلورالیسم در حقانیت مذاهب است؛ بلکه باید بر مشترکات عمیق و گسترده مسلمانان تکیه کرد و از این مشترکات برای شکلدهی به یک هویت فکری، اجتماعی، سیاسی و تمدنی مشترک بهره گرفت. وی تأکید کرد: مباحث علمی و کرسیهای آزاداندیشی درباره تفاوتهای مذهبی باید در فضای علمی ادامه داشته باشد و هر مذهب بتواند از مبانی خود دفاع کند، اما این تفاوتها نباید به هویت واحد و انسجام امت اسلامی آسیب بزند.
ضرورت توسعه فقه روابط اجتماعی
اعرافی توحید، رسالت و معاد را از اصول بنیادین هویت مشترک مسلمانان برشمرد و اظهار کرد: در کنار این اصول، مجموعهای از مشترکات عمیق و هویتساز وجود دارد که میتواند مسلمانان را زیر یک خیمه واحد گرد آورد. همچنین بر ضرورت توسعه فقه روابط اجتماعی میان مسلمانان تأکید کرد و گفت: در منابع اسلامی آموزههای گستردهای درباره تعامل، همزیستی، محبت و رعایت حقوق مسلمانان وجود دارد که باید این ظرفیتها استخراج، پردازش و در قالب یک منظومه علمی منسجم ارائه شود.
مدیر حوزههای علمیه کشور خاطرنشان کرد: تقریب اسلامی نباید به روابط فردی و گروهی محدود بماند، بلکه باید در عرصههای فرهنگی، علمی، اقتصادی و سیاسی نیز امتداد پیدا کند و در سطح کلان به سمت همگرایی تمدنی و فوقراهبردی جهان اسلام حرکت کند. اعرافی در پایان بر نقش حوزه و دانشگاه در این مسیر تأکید کرد و گفت: باید در حوزههایی مانند فلسفه تقریب، کلام تقریب، فقه تقریب، اخلاق تقریب و فلسفه و کلام امت واحده اسلامی، کار علمی عمیقتر و منسجمتری صورت گیرد تا وحدت اسلامی از یک شعار فراتر رفته و به یک منظومه فکری و تمدنی کارآمد تبدیل شود.
نمایندۀ ولیفقیه در مجمع فقهی جده
حجتالاسلام والمسلمین مبلغی با تأکید بر اینکه وحدت اسلامی نباید به مسألهای سلیقهای و مقطعی تبدیل شود، گفت: باید با استخراج و دستهبندی قواعد موجود در قرآن و روایات، «فقه وحدت» و «فقه مصلحت امت» را فعال کنیم تا امت اسلامی بتواند برای بحرانهای پیچیده پیش روی خود، پاسخهایی دقیق، منسجم و مؤثر ارائه دهد.
نمایندۀ ولیفقیه در مجمع فقهی جده اظهار کرد: برای تحقق وحدت اسلامی باید از مرحلهای آغاز کنیم که هنوز وارد حوزۀ فقه و شریعت نشدهایم. در این مرحله، با مفهوم «جعل تکوینی امت» مواجه هستیم؛ به این معنا که امت پیش از تشریع، بهعنوان یک واقعیت تاریخی، اجتماعی و انسانی شکل گرفته است. امت اسلامی حتی در صورت بروز اختلاف نیز همچنان یک امت باقی میماند و نباید وحدت را صرفاً امری اعتباری و قراردادی دانست؛ زیرا اختلافات نمیتواند واقعیت امت اسلامی را از میان ببرد.
مبلغی با اشاره به آیه «وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ» افزود: در این آیه نیز تعبیر «جعل» به کار رفته، اما مراد جعل تشریعی نیست، بلکه به یک واقعیت تکوینی و اجتماعی اشاره دارد. بنابراین باید میان جعل تکوینی و جعل تشریعی تفاوت قائل شد. وی در ادامه با ورود به مرحله تشریع، «اخوت اسلامی» را یکی از مهمترین مبانی این مرحله دانست و گفت: در آیه «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ»، اخوت مؤمنان به عنوان یک رابطه شرعی مورد تأکید قرار گرفته است. تعبیر «انما» در این آیه نشاندهنده تأکید و قطعیت این رابطه است؛ بنابراین اخوت میان مؤمنان صرفاً یک رابطه عاطفی نیست که با بروز اختلاف از بین برود، بلکه یک اصل ثابت شرعی در روابط امت اسلامی است.
حجتالاسلام والمسلمین مبلغی با اشاره به سیرۀ امیرالمؤمنین (علیهالسّلام) پس از جنگ جمل خاطرنشان کرد: حضرت علی (علیهالسّلام) با وجود وقوع جنگ و اختلاف شدید، طرف مقابل را «اخواننا» خطاب کردند. این مسأله نشان میدهد که حتی جنگ و درگیری نیز اصل اخوت اسلامی را از بین نمیبرد و هرگاه در میان جوامع اسلامی فاصلهای ایجاد شود، باید به سرعت به این اصل بازگشت و زمینه اصلاح را فراهم کرد. وی همچنین با اشاره به رویکرد مقام معظم رهبری نسبت به کشورهای اسلامی گفت: تأکید بر اخوت اسلامی پس از جنگ اخیر نیز نشان داد که مقابله با تجاوز و نفوذ دشمن به معنای دشمنی با مردم و کشورهای اسلامی نیست.
ضرورت شکلگیری «فقه وحدت» و «فقه مصلحت امت»
نمایندۀ رهبری در مجمع فقهی جده در ادامه، ضرورت شکلگیری «فقه وحدت» را مورد تأکید قرار داد و اظهار کرد: پس از پذیرش اصل اخوت، احکام و قواعد ناظر بر این اخوت مطرح میشود و این همان حوزهای است که میتوان از آن با عنوان «فقه وحدت» یاد کرد. بخش قابل توجهی از قواعد مرتبط با وحدت در منابع اسلامی وجود دارد، اما این قواعد تاکنون به شکل یک باب مستقل و منسجم در فقه سامان نیافتهاند.
وی تأکید کرد: نمیتوان با توجه به مبانی قرآن و روایات پذیرفت که فقه وحدت وجود نداشته باشد؛ بلکه باید این قواعد و احکام استخراج، دستهبندی و به یک دانش منسجم تبدیل شوند. حجتالاسلام والمسلمین مبلغی، مرحله دیگر این نظام را «فقه مصلحت امت» و «احکام اضطراری امت» عنوان کرد و گفت: همانگونه که برای انسان در شرایط اضطراری احکام خاصی وجود دارد، امت اسلامی نیز به دلیل گستره تاریخی، اجتماعی، جغرافیایی و تنوع مذاهب، ممکن است با شرایط اضطراری مواجه شود و باید برای چنین وضعیتهایی نیز قواعد و احکام مشخصی داشته باشیم. وی با اشاره به سیره امیرالمؤمنین افزود: در نهجالبلاغه نمونههای روشنی از توجه حضرت به مصلحت امت وجود دارد و تصمیمهای ایشان در شرایط مختلف نشان میدهد که حفظ مصالح امت و وحدت اسلامی از جایگاه مهمی برخوردار بوده است.
هشدار درباره نظریهپردازی سلیقهای
نمایندۀ رهبری در مجمع فقهی جده هشدار داد: اگر در حوزۀ وحدت نظریه نداشته باشیم، تصمیمگیریها به سلیقه افراد واگذار میشود و نتیجه آن هرجومرج ذهنی و اختلال ادراکی خواهد بود؛ بنابراین به یک «نظام وحدت» نیاز داریم که بتواند به صورت مستمر نظریه و راهکار تولید کند و پاسخگوی بحرانهای پیچیده امت اسلامی باشد. وی همچنین بر ضرورت بهرهگیری از دانش جامعهشناسی در مطالعات وحدت اسلامی تأکید کرد و گفت: وحدت یک امر اجتماعی و هویتی است و برای شناخت آن باید هویت امت اسلامی و سنن الهی مرتبط با امت را مورد توجه قرار داد و از میراث علمی اندیشمندانی همچون علامه طباطبایی و شهید مطهری بهره گرفت.
تنظیم و عملیاتی کردن نظریههای وحدت
حجتالاسلام والمسلمین مبلغی «تنظیم» را مرحله نهایی این فرایند دانست و گفت: پس از کشف قواعد، بررسی جعلهای مختلف، استقرار نظریهها و ارائه قواعد، باید آنها را تنظیم و در جامعه پیاده کرد. عملیاتی کردن نظریههای وحدت برخلاف تصور اولیه، ساده نیست؛ مسائل اجتماعی پیچیدگیها، اقتضائات و ملاحظات متعددی دارند و برای اجرای نظریهها در جامعه باید راهبرد و بسترهای مناسب فراهم شود. وی در پایان تأکید کرد: وحدت اسلامی نباید به مسئلهای سلیقهای و مقطعی تبدیل شود، بلکه باید بر پایه نظریه، دانش، فقه و راهبردهای عملیاتی حرکت کند تا امت اسلامی بتواند برای بحرانها و چالشهای پیچیده پیش روی خود، پاسخهایی دقیق، منسجم و مؤثر ارائه دهد.
سخنرانی دبیر علمی همایش
حجتالاسلام والمسلمین اکبر راشدینیا، رئیس پژوهشگاه مطالعات تقریبی و دبیر علمی همایش، با ارائۀ گزارش آماری از دبیرخانۀ همایش اعلام کرد که با وجود محدودیت زمانی شدید یکماهه، ۳۷۵ مقاله علمی (شامل ۳۲ مقاله بینالمللی از ۲۹ کشور جهان) به دبیرخانه واصل شده و تحت نمایه ISC قرار گرفته است. وی با تأکید بر اینکه در اندیشۀ امام خمینی، تقریب یک رویکرد چندبعدیِ نظریهپردازانه، گفتمانساز، الگوساز و نهادینه است، تصریح نمود که مراد از وحدت اسلامی هرگز ادغام مذهبی، یکدستسازی عقیدتی یا حذف مرزهای جغرافیایی نیست، بلکه همگرایی تراز اول دولتها و ملتهای مسلمان حول «شناخت دقیق و حفظ منافع کلان امت اسلامی» در برابر جبهۀ استکبار است.
نگارخانه
-
نمایی از همایش (1) -
نمایی از همایش (2) -
نمایی از همایش (3) -
نمایی از همایش (4) -
نمایی از همایش (5) -
نمایی از همایش (6)
جستارهای وابسته
منابع
- وبسایت خبرگزاری حوزه، پنج عنصر اساسی نظریه وحدت در اندیشه انقلاب اسلامی / وحدت به معنای نادیده گرفتن تفاوتها و حذف هویتهای مذهبی نیست، تاریخ درج مطلب: 7 شهریورماه، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 17 شهریورماه.