خدیجه بنت خویلد

نسخهٔ تاریخ ‏۳۱ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۴:۴۱ توسط Hadifazl (بحث | مشارکت‌ها) (جایگزینی متن - '[[رسول اکرم (ص)' به '[[محمد بن عبد‌الله (خاتم الانبیا)')

خدیجه بنت خویلد همسر والامقام پیامبر اسلام و مادر فاطمه زهرا (سلام‌‌الله ‌علیها) می باشد. این بانوی والا مقام در تاریخ اسلام، نقشی بی‌بدیل در گسترش آیین توحید و حمایت از رسول اکرم (صلی‌الله علیه وآله وسلم) ایفا کرد. از دامان پاک این بانوی سترگ جهان بشریت، دختری گرانقدر به نام فاطمه زهرا (سلام‌‌الله ‌علیها) متولد شد که ذریه و نسل خاتم پیامبران از او جریان یافته است و آن بانوی بزرگوار را می‌توان مادر اهل‌بیت طاهرین نامید؛ همانان که پیامبر گرامی اسلام، بُغض و نفرت آنان را نفاق نامیده و چنین فرموده است: هر آن کس که ما اهل‌بیت را دشمن دارد، او منافق است[۱]. همچنین فرموده است: من در میان شما دو چیز را به یادگار می‌نهم؛ تا زمانی که به آن دو تمسک جویید، هرگز گمراه نخواهید شد؛ کتاب خدا و عترتم (اهل‌بیتم). این دو از یکدیگر جدا نخواهند شد تا در حوض بر من وارد شوند[۲]. همچنین از رسول خدا (صلی‌الله علیه وآله وسلم) روایت شده است که فرمود: ستارگان، امانی برای اهل آسمان هستند و اهل‌بیتم امانی برای امتم به شمار می‌روند[۳].

نخستین بانوی مسلمان

تولد و زادگاه

خدیجه دختر خویلد بن أسد بن عبدالعُزّی بن قُصَیّ، پانزده سال پیش از عام الفیل در مکه دیده به جهان گشود. پدرش خویلد بن أسد از اشراف قریش و بزرگان بنی أسد بن عبدالعزی _از تیره‌های قریش_ بوده و مادرش فاطمه دختر زائدة بن أصم نام داشته است[۴]. پسرعمویش ورقة بن نوفل بن أسد نیز مردی خردمند و برخوردار از دانش و حکمت در روزگار جاهلی بود و از مردان نیک دوران خود به شمار می‌رفت[۵].

ازدواج با رسول مهربانی

هنگامی که پیامبر گرامی اسلام به سن ۲۵ سالگی رسید، با خدیجه ازدواج کرد؛ خدیجه (سلام‌الله ‌علیها) در آن روزگار بانویی بازرگان بوده و از شرف و دارایی فراوانی برخوردار بود. فضیلت‌های اخلاقی پیامبر اسلام از جمله راستگویی، امانتداری و حسن‌خلق آن یگانه روزگار، به خدیجه (سلام‌الله ‌علیها) رسیده بود و از این رو ایشان به پیامبر خدا که در زمان پیش از بعثت آن حضرت را محمد امین (صلی‌الله علیه وآله وسلم) می‌خواندند، پیشنهاد کرد برای تجارت با کاروان تجاری‌اش رهسپار شام شوند. رسول‌خدا (صلی‌الله علیه وآله وسلم) این پیشنهاد را پذیرفت و خدیجه (سلام‌الله ‌علیها) در این سفر، خادم خویش مَیسَرة را نیز فرستاد و میسره در بازگشت به مکه، شمه‌ای از مکارم اخلاقی و آراستگی رفتاری پیامبر را برای بانو شرح داد. پس از این جریان، ایشان که آن هنگام مجرد بوده [۶] و شیفته رفتار والا و اخلاق آسمانی محمد امین(صلی‌الله علیه وآله وسلم) شده بود، به آن حضرت پیغام داد: ای پسر عمو، من به شما تمایل یافته‌ام، به دلیل نزدیکی و خویشاوندی، شرف و جایگاه شما در میان قوم قریش و نیز امانتداری، حسن‌خلق و راستگویی‌ات. در ادامه پیشنهاد ازدواج از سوی بانو به رسول‌خدا (صلی‌الله علیه وآله وسلم) مطرح شد. پیامبر اسلام نیز این جریان را با عموهایش به‌ویژه عموی والاتبارش ابوطالب طرح نمود و این وصلت خجسته به انجام رسید و خدیجه بانوی بزرگوار تاریخ، به افتخار همسری پیامبر اسلام نائل آمد؛ پیامبر نیز که بانو را به همسری برگزیده بود، او را دوست می‌داشت و همواره آن بانوی بزرگوار را محترم داشته و تا زمانی که زنده بود، همسر دیگری برنگزید. همه فرزندان پیامبر اسلام به جز ابراهیم نیز از خدیجه(سلام‌الله ‌علیها) متولد شدند[۷].

نخستین زن مسلمان

پس از آنکه پیامبر اسلام در سال چهلم عام الفیل به مقام نبوت نائل آمد و فرشته وحی بر آن بزرگوار نازل و جهان به نور نبوت خاتم پیامبران روشن شد، همسرش خدیجه(سلام‌الله ‌علیها) نخستین زنی بود که به رسالت محمد امین (صلی‌الله علیه وآله وسلم) ایمان آورد و طبق اجماع مورخان، ایشان نخستین بانویی است که به آیین اسلام گرویده است. در‌این‌باره نسایی از بزرگان اهل سنت، از مردی به نام عفیف چنین روایت کرده است: در ابتدای بعثت پیامبر اسلام برای تجارت و خرید لباس و عطر برای خانواده‌ام، به شهر مکه آمدم. در مکه نزد عباس بن عبدالمطلب عموی پیامبر که از تاجران بزرگ مکه بوده است، رفتم و هنگامی که کنار او نشسته بودم، دیدم جوانی آمد و نگاهش را به آسمان دوخت و روبروی کعبه ایستاد و کمی بعد، نوجوانی را دیدم که سمت راست آن مرد جوان ایستاد و در ادامه بانویی را دیدم که پشت سر آن دو ایستاد. هنگامی که آن مرد جوان به رکوع رفت، آن نوجوان و زن نیز چنین کردند. من گفتم: ای عباس، صحنه شگفت‌انگیزی و بزرگی است! عباس نیز گفت: آری چنین است. آیا می‌دانی آن مرد کیست؟ پاسخ دادم: خیر. گفت: او محمد بن عبدالله (صلی‌الله علیه وآله وسلم) است. آیا می‌دانی آن نوجوان کیست؟ او علی پسر برادرم است… آیا می‌دانی آن زن کیست؟ او خدیجه دخترر خویلد همسر او(پیامبر) است. برادر زاده‌ام خبر داده که پروردگارش خدای آسمان و زمین است… به خدا سوگند جز این سه تن، کسی را نمی‌شناسم بر روی زمین بر این دین استوار و پایبند باشد[۸]. آری، خدیجه همسر پیامبر، نخستین بانوی مسلمان بوده و از جایگاه والایی نزد خدا و پیامبر اسلام برخوردار بوده و محبوب پیامبر خدا بوده و رسول‌خدا (صل الله علیه وآله) حتی پس از وفات ایشان بسیار از او یاد کرده و زبان به ستایشش گشوده و به نیکی یاد فرموده است[۹].

مدح رسول از بانو

از پیامبر گرامی اسلام چنین روایت شده است: «خَیرُ نِسَاءِ العَالَمِینَ مَریَمُ بِنتُ عِمرانَ وَ آسِیَّةُ بِنتُ مُزاحِمَ وَ خَدِیجَةُ بِنتُ خُویلد وَ فَاطِمَةُ بِنتُ مُحَمَّدٍ»[۱۰]؛ «بهترین بانوان جهان، مریم دختر عمران، آسیه دختر مزاحم، خدیجه دختر خویلد و فاطمه دختر محمد هستند.»

همچنین از رسول‌خدا(صل الله علیه وآله) روایت است که در تکریم مقام والای همسر باوفایش خدیجه کبری چنین فرمود: او هنگامی به من ایمان آورد که مردم مرا تکذیب می‌کردند و ثروتش را در راه من و گسترش آیین اسلام و حمایت از مظلومان و تهیدستان از میان تازه مسلمانان بویژه در زمان حضور بنی‌هاشم در شِعب أبی‌طالب صرف نمود؛ در حالی که مردم از من دریغ می‌کردند[۱۱].

«عبدالله بن عباس» نیز که از شاگردان برجسته مکتب وحی به‌شمار می‌رفت، در این خصوص اظهار داشته است: «أفضَلُ نِسَاءِ أهلِ الجَنَّةِ خَدِیجَةُ بِنتُ خُویلد وَ فَاطِمَةُ بِنتُ مُحَمَّدٍ وَ مَریَمُ بِنتُ عِمرانَ وَ آسِیَّةُ بِنتُ مُزاحِمَ»[۱۲]؛ «برترین و بالاترین زنان اهل بهشت عبارتند از: خدیجه دختر خویلد، فاطمه دختر محمد (صلی‌الله علیه وآله وسلم)، مریم دختر عمران و آسیه دختر مزاحم».

آیاتی در شأن خدیجه

خدیجه با سابقه‌ترین زن مسلمان و در میان همسران پیامبر (صلی‌الله‌ علیه‌ و‌آله وسلم) از بیشترین فضیلت برخوردار بود، ازاین رو همۀ آیاتی را که از مؤمنان و جایگاه آنان نزد خدا و فرجام نیکوی آنها سخن می‌گویند را می‌توان بر حضرت خدیجه تطبیق داد و ایشان را مصداقی از آنها دانست؛ چنان‌که «مقربون» را در تفسیر آیات:   والسابقون السابقون * اُولکَ المقربون [واقعه–10و11]   رسول خدا (صلی‌الله‌ علیه‌ و‌آله وسلم) ، خدیجه و علی‌بن ابی طالب و ذریۀ آنان که به ایشان می‌پیوندند، دانسته‌اند.

همچنین در تفسیر آیۀ مکی:   وما یَستَوِی الاَحیاءُ و لاَ الاَموتُ ... [فاطر–22]  ؛ زنده و مرده یکسان نیستند. نیز خدیجه را از مصادیق «احیاء» دانسته‌اند.

ابان بن تغلب از امام صادق (علیه‌السلام) درباره شأن نزول آیه:   والَّذینَ یَقولونَ رَبَّنا هَب لَنا مِن اَزوجِنا و ذُرّیّـتِنا قُرَّةَ اَعیُنٍ و اجعَلنا لِلمُتَّقینَ اِمامـا [فرقان–74]   پرسید و آن حضرت فرمود: ما اهل‎بیت (علیهم‌السلام) هستیم. از دیگران نیز روایت کرده‌اند که «ازواجنا» همان حضرت خدیجه و «ذریاتنا» حضرت فاطمه (سلام‌الله علیها) و «قرة اعین» امام حسن (علیه‌السلام) و امام حسین (علیه‌السلام) و مراد از «واجعَلنا لِلمُتَّقینَ اِمامـا» علی بن ابی طالب (علیه‌السلام) است. ابوسعید نیز از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم) روایت کرده که آن حضرت از جبرئیل درباره مصداق «ازواجنا» سؤال کردند و جبرئیل نیز در جواب از خدیجه (علیهاالسلام) نام برد.

خدا به بی‌نیازی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم) پس از فقر اشاره می‌فرماید:   ووجَدَکَ عالاً فَاَغنی [ضحی–8]   و بسیاری از مفسران در تفسیر «فأغنی» نوشته‌اند که با ثروت خدیجه، پیامبر از فقر رهایی یافت.

پیرو افشای راز پیامبر به دست برخی از همسرانش و آزرده شدن آن حضرت از آنان (حفصه و عایشه) آیاتی از سوره تحریم نازل شد:  عَسی رَبُّهُ اِن طَـلَّقَکُنَّ اَن یُبدِلَهُ اَزوجـًا خَیرًا مِنکُنَّ مُسلِمـتٍ مُؤمِنـتٍ قـنِتـتٍ تـبـتٍ عـبِدتٍ سـحـتٍ ثَیِّبـتٍ واَبکارا [تحریم–5]   به این معنا که: چه بسا با طلاق دادن شما خدا بهتر از شما، زنانی از بیوه‌زنان یا دوشیزگانی به پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم) دهد. برخی مفسران در تفسیر بیوه‌زنان این آیه را بر خدیجه تطبیق داده‌اند، در حالی که وی در دورۀ مکی رحلت کرده بود و این آیه و شأن نزولش مربوط به دورۀ مدنی است، مگر آنکه مراد این باشد که با طلاق شما خدا در بهشت، مانند خدیجه را نصیب پیامبر خواهد کرد.

در شأن آیۀ مدنی:   والسّـبِقونَ الاَوَّلونَ مِنَ المُهـجِرینَ والاَنصارِ والَّذینَ اتَّبَعوهُمبِاِحسـنٍ رَضِیَ اللّهُ عَنهُم و رَضوا عَنهُ ... [توبه–100]   گفته‌اند که «السابقون الاولون» حضرت خدیجه (علیهاالسلام) است که نخستین زن ایمان آورنده به رسول خدا بود، در حالی که آیه یاد شده دربارل نخستین مهاجران و انصار و پیروان آنان است نه نخستین مؤمنان؛ وانگهی حضرت خدیجه پیش از هجرت به مدینه از این دنیا رفته بودند، از این رو گفتار مفسران را باید از گونۀ تطبیق آیه بر خدیجه دانست.

درگذشت

سرانجام این بانوی گرانقدر و والامقام که عمر خویش را صرف خدمت به محبوبترین خلق خدا و اشرف پیامبران الهی و دفاع از حقانیت اسلام و رواج آیین الهی و نفی شرک و بت‌پرستی کرد، در حالی که ۶۴ سال و چند ماه از عمرش می‌گذشت، در مکه وفات یافت[۱۳].

سال اندوه

ابوطالب عموی گرامی پیامبر و خدیجه(سلام‌الله ‌علیها) بنت خویلد با فاصله‌ای کوتاه، سه سال پیش از هجرت به یثرب (مدینة الرسول) و حدود هشت ماه پس از خروج از شِعب أبی‌طالب وفات کردند. پیامبر اکرم (صلی‌الله علیه وآله وسلم) این سال را که طی آن دو تن از نزدیک‌ترین و عزیزترین افراد خانواده‌اش را از دست داد، عام الحزن (سال اندوه) نامید[۱۴].

فرجام سخن

ایشان از برترین و نامدارترین بانوان جهان اسلام به شمار رفته و در راه گسترش آیین توحید، فداکاری بسیاری از خویش آشکار کرد و نخستین زنی است که دین اسلام را پذیرفت. نسل پیامبر اسلام (صلی‌الله علیه وآله وسلم) نیز از طریق این بانوی والا مقام جریان داشته و مادر فرزندان پیامبر اسلام بوده است. فضیلت‌های این بانوی برجسته و پاک‌سیرت فراتر از آن است که در قالب کلمات بگنجد. ایشان الگویی نیکو برای همهٔ زنان در سراسر گیتی به‌شمار می‌رود.

پانویس

  1. فضل آل‌البیت(علیهم‌السلام)؛ ص ۵۲.
  2. إحیاء المیت بفضائل أهل‌البیت (علیهم‌السلام)؛ ص ۱۶.
  3. همان؛ ص ۲۳.
  4. فی فضائل أمهات المؤمنین، ص ۲۲.
  5. خدیجة أم‌المؤمنین، ص ۳۳.
  6. به گواهی تاریخ، خدیجه دخترررر خویلد پیش از ازدواج با رسول‌خدا(صل الله علیه وآله) دو مرتبه ازدواج کرده بود. یک بار با ابوهالة بن زرارة وصلت نمود که حاصل این ازدواج، تولد پسرانی به نام‌هالة و هند بوده است. این ازدواج دیری نپایید و ابوهالة وفات کرد. در ادامه، خدیجه دخترررر خویلد با مردی به نام عتیق بن عائذ مخزومی ازدواج کرد که از او نیز صاحب دخترررری به نام هند شد. (ر. ک: خدیجة أم المؤمنین «س»، ص ۳۵ - ۳۳).
  7. حیاة أم المؤمنین خدیجة، ص ۵۱ - ۵۰؛ نام مادر ابراهیم بن رسول الله (صلی‌الله علیه وآله وسلم)، ماریة قبطیة بوده است.
  8. خصائص أمیر المؤمنین(‌علیه‌السلام)، ص ۲۷.
  9. فی فضائل أمهات المؤمنین، ص ۲۴.
  10. اعلام الوری لأعلام الهدی، ج ۱ ص ۱۵۶؛ در روایت مشابه دیگر أنس بن مالک از رسول‌خدا(صل الله علیه وآله) چنین نقل کرده است: از میان زنان جهانیان [در فضیلت و برتری]، چهار تن تو را کافی است: مریم دخترر عمران و خدیجه دخترر خویلد و فاطمة دخترر محمد و آسیه همسر فرعون. (ر. ک: الثغور الباسمة فی فضائل السیدة فاطمة، ص ۷۰).
  11. أخبار الدول و آثار الأول، ج ۱، ص ۲۶۴ (فی فضائل خدیجة أم المؤمنین رضی الله عنها).
  12. چهل حدیث در فضائل حضرت زهرا(سلام‌ الله ‌علیها)، ص ۱۲.
  13. همان.
  14. خدیجه مادر کوثر است، ص ۱۳۰؛ ابوطالب بن عبدالمطلب عموی پیامبر اسلام که او را سید البطحاء، شیخ قریش و رئیس مکه می‌نامیدند، نیز در همان سال وفات خدیجه در سن بالای ۸۰ سالگی رحلت کرد و پیامبر را با کوهی از مشکلات تنها گذارد. در ادامه خداوند زمینه هجرت پیامبر و مسلمانان را به مدینه فراهم کرد و با این هجرت مبارک، فصل نوینی در تاریخ اسلام گشوده شد. (ر. ک: دیوان أبی‌طالب عم النبی، ص ۹).