عبدالقاهر بغدادى: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی‌وحدت
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۴۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
<div class="references" style="margin: 0px 0px 10px 0px; max-height: 300px; overflow: auto; padding: 3px; font-size:95%; background: #FFA500; line-height:1.4em; padding-bottom: 7px;"><noinclude>
{{جعبه اطلاعات شخصیت
[[پرونده:Ambox clock.svg|60px|بندانگشتی|راست]]
| عنوان = عبدالقاهر بغدادى
<br>
| تصویر = عبدالقاهر بغدادى.jpg
'''''نویسنده این صفحه در حال ویرایش عمیق است. '''''<br>
| نام = ابو منصور عبدالقاهر بن طاهر بن محمد بغدادی
| نام‌های دیگر =  
| سال تولد =  
| تاریخ تولد = ۹۸۰ق.
| محل تولد = [[بغداد]]
| سال درگذشت =
| تاریخ درگذشت = ۴۲۹ق.
| محل درگذشت = [[نیشابور]]، اسفراین
| استادان = {{فهرست جعبه عمودی |ابواسحاق اسفراینى‌ |ابو احمد عبدالله ابن عَدی |ابوبکر محمد بن حسن بن فورَک |ابوعمرو اسماعیل بن نُجَید }}
| شاگردان =
| دین = [[اسلام]]
| مذهب = [[اهل سنت و جماعت|اهل‌سنت]]، [[شافعی]]
| آثار = {{فهرست جعبه افقی |اصول الایمان |أصول‌الدین (تمیمی بغدادی) |الملل و النحل (بغدادی، عبدالقاهر ابن طاهر) |الفرق بین الفرق |بیان فرقة الناجیة منهم }}
| فعالیت‌ها = [[فقیه]]، متکلم
| وبگاه =
}}
'''عبدالقاهر بن طاهر بن محمد بغدادی اسفراینی تمیمی'''، [[فقیه]] [[شافعی]] و [[متکلم]] [[اشعری]] قرن چهارم هجری قمری است. وی در [[بغداد]] متولد شده و سپس در [[نیشابور]] سکونت گزیده است. وی که از قبیله تمیمی بوده هم چون پدرش (م: 383هـ. ق) اهل علم بوده و بازرگانی ثروتمند شناخته شده است.  


'''یکی از نویسندگان مداخل ویکی وحدت مشغول ویرایش در این صفحه می باشد. این علامت در اینجا درج گردیده تا نمایانگر لزوم باقی گذاشتن صفحه در حال خود است. لطفا تا زمانی که این علامت را نویسنده کنونی بر نداشته است، از ویرایش این صفحه خودداری نمائید. '''
وی عمر علمی خویش را در نیشابور که در آن روزگار از شهرهای مهم [[خراسان]] محسوب می‌شده، گذرانده و در سال آخر عمر به اسفراین نقل مکان کرده و در 429 هجری قمری در همان شهر بدرود حیات گفته است. وی که در علم کلام دنباله رو مکتب [[اشاعره]] است بواسطه احاطه در علم حساب و مهارت در ملل و نحل از آوازه بلندی برخوردار است. کتاب معروف [[الفرق بین الفرق]] را پس از فرق الشیعة حسن بن موسی نوبختی و مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین [[ابوالحسن اشعری]] باید از مهم‌ترین و قدیمی‌ترین کتاب‌های این فن به حساب آورد. چنان که [[الملل و النحل (کتاب)|الملل و النحل]] [[محمد بن عبدالکریم شهرستانی|محمد شهرستانی]] بر اساس این کتاب نگاشته شده است. کتاب الفرق اگرچه در نقل اقوال مخالفان، چندان خالی از تعصب نیست و به نوعی دستخوش درگیری‌های بغدادی با کرامیه است، ولی از سند‌های مهم این رشته محسوب می‌شود.
<br>
''آخرین مرتبه این صفحه در تاریخ زیر تغییر یافته است: ''{{#time:H:i، j F Y|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}؛</small>


<noinclude>
== زندگی‌نامه ==
</div>
از آغاز زندگی او اطلاعات اندکی‌ دردست‌ است. گفته‌اند که‌ زادبوم‌ او بغداد بود تا آنکـه‌ پدر وی‌، ابوعبدالله‌ طاهر بن محمد بن‌ عبدالله‌ بغدادی‌ (د ۳۸۳ق‌ / ۹۹۳م‌) که‌ مردی‌ فرهیخته‌ و دانش‌ اندوخته‌ بود، هر آنچه‌ ازاهل‌ و عیال‌ و ثروت‌ بسیار داشت‌ به‌ همراه‌ خود برداشت‌ و رو به‌ نیشابور نهاد<ref>خطیب‌، ۹ / ۳۵۸؛ ابن‌عساکر، ۲۵۴.</ref>.


<div class="wikiInfo">[[پرونده:عبد القاهر بغدادى.jpg |جایگزین=عبد القاهر بغدادى]]
سال ورود خاندان‌ بغدادی به‌ نیشابور روشن نیست‌، اما می‌دانیم‌ که‌ عبدالقاهر در ۳۷۰ق‌ / ۹۸۰م‌ در مناظره‌ای‌ در ناحیه [[خراسان‌]] و احتمالاً در نیشابور شرکت داشته‌ است‌<ref>بغدادی‌، عبدالقاهر، الفرق‌... ، ۲۲۴</ref>. براساس‌ برخی شواهد می‌توان‌ حدس‌ زد زمانی‌ که‌ عبدالقاهر از درس‌های‌ شیوخ‌ بغداد بهره‌ برده‌، حدود ۲۰ سال‌ داشته‌ است‌<ref>نکـ: همو، اصول‌ ... ، ۳۱۴- ۳۱۵، نیز نکـ: ادامۀ مقاله‌.</ref>.
{| class="wikitable aboutAuthorTable" style="text-align:Right" |+ |
!نام
!عبد القاهر بغدادى
|-
|نام کامل
|ابو منصور عبدالقاهر بن طاهر بن محمد بغدادی
|-
|اسامی دیگر
|اب‍ن طاه‍ر ب‍غ‍دادی‌•ب‍غ‍دادی‌•اب‍و م‍ن‍ص‍ور ع‍ب‍د ال‍ق‍اه‍ر•ع‍ب‍د ال‍ق‍اه‍ر ال‍ب‍غ‍دادی‌•ع‍ب‍د ال‍ق‍اه‍ر ال‍ت‍م‍ی‍م‍ی‌
|-
|نام پدر
|طاهر بن محمد
|-
|زادهٔ
|۹۸۰
|-
|محل تولد
|بغداد
|-
|محل زندگی
|نیشابور
|-
|نژاد
|عرب تمیمی
|-
|تحصیلات
|ادبیات•فقه
|-
|دین ومذهب
|اسلام•شافعی
|-
|اساتید
|ابواسحاق اسفراینى‌•ابو احمد عبدالله ابن عَدی•ابوبكر محمد بن حسن بن فورَك•ابوعمرو اسماعیل بن نُجَید
|-
|آثار
|اصول الایمان•أصول‌الدين (تمیمی بغدادی)•الملل و النحل (بغدادي، عبد القاهر ابن طاهر)•الفرق بین الفرق•بیان فرقة الناجیة منهم
|-
|رحلت
|۱۰۳۷ میلادی• ۴۲۹ قمری
|-
|محل فوت
|نیشابور•اسفراین
|-
|}
</div>


'''عبدالقاهر بن طاهر بن محمد بغدادی اسفراینی تمیمی'''، [[فقیه]] [[شافعی]] و [[متکلم]] [[اشعری]] قرن چهارم هجری قمری است. وی در [[بغداد]] متولد شده و سپس در [[نیشابور]] سکونت گزیده است. وی که از [[قبیله تمیمی]] بوده هم چون پدرش (م: 383هـ. ق) اهل علم بوده و بازرگانی ثروتمند شناخته شده است.  
عبدالقاهر در نیشابور نیز به‌ تکمیل‌ تحصیلات‌ خود پرداخت‌ و در حلقه درس‌ ابواسحاق‌ اسفراینی‌ حاضر شد و پس از استاد خویش‌ و به‌ خواست‌ وی‌ بر مسند او تکیه‌ زد و سالیانی‌ به‌ تدریس‌ علوم‌ پرداخت‌<ref>ابن‌عساکر، همانجا؛ صریفینی‌، ۵۴۵</ref>. عبدالقاهر از بسیاری‌ استادان‌ دیگر نیز درس‌ آموخته‌ و [[حدیث‌]] شنیده‌ است‌ که‌ از آن‌ میان‌ می‌توان‌ از ابواحمد عبدالله‌ ابن‌عَدی‌، ابوبکر محمد بن حسن بن فورَک، ابوعمرو اسماعیل بن نُجَید، ابوعمرو محمد ابن‌ جعفر بن‌ مَطَر و قاضی‌ ابومحمد عبدالله‌ بن‌ عمر مالکی‌ نام‌ برد<ref>بغدادی‌، عبدالقاهر، اصول‌، ۲۵۳، ۳۱۰، ۳۱۴، الفرق‌، ۶؛ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۳ / ۲۲۳، ۵ / ۱۳۷، ۱۴۱. برای‌ استادان‌ دیگر، نکـ: بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌، ۱۰۴، ۱۴۶، جمـ، الفرق‌، ۴-۵؛ واحدی، ۳۴، ۳۰۱؛ ابن‌جوزی، ۱ / ۱۳۶؛ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۳ / ۳۵۵، ۱۰ / ۲۲۵.</ref>.  


وی عمر علمی خویش را در نیشابور که در آن روزگار از شهرهای مهم [[خراسان]] محسوب مي‌شده، گذرانده و در سال آخر عمر به اسفراین نقل مکان کرده و در 429 هجری قمری در همان شهر بدرود حیات گفته است. وی که در علم کلام دنباله رو مکتب [[اشاعره]] است بواسطه احاطه در علم حساب و مهارت در ملل و نحل از آوازه بلندی برخوردار است. کتاب معروف [[الفرق بین الفرق]] را پس از فرق الشیعة حسن بن موسی نوبختی و مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین [[ابوالحسن اشعری]] باید از مهم ترین و قدیمی ترین کتاب‌های این فن به حساب آورد. چنان که الملل و النحل [[محمد شهرستانی]] بر اساس این کتاب نگاشته شده است. کتاب الفرق اگرچه در نقل اقوال مخالفان، چندان خالی از تعصب نیست و به نوعی دستخوش درگیری‌های بغدادی با کرامیه است، ولی از سند‌های مهم این رشته محسوب مي‌شود.
جامعیت‌ علمی‌ عبدالقاهر که‌ گفته‌ می‌شود ۱۷نوع‌ از علوم‌ را تدریس‌ می‌کرده‌ است‌<ref>مثلاً نکـ: ابن‌ عساکر، همانجا</ref>، حلقه درس‌ وی‌ را به‌ یکی‌ از مهم‌ترین‌ حلقه‌های‌ درسی‌ منطقه خراسان‌ و محل‌ توجه‌ دانشجویان‌ آن‌ زمان‌ بدل‌ ساخته‌ بود<ref>نکـ: صریفینی‌، همانجا؛ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۵ / ۱۳۶</ref> از شمار شاگردان‌ او، ابوبکر احمدبن‌ حسین‌ بیهقی‌، ابوالقاسم‌ قشیری‌ و امام‌الحرمین‌ جوینی‌ پرآوازه‌ترند.<ref>ابن‌عساکر، همانجا؛ نووی‌، تهذیب‌ ... ، ۱(۲) / ۲۶۸؛ ذهبی‌، ۱۷ / ۵۷۲؛ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۵ / ۱۳۷؛ برای‌ دیگر نام‌ها، نکـ: سلفی‌، ۵۱؛ ابن‌جوزی، همانجا؛ صفدی‌، ۱۹ / ۴۶؛ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۴ / ۲۸، ۵ / ۱۴۱-۱۴۳، جمـ، ۱۰ / ۲۲۵.</ref>.  


=زندگی‌نامه=
در سرگذشت‌نامه‌ها از نیک طبعی‌ و گشاده‌دستی عبدالقاهر سخن‌ به‌ میان‌ آمده‌ است‌، چنانکـه‌ گفته‌اند: دارایی‌ فراوان خود را در راه‌ کسب دانش و دستگیری از دانش‌آموزان‌ صرف کرد و چیزی‌ برای‌ خود باقی‌ نگذارد<ref>مثلاً نکـ: صریفینی‌، همانجا؛ یافعی‌، ۳ / ۵۲؛ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۵ / ۱۳۸</ref>؛ اما افزون‌ بر این‌ گزارش‌ مستقل دیگری درباره ویژگی‌های‌ شخصی‌ و زندگی‌ فردی‌ عبدالقاهر، جز اینکـه‌ دخترش‌ را به‌ عقد ابوالمظفر شاهفور (شهفور) بن‌ طاهر اسفراینی‌ (د ۴۷۱ق‌ / ۱۰۷۸م‌) درآورد<ref>نکـ: سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۵ / ۱۱، ۶۴</ref> در دست‌ نیست‌ و در نتیجه‌ باید هر گونه‌ ارزیابی‌ دیگر را بر پایه قراین‌ موجود بنا کرد.


از آغاز زندگی او اطلاعات اندكی‌ دردست‌ است. گفته‌اند كه‌ زادبوم‌ او بغداد بود، تا آنکـه‌ پدر وی‌، ابوعبدالله‌ طاهر بن محمد بن‌ عبدالله‌ بغدادی‌ (د ۳۸۳ق‌ / ۹۹۳م‌) كه‌ مردی‌ فرهیخته‌ و دانش‌ اندوخته‌ بود، هر آنچه‌ ازاهل‌ و عیال‌ و ثروت‌ بسیار داشت‌، به‌ همراه‌ خود برداشت‌ و رو به‌ نیشابور نهاد. <ref>خطیب‌، ۹ / ۳۵۸؛ ابن‌عساكر، ۲۵۴</ref>  
اندک شواهد موجود از سفرهای‌ عبدالقاهر به‌ برخی‌ شهرها مانند بلخ‌ و [[ری‌]] حکـایت‌ دارد. به‌ نظر می‌رسد که‌ اشتغال‌ عمده او در این‌ سفرها، املای حدیث‌ به‌ خواهندگان‌ آن‌ و یا ارشاد و ایراد مناظرات‌ کلامی‌ بوده‌ باشد<ref>نکـ: بغدادی‌، عبدالقاهر، الفرق‌، ۲۱۰، الملل‌... ، ۱۴۴؛ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۷ / ۲۴۹، حاشیه‌</ref>.


سال ورود خاندان‌ بغدادی به‌ نیشابور روشن نیست‌، اما می‌دانیم‌ كه‌ عبدالقاهر در ۳۷۰ق‌ / ۹۸۰م‌ در مناظره‌ای‌ در ناحیه [[خراسان‌]] و احتمالاً در نیشابور شركت داشته‌ است‌. <ref>بغدادی‌، عبدالقاهر، الفرق‌...، ۲۲۴</ref> براساس‌ برخی شواهد می‌توان‌ حدس‌ زد زمانی‌ كه‌ عبدالقاهر از درسهای‌ شیوخ‌ بغداد بهره‌ برده‌، حدود ۲۰ سال‌ داشته‌ است‌. <ref>نکـ: همو، اصول‌ ...، ۳۱۴- ۳۱۵، نیز نکـ: ادامۀ مقاله‌</ref>
سرانجام‌ عبدالقاهر بر اثر واقعه‌ای که‌ از آن‌ باعنوان ‌«فتنه ترکمانان‌» یاد کرده‌اند نیشابور را به‌ قصد اسفراین‌ ترک کرد؛ اما چندی‌ نگذشت‌ که‌ درهمان‌جا درگذشت‌ و در کنار آرامگاه استادش‌ ابواسحاق اسفراینی‌ به‌ خاک سپرده‌ شد<ref>ابن‌عساکر، ۲۵۳-۲۵۴؛ صریفینی‌، ۵۴۵ - ۵۴۶؛ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۵ / ۱۳۷-۱۳۹؛ نیز نکـ: ابن‌خلکان‌، ۶ / ۳۹۴</ref>.
بر اساس‌ گزارشی‌ از [[ذهبی|ذهبی‌]] که‌ عبدالقاهر را در هنگام‌ مرگ‌ مردی‌ کهن‌سال‌ خوانده‌ است‌، احتمالاً سن‌ او در آن‌ زمان‌، هفتاد و بیش‌ از آن‌ بوده‌ است‌؛ و از آنجاکه‌ او در بغداد از ابن‌ عدی‌ نیز حدیث‌ شنیده‌ بود، شاید بتوان‌ تولد او را در حدود سال‌ ۳۵۰ق‌ / ۹۶۱م‌ تخمین‌ زد.  


عبدالقاهر در نیشابور نیز به‌ تكمیل‌ تحصیلات‌ خود پرداخت‌ و در حلقه درس‌ ابواسحاق‌ اسفراینی‌ (د ۴۱۸ق‌ / ۱۰۲۷م‌) حاضر شد و پس از استاد خویش‌ و به‌ خواست‌ وی‌، بر مسند او تكیه‌ زد و سالیانی‌ به‌ تدریس‌ علوم‌ پرداخت‌. <ref>ابن‌عساكر، همانجا؛ صریفینی‌، ۵۴۵</ref> عبدالقاهر از بسیاری‌ استادان‌ دیگر نیز درس‌ آموخته‌، و [[حدیث‌]] شنیده‌ است‌ كه‌ از آن‌ میان‌ می‌توان‌ از ابواحمد عبدالله‌ ابن‌عَدی‌، ابوبكر محمد بن حسن بن فورَك، ابوعمرو اسماعیل بن نُجَید، ابوعمرو محمد ابن‌ جعفر بن‌ مَطَر و قاضی‌ ابومحمد عبدالله‌ بن‌ عمر مالكی‌ نام‌ برد. <ref>بغدادی‌، عبدالقاهر، اصول‌، ۲۵۳، ۳۱۰، ۳۱۴، الفرق‌، ۶ ؛ سبكی‌، عبدالوهاب‌، ۳ / ۲۲۳، ۵ / ۱۳۷، ۱۴۱. برای‌ استادان‌ دیگر، نکـ: بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌، ۱۰۴، ۱۴۶، جمـ ، الفرق‌، ۴-۵؛ واحدی، ۳۴، ۳۰۱؛ ابن‌جوزی، ۱ / ۱۳۶؛ سبكی‌، عبدالوهاب‌، ۳ / ۳۵۵، ۱۰ / ۲۲۵</ref>  
== آثار ==
از عبدالقاهر اشعاری‌ باقی‌ مانده‌ است‌ که‌ بیشتر شیوه نظم‌های‌ تعلیمی‌ را دارد و به‌ ندرت‌ می‌توان‌ در آنها ذوقی‌ یا حلاوتی‌ جست‌. او برخی‌ از اشعار خویش‌ را در نقض‌ و احتجاج‌ بر اهل دیگر فرق‌ کلامی‌ سروده‌ است‌. مجموعه‌ای‌ مشتمل‌ بر حدود ۵۵ بیت را می‌توان‌ از لابه‌لای‌ نگاشته‌های‌ خود وی‌ و آثار دیگر نویسندگان‌، سراغ‌ گرفت‌<ref>نکـ: بغدادی‌، عبدالقاهر، الفرق‌، ۴۲، ۴۳، جمـ، الملل‌، ۵۲، ۸۶؛ ثعالبی‌، ۴ / ۴۱۴؛ ابن‌عساکر، ۲۵۴؛ ابن‌شاکر، ۱ / ۶۱۴ - ۶۱۵</ref>. آثار دیگری‌ که‌ از عبدالقاهر برجای‌ مانده‌، اندکی‌ است‌ از آنچه‌ او نگاشته‌ است‌:


جامعیت‌ علمی‌ عبدالقاهر كه‌ گفته‌ می‌شود ۱۷نوع‌ از علوم‌ را تدریس‌ می‌كرده‌ است‌، <ref>مثلاً نکـ: ابن‌ عساكر، همانجا</ref> حلقه درس‌ وی‌ را به‌ یكی‌ از مهم‌ترین‌ حلقه‌های‌ درسی‌ منطقه خراسان‌ و محل‌ توجه‌ دانشجویان‌ آن‌ زمان‌ بدل‌ ساخته‌ بود. <ref>نکـ: صریفینی‌، همانجا؛ سبكی‌، عبدالوهاب‌، ۵ / ۱۳۶</ref> از شمار شاگردان‌ او، ابوبكر احمدبن‌ حسین‌ بیهقی‌، ابوالقاسم‌ قشیری‌ و امام‌الحرمین‌ جوینی‌ پرآوازه‌ترند. <ref>ابن‌عساكر، همانجا؛ نووی‌، تهذیب‌ ...، ۱(۲) / ۲۶۸؛ ذهبی‌، ۱۷ / ۵۷۲؛ سبكی‌، عبدالوهاب‌، ۵ / ۱۳۷؛ برای‌ دیگر نامها، نکـ: سلفی‌، ۵۱؛ ابن‌جوزی، همانجا؛ صفدی‌، ۱۹ / ۴۶؛ سبكی‌، عبدالوهاب‌، ۴ / ۲۸، ۵ / ۱۴۱-۱۴۳، جمـ، ۱۰ / ۲۲۵</ref>  
=== چاپی‌ ===
# اصول‌ الدین‌ که‌ با نام‌ التبصرة البغدادیة نیز شناخته‌ می‌شده‌ است‌<ref>نکـ: دنبالۀ مقاله‌</ref>. این‌ کتاب‌ نخستین‌بار به کوشش هلموت‌ ریتر در [[استانبول‌]] (۱۳۴۶ق‌/۱۹۲۸م‌) به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.
# الایضاح‌ عن‌ اصول‌ صناعة المسّاح‌<ref>نکـ: دنبالۀ مقاله‌</ref>.
# [[الفرق بین‌ الفرق‌|الفَرق بین‌ الفِرَق‌]]، در ۵باب‌ که‌ با شرح‌ حدیث «افتراق‌ امت‌» آغاز می‌شود و پس‌ از آن‌، در ضمن‌ ۳باب‌ به‌ بیان‌ گرایش‌های‌ کلامی‌ در میان‌ [[مسلمانان‌]] می‌پردازد و در پایان‌، به‌ توضیح‌ آنچه‌ خود، گروه‌ رستگاران‌ (الفرقه الناجیه‌) نامیده‌ است‌، می‌پردازد. از میان‌ چاپهای این کتاب‌، چاپ‌ محمد زاهد کوثری‌ (۱۳۶۷ق‌/۱۹۴۸م‌) و چاپ‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید (۱۳۸۴ق‌/ ۱۹۶۴م‌) که‌ هر دو در [[قاهره‌]] منتشر شده‌، قابل‌ ذکر است‌. این‌ کتاب‌ در سدۀ ۷ق‌، به‌وسیله عبدالرزاق‌ بن‌ رزق‌ الله‌ رَسعَنی‌ خلاصه‌ شد که‌ با عنوان‌ مختصر کتاب‌ الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ فیلیپ‌ حِتّی‌ در قاهره‌ (۱۹۲۴م‌) به‌ چاپ‌ رسید. همچنین‌ الفرق‌ به‌ وسیله محمد جواد مشکور و با نام‌ تاریخ‌ مذاهب‌ اسلام‌ به‌ فارسی‌ ترجمه‌ شده‌ است‌ (تبریز، ۱۳۳۳ش‌، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌). نیمۀ نخست‌ آن‌ هم‌ توسط خانم‌ سیلی و نیمه دوم‌ آن‌ نیز توسط هالکین‌ به‌ انگلیسی‌ ترجمه‌ و منتشر شده‌ است‌.  
# [[الملل و النحل (کتاب)|الملل‌ و النحل‌]]. این‌ اثر همچون‌ کتاب‌ الفرق‌ به‌ بیان‌ آراء فرقه‌های‌ کلامی‌ در دنیای‌ [[اسلام‌]] پرداخته‌، و با ذکر فضلیت [[اهل سنت و جماعت|اهل‌‌سنت‌]] و جماعت‌ خاتمه‌ یافته‌ است‌. بخشی‌ از این‌ کتاب‌ براساس‌ تنها نسخه موجود از آن‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری‌ نادر در [[بیروت‌]] (۱۳۹۰ق‌/۱۹۷۰م‌) به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. با اینکـه‌ برخی‌ از معاصران‌ بر این‌ باورند که‌ دو کتاب‌ الفرق‌ و الملل‌ بغدادی‌ در اصل یکی‌ خلاصه‌ای‌ از دیگری‌ است‌<ref>نکـ: حتی‌، ۵؛ عبدالرسول‌، «م‌»؛ سید، ۱۹/۴۷</ref>، اما خود مؤلف‌ از آن‌ دو به‌ عنوان‌ کتابی‌ مستقل‌ یاد کرده‌ است‌<ref>نکـ: الفرق‌، ۱۰۹، ۲۳۰، ۲۷۲، جمـ؛ نیز نکـ: اسفراینی‌، ۱۷۵-۱۷۶؛ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۵/۱۴۰؛ نادر، ۱۷ ببـ، ۳۷</ref>.
# الناسخ‌ و المنسوخ‌، که‌ در آن‌ در ضمن‌ ۸ باب‌ به‌ بیان‌ مفهوم‌ و شرایط نسخ‌، و آیات‌ ناسخ‌ و منسوخ‌ [[قرآن‌]] پرداخته‌ شده‌ است‌. این‌ کتاب‌ به‌ کوشش‌ حلمی‌ عبدالهادی‌ در ۱۴۰۷ق‌/۱۹۸۷م‌ در [[عمان‌]] به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.


در سرگذشت‌نامه‌ها، از نیك‌ طبعی‌و گشاده‌دستی عبدالقاهر سخن‌ به‌ میان‌ آمده‌ است‌، چنانکـه‌ گفته‌اند: دارایی‌ فراوان خود را در راه‌ كسب دانش و دستگیری از دانش‌آموزان‌ صرف كرد و چیزی‌ برای‌ خود باقی‌ نگذارد؛ <ref>مثلاً نکـ: صریفینی‌، همانجا؛ یافعی‌، ۳ / ۵۲؛ سبكی‌، عبدالوهاب‌، ۵ / ۱۳۸</ref> اما افزون‌ بر این‌، گزارش‌ مستقل دیگری درباره ویژگیهای‌ شخصی‌ و زندگی‌ فردی‌ عبدالقاهر، جز اینکـه‌ دخترش‌ را به‌ عقد ابوالمظفر شاهفور (شهفور) بن‌ طاهر اسفراینی‌ (د ۴۷۱ق‌ / ۱۰۷۸م‌) درآورد (نکـ: سبكی‌، عبدالوهاب‌، ۵ / ۱۱، ۶۴)، در دست‌ نیست‌ و در نتیجه‌، باید هر گونه‌ ارزیابی‌ دیگر را بر پایه قراین‌ موجود بنا كرد.  
=== خطی‌ ===
# تأویل‌ المتشابهات‌ فی‌ الاخبار و الایات‌؛ <ref>نکـ: GAL, S,I/۶۶۷</ref>
# تفسیر اسماء الله‌الحسنی‌<ref>نکـ: همانجا</ref>، یا تفسیرالاسماء والصفات‌ فی‌ الکلام‌ و العلم‌ الالهی‌؛ <ref>ششن‌، ۲/۲۰۲- ۲۰۳</ref>،
# التکملة فی‌الحساب‌<ref>دفتر... ،۲۱۱؛ نیز نکـ: GAS, V/۳۵۷-</ref>؛
# سرالصناعة<ref>منصور، ۷۰</ref>.
#
=== یافت‌ نشده ===
# ابطال‌ القول‌ بالتولد؛
# احکـام‌ الوطء التام‌، معروف‌ به‌ التقاء الختانین‌؛
# بلوغ‌ المدی‌ فی‌ اصول‌ الهدی‌؛
# التحصیل‌، در اصول‌ فقه‌؛
# تفسیرالقرآن‌؛ 
# تفضیل‌ الفقیرالصابر علی‌ الغنی‌ الشاکر؛
# الحرب‌ علی‌ ابن‌ حرب‌<ref>بغدادی‌، عبدالقاهر، الفرق‌، ۱۶۹</ref>؛
# دلائل‌ النبوة<ref>همو، اصول‌، ۱۵۸</ref>؛
# الریاض‌ المونقة
# شرح‌ حدیث‌ افترقت‌ ... که‌ به‌ نظر می‌رسد با آنچه‌ در باب‌ نخست‌ کتاب‌ الفرق‌ آمده‌، همانند است‌؛ <ref>نکـ: حاجی‌خلیفه‌، ۲/۱۰۳۹</ref>
# شرح‌ المفتاح‌، در فروع‌ فقه‌ شافعی‌، از آن‌ِ احمدبن‌ ابی‌ احمد، معروف‌ به‌ ابن‌ قاص‌ طبری‌<ref>نووی‌، المجموع‌، ۱/۲۰۸؛ حاجی‌ خلیفه‌، ۲/۱۷۶۹</ref>؛ 
# کتاب‌ الصفات‌ یا الاسماء و الصفات‌<ref>نکـ: سبکی‌، علی‌، السیف‌... ، ۳۲؛ قس‌: حاجی‌ خلیفه‌، ۲/۱۴۳۲</ref>
# العماد فی‌ مواریث‌ العباد؛ 
# الفاخر فی‌ الاوائل‌ و الاواخر؛
# الفرائض‌؛ <ref>حاجی‌خلیفه‌، ۲/۱۲۵۲</ref>
# فضائح‌ القدریة<ref>بغدادی‌، عبدالقاهر، الفرق‌، ۱۸۲</ref>، که‌ همه‌جا از آن‌ با نام‌ فضائح‌ المعتزلة یاد می‌شود؛
# فضائح‌ الکرامیة<ref>همو، الملل‌، ۱۵۳</ref>؛
# القضایا فی‌ الدور و الوصایا<ref>بغدادی‌، هدیه‌، ۱/۶۰۶</ref> یا الدور؛ <ref>حاجی‌خلیفه‌، ۲/۱۴۱۸؛ نیز نکـ: اسنوی‌، ۱/۱۹۵؛ سیوطی‌، ۱/۳۸۰</ref>،
# کتاب‌ فی‌ الایمان‌<ref>بغدادی‌، عبدالقاهر، اصول‌، ۲۵۱، ۲۷۰</ref>، که‌ همه‌جا با نام‌ الایمان‌ و اصوله‌ آمده‌ است‌؛
# کتاب‌ فی‌السماع‌<ref>شوکانی‌، ۸/۲۶۴</ref>؛
# کتاب‌ فی‌ معنی‌ العرش‌<ref>بغدادی‌، عبدالقاهر، همان‌، ۷۸</ref>؛
# کتاب‌ فی‌ معنی‌ لفظتی‌ التصوف‌ و الصوفی‌؛ 
# الکلام‌ فی‌ الوعید؛
# مشارق‌ النور، در علم‌ کلام‌؛ <ref>بغدادی‌، هدیه‌، همانجا</ref>
# معیارالنظر؛
# الموازنة بین‌ الانبیاء<ref>بغدادی‌، عبدالقاهر، همان‌، ۱۸۰</ref>؛
# نفی‌ خلق‌ القرآن‌؛
# نقض‌ ما عمله‌ ابوعبدالله الجرجانی‌ فی‌ترجیح‌مذهب‌ ابی‌حنیفة<ref>برای‌ بخش‌هایی‌ از این‌ کتاب‌، نکـ: سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۵/۱۴۵-۱۴۹، حاشیه‌؛ نیز نکـ: حاجی‌خلیفه‌، ۱/۳۹۸، ۲/۱۲۴۵</ref>. این‌ اثر به‌سبب جانب‌داری‌ از [[شافعی‌]]، در مقابل‌ [[جرجانی|جرجانی‌]] که‌ هواخواه‌ [[ابوحنیفه‌]] بود، مناقب‌ الامام‌ الشافعی‌ نیز خوانده‌ شده‌ است‌<ref>همو، ۲/۱۸۳۹؛ افزون‌ بر منابع‌ پیشین‌، نکـ: ابن‌شاکر، ۱/۶۱۵؛ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۵/۱۴۰؛ صفدی‌، ۱۹/۴۷</ref>.


اندك‌ شواهد موجود، از سفرهای‌ عبدالقاهر به‌ برخی‌ شهرها مانند بلخ‌ و [[ری‌]] حکـایت‌ دارد. به‌ نظر می‌رسد كه‌ اشتغال‌ عمده او در این‌ سفرها، املای حدیث‌ به‌ خواهندگان‌ آن‌ و یا ارشاد و ایراد مناظرات‌ كلامی‌ بوده‌ باشد. <ref>نکـ: بغدادی‌، عبدالقاهر، الفرق‌، ۲۱۰، الملل‌...، ۱۴۴؛ سبكی‌، عبدالوهاب‌، ۷ / ۲۴۹، حاشیه‌</ref>  
== عقاید کلامی‌ بغدادی‌ ==
بغدادی‌ در کتاب‌ اصول‌الدین‌ کوشیده‌ است‌ تا در قالب‌ ۱۵ اصل که‌ خود آنها را «[[اصول دین]]» می‌خواند، طرح‌ معرفتی‌ منسجمی‌ از [[الهیات‌]] اشاعره‌ پی‌افکند و جالب‌ این‌جاست‌ که‌ وی‌ هر یک از این‌ اصول‌ را نیز در قالب‌ ۱۵ مسئله‌ بررسی‌ کرده‌ است‌ و حاصل‌ این‌ طرح‌ ریاضی‌گونه‌ که‌ تأثیر دانش‌ ریاضی‌ را بر دستگاه‌ الهیاتی‌ او نشان‌ می‌دهد، ۲۲۵ مسئلۀ شده‌ است‌. او فشرده این‌ اصول‌ را در کتاب‌ الفرق‌ بین‌ الفرق‌ نیز آورده‌ است‌<ref>نکـ: ص‌ ۳۲۳ ببـ </ref>. بغدادی‌ معتقد است‌ که‌ بر هر شخص‌ عاقل‌ و بالغی‌ واجب‌ است‌ که‌ به‌ حقیقت‌ این‌ اصول‌ معرفت‌ پیدا کند، زیرا در شاخه‌های‌ هر یک از این‌ اصول‌، مسائلی‌ هست‌ که‌ اهل‌سنت‌ درمورد آنها یک اعتقاد واحد دارند و آنان‌ کسانی‌ را که‌ با ایشان‌ در این‌ اصول‌ مخالفت‌ ورزند، گمراه‌ می‌دانند<ref>همان‌، ۳۲۳</ref>. فشرده اصول‌ اعتقادی‌ اشاعره‌ و اهل‌‌سنت‌ از نگاه‌ بغدادی‌ از این‌ قرار است‌:


سرانجام‌، عبدالقاهر بر اثر واقعه‌ای كه‌ از آن‌ باعنوان ‌«فتنه تركمانان‌» یاد كرده‌اند، نیشابور را به‌ قصد اسفراین‌ ترك‌ كرد؛ اما چندی‌ نگذشت‌ كه‌ درهمان‌جادرگذشت‌ و در كنار آرامگاه استادش‌ ابواسحاق اسفراینی‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شد. <ref>ابن‌عساكر، ۲۵۳-۲۵۴؛ صریفینی‌، ۵۴۵ - ۵۴۶؛ سبكی‌، عبدالوهاب‌، ۵ / ۱۳۷-۱۳۹؛ نیز نکـ: ابن‌خلكان‌، ۶ / ۳۹۴</ref>  
'''اصل‌ اول‌'''. بغدادی‌ در این‌ اصل‌ همچون‌ سایر فیلسوفان‌ و متکلمان‌ [[رئالیست‌]]، پس‌ از مسلم‌ انگاشتن‌ عالم‌ خارج‌ از ذهن‌، معرفت‌های‌ زاییده‌ از ادراکات‌ بدیهی‌، حسی‌ و استدلالی‌ را واقع‌ نما و معتبر می‌انگارد و از این‌ رهگذر، سوفسطاییان‌ را که‌ منکـر علوم‌ و حقایق‌ اشیائند، گم‌راه‌ و [[کافر|کافر]] می‌خواند<ref>همان‌، ۳۲۴- ۳۲۵، اصول‌الدین‌، ۴-۷</ref>. <ref>اصل‌ دوم‌</ref>. عالم‌ (همۀ موجودات‌ جز خدا) حادث‌ است‌ و بجز خدا و صفات ازلی‌ وی‌ همه‌ آفریده‌ و مصنوع‌ خداست‌. خدا مخلوق‌ و مصنوع‌، و از سنخ‌ عالم‌ و اجزاء عالم‌ نیست‌. ساختار عالم‌ از جواهر و اعراض‌ ترکیب‌ یافته‌، و جسم‌ از اجزاء لایتجزا تشکیل‌ شده‌ است‌ و ابراهیم‌بن‌ سیار نَظّام‌ (هـ م‌) و فلاسفه‌ای‌ که‌ جزء لایتجزا را منکـر شده‌اند، کافرند<ref>همان‌، ۳۳- ۳۵، الفرق‌، ۳۲۸-۳۲۹</ref>.  
بر اساس‌ گزارشی‌ از ذهبی‌ كه‌ عبدالقاهر را در هنگام‌ مرگ‌ مردی‌ كهن‌سال‌ خوانده‌ است‌ (۱۷ / ۵۷۳)، احتمالاً سن‌ او در آن‌ زمان‌، هفتاد و بیش‌ از آن‌ بوده‌ است‌؛ و از آنجاكه‌ او در بغداد از ابن‌ عدی‌ (د ۳۶۵ق‌ / ۹۷۶م‌) نیز حدیث‌ شنیده‌ بود، شاید بتوان‌ تولد او را در حدود سال‌ ۳۵۰ق‌ / ۹۶۱م‌ تخمین‌ زد.  


=آثار=
'''اصل‌ سوم‌'''. برخلاف‌ عقیدۀ دهریه‌ (هـ م‌)، همۀ پدیده‌ها محدثند و صانع‌ دارند. ثمامه بن‌ اشرس‌ (هـ م‌) و برخی‌ از معتزله‌ که‌ افعال‌ متولد (نکـ: هـ د، تولد) را فاقد فاعل‌ می‌دانند، کافرند. خدا نهایت‌، حد، صورت‌، اعضا و احساس‌ ندارد و مکانی‌ او را محدود نمی‌کند، حرکت‌ و سکون‌ ندارد و واحد است‌ و همیشه‌ باقی‌ است‌<ref>همان‌، ۳۳۱-۳۳۴، اصول‌الدین‌، ۶۸ - ۶۹</ref>.


از عبدالقاهر اشعاری‌ باقی‌ مانده‌ است‌ كه‌ بیشتر شیوه نظمهای‌ تعلیمی‌ را دارد و به‌ ندرت‌ می‌توان‌ در آنها ذوقی‌ یا حلاوتی‌ جست‌. او برخی‌ از اشعار خویش‌ را در نقض‌ و احتجاج‌ بر اهل دیگر فرق‌ كلامی‌ سروده‌ است‌. مجموعه‌ای‌ مشتمل‌ بر حدود ۵۵ بیت را می‌توان‌ از لابه‌لای‌ نگاشته‌های‌ خود وی‌ و آثار دیگر نویسندگان‌، سراغ‌ گرفت‌ <ref>نکـ: بغدادی‌، عبدالقاهر، الفرق‌، ۴۲، ۴۳، جمـ، الملل‌، ۵۲، ۸۶؛ ثعالبی‌، ۴ / ۴۱۴؛ ابن‌عساكر، ۲۵۴؛ ابن‌شاكر، ۱ / ۶۱۴ - ۶۱۵</ref> آثار دیگری‌ كه‌ از عبدالقاهر برجای‌ مانده‌، اندكی‌ است‌ از آنچه‌ او نگاشته‌ است‌:
'''اصل چهارم‌'''. برخلاف‌ آنکـه‌ معتزله‌ صفات‌ خدا را نفی‌ می‌کنند، این‌ صفات‌ همچون‌ قدرت‌، حیات‌، اراده‌، سمع‌، بصر و کلام‌، صفاتی‌ ازلی‌ و نعوتی‌ ابدیند. خدا بر همه مقدورات‌ تواناست‌ و این‌ مقدورات هرگز پایان‌ نمی‌یابند. خدا به همه حوادث‌ از ازل‌ داناست. مؤمنان‌ در آخرت‌ خدا را رؤیت‌ می‌کنند. هیچ‌ رویدادی‌ در عالم‌ رخ‌ نمی‌دهد، مگر آنکـه از ازل خدا آن‌ را خواسته‌ باشد. کلام‌ خدا قدیم‌ و غیرمخلوق‌، و حاوی‌ امر، نهی، خبر و وعد وعید الهی‌ است‌. «وجه‌» خدا همان‌ ذات‌ خداست‌، چشم‌ خدا به‌ معنای‌ آن‌ است‌ که‌ او اشیاء را می‌بیند، دست‌ خدا به‌ معنای‌ قدرت‌ او، و تکیه‌ زدن‌ خدا بر عرش‌ به‌ معنای‌ پادشاهی‌ و سلطنت‌ اوست‌<ref>همان‌، ۸۹-۱۱۴، الفرق‌، ۳۳۴-۳۳۷</ref>.


==چاپی‌==
'''اصل‌ پنجم‌'''. [[اسماء خدا]] توقیفی‌ است‌ و تنها اسمهایی‌ را می‌توان‌ درمورد خدا به‌ کاربرد که‌ در [[قرآن‌]] یا [[سنت|سنت‌]] صحیح‌ یا [[اجماع|اجماع‌]] امت‌ برای خدا معین‌ شده‌ است‌<ref>همان‌، ۳۳۷- ۳۳۸، اصول‌ الدین‌، ۱۱۴-۱۳۰</ref>.


۱.[[اصول‌ الدین‌]]، كه‌ با نام‌ التبصرة البغدادیة نیز شناخته‌ می‌شده‌ است‌. <ref>نکـ: دنبالۀ مقاله‌</ref>این‌ كتاب‌ نخستین‌بار به كوشش هلموت‌ ریتر در [[استانبول‌]] (۱۳۴۶ق‌/۱۹۲۸م‌) به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.
'''اصل‌ ششم‌'''. خداوند خالق‌ همه پدیده‌های‌ عالم‌، اعم‌ از حوادث‌ خیر یا شر است‌ و «کسبهای‌» مردم‌ را نیز خدا می‌آفریند. خداست‌ که‌ مردم‌ را هدایت‌ می‌کند و گم‌راه‌ می‌سازد. اگر کسی‌ بمیرد، یا کشته‌ شود، به‌ اجلی‌ که‌ خدا برایش‌ معین‌ ساخته‌، از دنیا رفته‌ است‌. هر کس‌ آنچه‌ می‌خورد، یا می‌آشامد - حلال‌ یا حرام‌ - همان‌ روزی‌ای‌ است‌ که‌ خدا برایش‌ مقدر ساخته‌ است‌<ref>همان‌، ۱۳۰-۱۵۳، الفرق‌، ۳۳۸-۳۴۲</ref>.
۲. الایضاح‌ عن‌ اصول‌ صناعة المسّاح‌. <ref>نکـ: دنبالۀ مقاله‌</ref>  


۳. [[الفَرق بین‌ الفِرَق‌]]، در ۵باب‌ كه‌ با شرح‌ حدیث «افتراق‌ امت‌» آغاز می‌شود و پس‌ از آن‌، در ضمن‌ ۳باب‌ به‌ بیان‌ گرایشهای‌ كلامی‌ در میان‌ [[مسلمانان‌]] می‌پردازد و در پایان‌، به‌ توضیح‌ آنچه‌ خود، گروه‌ رستگاران‌ (الفرقه الناجیه‌) نامیده‌ است‌، می‌پردازد. از میان‌ چاپهای این كتاب‌، چاپ‌ محمد زاهد كوثری‌ (۱۳۶۷ق‌/۱۹۴۸م‌) و چاپ‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید (۱۳۸۴ق‌/ ۱۹۶۴م‌) كه‌ هر دو در [[قاهره‌]] منتشر شده‌، قابل‌ ذكر است‌. این‌ كتاب‌ در سدۀ ۷ق‌، به‌وسیله عبدالرزاق‌ بن‌ رزق‌ الله‌ رَسعَنی‌ خلاصه‌ شد كه‌ با عنوان‌ مختصر كتاب‌ الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ كوشش‌ فیلیپ‌ حِتّی‌ در قاهره‌ (۱۹۲۴م‌) به‌ چاپ‌ رسید. همچنین‌ الفرق‌ به‌ وسیله محمد جواد مشكور و با نام‌ تاریخ‌ مذاهب‌ اسلام‌ به‌ فارسی‌ ترجمه‌ شده‌ است‌ (تبریز، ۱۳۳۳ش‌، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌). نیمۀ نخست‌ آن‌ هم‌ توسط خانم‌ سیلی و نیمه دوم‌ آن‌ نیز توسط هالكین‌ به‌ انگلیسی‌ ترجمه‌ و منتشر شده‌ است‌.  
'''اصل‌ هفتم‌'''. [[نبوت|نبوت‌]] و [[رسالت انبیاء|رسالت‌]] امری‌ مسلم‌ و اثبات‌ شده‌ است‌. رسول‌ با نبی‌ تفاوت‌ دارد. [[انبیا]] بسیارند، ولی‌ شمار رسولان‌ ۳۱۳ است‌. همگی‌ انبیا معصومند<ref>همان‌، ۳۴۲-۳۴۳، اصول‌ الدین‌، ۱۵۳-۱۶۹</ref>.  
۴. [[الملل‌ و النحل‌]]. این‌ اثر همچون‌ كتاب‌ الفرق‌ به‌ بیان‌ آراء فرقه‌های‌ كلامی‌ در دنیای‌ [[اسلام‌]] پرداخته‌، و با ذكر فضلیت [[اهل‌ سنت‌]] و جماعت‌ خاتمه‌ یافته‌ است‌. بخشی‌ از این‌ كتاب‌ براساس‌ تنها نسخه موجود از آن‌، به‌ كوشش‌ البیر نصری‌ نادر در [[بیروت‌]] (۱۳۹۰ق‌/۱۹۷۰م‌) به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. با اینکـه‌ برخی‌ از معاصران‌ بر این‌ باورند كه‌ دو كتاب‌ الفرق‌ و الملل‌ بغدادی‌ در اصل یكی‌ خلاصه‌ای‌ از دیگری‌ است‌، <ref>نکـ: حتی‌، ۵؛ عبدالرسول‌، «م‌»؛ سید، ۱۹/۴۷</ref> اما خود مؤلف‌ از آن‌ دو به‌ عنوان‌ كتابی‌ مستقل‌ یاد كرده‌ است‌. <ref>نکـ: الفرق‌، ۱۰۹، ۲۳۰، ۲۷۲، جمـ؛ نیز نکـ: اسفراینی‌، ۱۷۵-۱۷۶؛ سبكی‌، عبدالوهاب‌، ۵/۱۴۰؛ نادر، ۱۷ ببـ، ۳۷</ref>
۵. الناسخ‌ و المنسوخ‌، كه‌ در آن‌ در ضمن‌ ۸ باب‌ به‌ بیان‌ مفهوم‌ و شرایط نسخ‌، و آیات‌ ناسخ‌ و منسوخ‌ [[قرآن‌]] پرداخته‌ شده‌ است‌. این‌ كتاب‌ به‌ كوشش‌ حلمی‌ عبدالهادی‌ در ۱۴۰۷ق‌/۱۹۸۷م‌ در [[عمان‌]] به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.


=خطی‌=
'''اصل‌ هشتم‌'''. انبیا صادق‌ بودن‌ ادعای‌ خود را از راه‌ [[معجزه|معجزه‌]] اثبات‌ می‌کنند و معجزه پیامبر اکرم‌(صلی الله علیه) قرآن‌ است‌. وجه‌ اعجاز قرآن‌ در نظم‌ آن‌ است‌. اولیا دارای‌ کرامتند<ref>همان‌، ۱۶۹- ۱۸۵، الفرق‌، ۳۴۴- ۳۴۵</ref>.


۱. تأویل‌ المتشابهات‌ فی‌ الاخبار و الایات‌؛ <ref>نکـ: GAL, S,I/۶۶۷</ref>
'''اصل‌ نهم‌'''. اسلام‌ ۵ رکن‌ دارد: [[شهادت|شهادت‌]] به‌ وحدانیت‌ خدا و نبوت‌ پیامبر(صلی الله علیه)، برپا کردن‌ [[نماز]]، پرداختن‌ [[زکات‌|زکات‌]]، گرفتن‌ [[روزه]] [[ماه‌ رمضان‌]] و گزاردن‌ حج‌. اصول‌ احکـام‌ شریعت‌ عبارت‌ است‌ از کتاب‌، سنت‌ و اجماع‌ سلف‌<ref>همان‌، ۳۴۵-۳۴۶، اصول‌ الدین‌، ۱۸۵-۲۰۶</ref>.
۲. تفسیر اسماء الله‌الحسنی‌، <ref>نکـ: همانجا</ref>، یا تفسیرالاسماء والصفات‌ فی‌ الكلام‌ و العلم‌ الالهی‌؛ <ref>ششن‌، ۲/۲۰۲- ۲۰۳</ref>
۳. التكملة فی‌الحساب‌؛ <ref>دفتر...،۲۱۱؛ نیز نکـ: GAS, V/۳۵۷-</ref>
۴. سرالصناعة (منصور، ۷۰).  


==یافت‌ نشده==
'''اصل‌ دهم‌'''. احکـام‌ مربوط به‌ افعال‌ مکلفان‌ ۵ است‌: [[واجب|واجب‌]]، [[حرام|حرام‌]]، [[مستحب|مستحب‌]]، [[مکروه|مکروه‌]] و [[مباح|مباح‌]]<ref>همان‌، ۲۰۶- ۲۲۸، الفرق‌، ۳۴۷.</ref>.


۱. ابطال‌ القول‌ بالتولد؛
'''اصل‌ یازدهم‌'''. خداوند بر نابود کردن‌ همه‌ چیز قدرت‌ دارد. او در آخرت‌ همۀ انسان‌ها و حیوانها را زنده‌ می‌کند. [[بهشت|بهشت‌]] و [[جهنم|جهنم‌]] تا ابد باقی‌ است‌ و هرگز دستخوش‌ زوال‌ نمی‌شود. پیامبر اکرم‌ (صلی الله علیه) و صالحان‌ امت‌،عده‌ای‌ از گنهکاران‌را [[شفاعت|شفاعت‌]] می‌کنند<ref>همان‌، ۳۴۸، اصول‌الدین‌، ۲۲۸-۲۴۶</ref>.  
۲. احکـام‌ الوطء التام‌، معروف‌ به‌ التقاء الختانین‌؛
۳. بلوغ‌ المدی‌ فی‌ اصول‌ الهدی‌؛
۴. التحصیل‌، در اصول‌ فقه‌؛
۵. تفسیرالقرآن‌؛
۶. تفضیل‌ الفقیرالصابر علی‌ الغنی‌ الشاكر؛
۷. الحرب‌ علی‌ ابن‌ حرب‌؛ (بغدادی‌، عبدالقاهر، الفرق‌، ۱۶۹)
۸. دلائل‌ النبوة؛ (همو، اصول‌، ۱۵۸)
۹. الریاض‌ المونقة
۱۰. شرح‌ حدیث‌ افترقت‌ ... كه‌ به‌ نظر می‌رسد با آنچه‌ در باب‌ نخست‌ كتاب‌ الفرق‌ آمده‌، همانند است‌؛ <ref>نکـ: حاجی‌خلیفه‌، ۲/۱۰۳۹</ref>
۱۱. شرح‌ المفتاح‌، در فروع‌ فقه‌ شافعی‌، از آن‌ِ احمدبن‌ ابی‌ احمد، معروف‌ به‌ ابن‌ قاص‌ طبری‌؛ <ref>نووی‌، المجموع‌، ۱/۲۰۸؛ حاجی‌ خلیفه‌، ۲/۱۷۶۹</ref>
۱۲. كتاب‌ الصفات‌ یا الاسماء و الصفات‌ <ref>نکـ: سبكی‌، علی‌، السیف‌...، ۳۲؛ قس‌: حاجی‌ خلیفه‌، ۲/۱۴۳۲</ref>
۱۳. العماد فی‌ مواریث‌ العباد؛
۱۴. الفاخر فی‌ الاوائل‌ و الاواخر؛
۱۵. الفرائض‌ (حاجی‌خلیفه‌، ۲/۱۲۵۲)؛
۱۶. فضائح‌ القدریة (بغدادی‌، عبدالقاهر، الفرق‌، ۱۸۲)، كه‌ همه‌جا از آن‌ با نام‌ فضائح‌ المعتزلة یاد می‌شود؛
۱۷. فضائح‌ الكرامیة (همو، الملل‌، ۱۵۳)؛
۱۸. القضایا فی‌ الدور و الوصایا، <ref>بغدادی‌، هدیه‌، ۱/۶۰۶</ref> یا الدور؛ <ref>حاجی‌خلیفه‌، ۲/۱۴۱۸؛ نیز نکـ: اسنوی‌، ۱/۱۹۵؛ سیوطی‌، ۱/۳۸۰</ref>
۱۹. كتاب‌ فی‌ الایمان‌، <ref>بغدادی‌، عبدالقاهر، اصول‌، ۲۵۱، ۲۷۰</ref> كه‌ همه‌جا با نام‌ الایمان‌ و اصوله‌ آمده‌ است‌؛
۲۰. كتاب‌ فی‌السماع‌؛ <ref>شوكانی‌، ۸/۲۶۴</ref>
۲۱. كتاب‌ فی‌ معنی‌ العرش‌؛ <ref>بغدادی‌، عبدالقاهر، همان‌، ۷۸</ref>
۲۲. كتاب‌ فی‌ معنی‌ لفظتی‌ التصوف‌ و الصوفی‌؛
۲۳. الكلام‌ فی‌ الوعید؛
۲۴. مشارق‌ النور، در علم‌ كلام‌؛ <ref>بغدادی‌، هدیه‌، همانجا</ref>
۲۵. معیارالنظر؛
۲۶. الموازنة بین‌ الانبیاء؛ <ref>بغدادی‌، عبدالقاهر، همان‌، ۱۸۰</ref>
۲۷. نفی‌ خلق‌ القرآن‌؛
۲۸. نقض‌ ما عمله‌ ابوعبدالله الجرجانی‌ فی‌ترجیح‌مذهب‌ ابی‌حنیفة. <ref>برای‌ بخشهایی‌ از این‌ كتاب‌، نکـ: سبكی‌، عبدالوهاب‌، ۵/۱۴۵-۱۴۹، حاشیه‌؛ نیز نکـ: حاجی‌خلیفه‌، ۱/۳۹۸، ۲/۱۲۴۵</ref> این‌ اثر به‌سبب جانب‌داری‌ از شافعی‌، در مقابل‌ جرجانی‌ كه‌ هواخواه‌ ابوحنیفه‌ بود، مناقب‌ الامام‌ الشافعی‌ نیز خوانده‌ شده‌ است‌. <ref>همو، ۲/۱۸۳۹؛ افزون‌ بر منابع‌ پیشین‌، نکـ: ابن‌شاكر، ۱/۶۱۵؛ سبكی‌، عبدالوهاب‌، ۵/۱۴۰؛ صفدی‌، ۱۹/۴۷</ref> 


=پانویس=
'''اصل‌ دوازدهم'''. گوهر ایمان، معرفت و تصدیق قلبی‌ است‌ و ایمان‌ با ارتکاب‌ [[گناه|گناه‌]] زایل‌ نمی‌شود<ref>همان‌، ۲۴۷-۲۷۰، الفرق‌، ۳۵۱-۳۵۲</ref>.
{{پانویس|2}}


[[رده:اشاعره]]
'''اصل‌ سیزدهم‌'''. بر مردم‌ واجب‌ است‌ که‌ شخصی‌ را به‌ عنوان‌ [[امام]] تعیین‌ کنند تا قضات‌ را بگمارد، مرزها را حفظ کند و فی‌ء را تقسیم‌ نماید. پیامبر(صلی الله علیه) هیچ‌کس‌ را به‌ عنوان‌ امام‌ و جانشین‌ خود تعیین نکـرد. یکی‌ از شرایط امام‌، افزون‌ بر علم‌، [[عدالت|عدالت‌]] و سیاست‌، این است که‌ نسبش‌ به‌ قبیلۀ قریش‌ برسد. امام‌ نباید مرتکب‌ گناه‌ کبیره‌ بشود و بر [[گناهان‌ صغیره‌]] نیز نباید اصرار بورزد. ترتیب‌ امامت [[ابوبکر|ابوبکر]]، [[عمر]]، [[عثمان|عثمان‌]] و [[علی بن ابی طالب|علی‌]] به‌ حق‌ بود<ref>همان‌، ۳۴۹-۳۵۱، اصول‌ الدین‌، ۲۷۰-۲۹۴</ref>.
[[رده:علمای اهل سنت]]
 
[[رده: فقهای شافعی]]
'''اصل چهاردهم‌'''. فرشتگان‌ از خطا مصونند و قاطبه اهل‌سنت‌، پیامبران را برتر از فرشتگان‌ می‌دانند. بر مبنای‌ حدیث «[[عشره مبشره|عشرۀ مبشره‌]]»، ۱۰ تن‌ از [[صحابه|صحابه‌]] اهل‌ بهشتند و باید آنان‌ را تقدیس‌ کرد <ref>همان‌، ۲۹۴- ۳۱۸، الفرق‌، ۳۵۲-۳۵۳</ref>
 
'''اصل پانزدهم‌'''. دشمنان‌ اسلام‌ دو دسته‌ بودند: عده‌ای‌ از آنان‌ همچون [[بت‌پرستان]] و [[سوفسطاییان‌]]، پیش‌ از اسلام‌ می‌زیستند و پاره‌ای‌ نیز پس‌ از ظهور اسلام‌ پدیدار شدند. بغدادی‌ فرقه‌هایی‌ همچون‌ [[شیعه]] و معتزله‌ را جزو گروه‌ اخیر می‌داند و بر آن‌ است‌ که‌ آنان کافر بودند، ولی‌ در ظاهر اظهار مسلمانی‌ می‌کردند<ref>همان‌، ۳۵۳-۳۵۹، اصول‌ الدین‌، ۳۱۸-۳۴۳</ref>.
 
ناگفته‌ نماند که‌ [[فخر رازی|فخرالدین‌ رازی‌]] در رسالۀ «اصول‌ دین‌»<ref>ص‌ ۵۴- ۷۸</ref>، محتوای این‌ ۱۵ اصل را در قالب‌ ۸ اصل‌، به‌ عنوان‌ مذهب‌ اهل‌سنت‌ آورده‌ است‌<ref>نیز نکـ: همو، کتاب‌ الاربعین‌، سراسر کتاب‌</ref>.
 
== پانویس ==
{{پانویس}}
 
== منابع ==
[https://www.cgie.org.ir/fa/article/228851/%D8%A8%D8%BA%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%8C-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%B1 برگرفته از سایت بغدادی، ابومنصور | مرکز - دایره المعارف بزرگ اسلامی]
 
[[رده:عالمان]]
[[رده:عالمان اهل سنت]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۵ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۱:۳۹

عبدالقاهر بغدادى
عبدالقاهر بغدادى.jpg
نام کاملابو منصور عبدالقاهر بن طاهر بن محمد بغدادی
اطلاعات شخصی
روز تولد۹۸۰ق.
محل تولدبغداد
روز درگذشت۴۲۹ق.
محل درگذشتنیشابور، اسفراین
دیناسلام، اهل‌سنت، شافعی
استادان
  • ابواسحاق اسفراینى‌
  • ابو احمد عبدالله ابن عَدی
  • ابوبکر محمد بن حسن بن فورَک
  • ابوعمرو اسماعیل بن نُجَید
آثار
  • اصول الایمان
  • أصول‌الدین (تمیمی بغدادی)
  • الملل و النحل (بغدادی، عبدالقاهر ابن طاهر)
  • الفرق بین الفرق
  • بیان فرقة الناجیة منهم
فعالیت‌هافقیه، متکلم

عبدالقاهر بن طاهر بن محمد بغدادی اسفراینی تمیمی، فقیه شافعی و متکلم اشعری قرن چهارم هجری قمری است. وی در بغداد متولد شده و سپس در نیشابور سکونت گزیده است. وی که از قبیله تمیمی بوده هم چون پدرش (م: 383هـ. ق) اهل علم بوده و بازرگانی ثروتمند شناخته شده است.

وی عمر علمی خویش را در نیشابور که در آن روزگار از شهرهای مهم خراسان محسوب می‌شده، گذرانده و در سال آخر عمر به اسفراین نقل مکان کرده و در 429 هجری قمری در همان شهر بدرود حیات گفته است. وی که در علم کلام دنباله رو مکتب اشاعره است بواسطه احاطه در علم حساب و مهارت در ملل و نحل از آوازه بلندی برخوردار است. کتاب معروف الفرق بین الفرق را پس از فرق الشیعة حسن بن موسی نوبختی و مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین ابوالحسن اشعری باید از مهم‌ترین و قدیمی‌ترین کتاب‌های این فن به حساب آورد. چنان که الملل و النحل محمد شهرستانی بر اساس این کتاب نگاشته شده است. کتاب الفرق اگرچه در نقل اقوال مخالفان، چندان خالی از تعصب نیست و به نوعی دستخوش درگیری‌های بغدادی با کرامیه است، ولی از سند‌های مهم این رشته محسوب می‌شود.

زندگی‌نامه

از آغاز زندگی او اطلاعات اندکی‌ دردست‌ است. گفته‌اند که‌ زادبوم‌ او بغداد بود تا آنکـه‌ پدر وی‌، ابوعبدالله‌ طاهر بن محمد بن‌ عبدالله‌ بغدادی‌ (د ۳۸۳ق‌ / ۹۹۳م‌) که‌ مردی‌ فرهیخته‌ و دانش‌ اندوخته‌ بود، هر آنچه‌ ازاهل‌ و عیال‌ و ثروت‌ بسیار داشت‌ به‌ همراه‌ خود برداشت‌ و رو به‌ نیشابور نهاد[۱].

سال ورود خاندان‌ بغدادی به‌ نیشابور روشن نیست‌، اما می‌دانیم‌ که‌ عبدالقاهر در ۳۷۰ق‌ / ۹۸۰م‌ در مناظره‌ای‌ در ناحیه خراسان‌ و احتمالاً در نیشابور شرکت داشته‌ است‌[۲]. براساس‌ برخی شواهد می‌توان‌ حدس‌ زد زمانی‌ که‌ عبدالقاهر از درس‌های‌ شیوخ‌ بغداد بهره‌ برده‌، حدود ۲۰ سال‌ داشته‌ است‌[۳].

عبدالقاهر در نیشابور نیز به‌ تکمیل‌ تحصیلات‌ خود پرداخت‌ و در حلقه درس‌ ابواسحاق‌ اسفراینی‌ حاضر شد و پس از استاد خویش‌ و به‌ خواست‌ وی‌ بر مسند او تکیه‌ زد و سالیانی‌ به‌ تدریس‌ علوم‌ پرداخت‌[۴]. عبدالقاهر از بسیاری‌ استادان‌ دیگر نیز درس‌ آموخته‌ و حدیث‌ شنیده‌ است‌ که‌ از آن‌ میان‌ می‌توان‌ از ابواحمد عبدالله‌ ابن‌عَدی‌، ابوبکر محمد بن حسن بن فورَک، ابوعمرو اسماعیل بن نُجَید، ابوعمرو محمد ابن‌ جعفر بن‌ مَطَر و قاضی‌ ابومحمد عبدالله‌ بن‌ عمر مالکی‌ نام‌ برد[۵].

جامعیت‌ علمی‌ عبدالقاهر که‌ گفته‌ می‌شود ۱۷نوع‌ از علوم‌ را تدریس‌ می‌کرده‌ است‌[۶]، حلقه درس‌ وی‌ را به‌ یکی‌ از مهم‌ترین‌ حلقه‌های‌ درسی‌ منطقه خراسان‌ و محل‌ توجه‌ دانشجویان‌ آن‌ زمان‌ بدل‌ ساخته‌ بود[۷] از شمار شاگردان‌ او، ابوبکر احمدبن‌ حسین‌ بیهقی‌، ابوالقاسم‌ قشیری‌ و امام‌الحرمین‌ جوینی‌ پرآوازه‌ترند.[۸].

در سرگذشت‌نامه‌ها از نیک طبعی‌ و گشاده‌دستی عبدالقاهر سخن‌ به‌ میان‌ آمده‌ است‌، چنانکـه‌ گفته‌اند: دارایی‌ فراوان خود را در راه‌ کسب دانش و دستگیری از دانش‌آموزان‌ صرف کرد و چیزی‌ برای‌ خود باقی‌ نگذارد[۹]؛ اما افزون‌ بر این‌ گزارش‌ مستقل دیگری درباره ویژگی‌های‌ شخصی‌ و زندگی‌ فردی‌ عبدالقاهر، جز اینکـه‌ دخترش‌ را به‌ عقد ابوالمظفر شاهفور (شهفور) بن‌ طاهر اسفراینی‌ (د ۴۷۱ق‌ / ۱۰۷۸م‌) درآورد[۱۰] در دست‌ نیست‌ و در نتیجه‌ باید هر گونه‌ ارزیابی‌ دیگر را بر پایه قراین‌ موجود بنا کرد.

اندک شواهد موجود از سفرهای‌ عبدالقاهر به‌ برخی‌ شهرها مانند بلخ‌ و ری‌ حکـایت‌ دارد. به‌ نظر می‌رسد که‌ اشتغال‌ عمده او در این‌ سفرها، املای حدیث‌ به‌ خواهندگان‌ آن‌ و یا ارشاد و ایراد مناظرات‌ کلامی‌ بوده‌ باشد[۱۱].

سرانجام‌ عبدالقاهر بر اثر واقعه‌ای که‌ از آن‌ باعنوان ‌«فتنه ترکمانان‌» یاد کرده‌اند نیشابور را به‌ قصد اسفراین‌ ترک کرد؛ اما چندی‌ نگذشت‌ که‌ درهمان‌جا درگذشت‌ و در کنار آرامگاه استادش‌ ابواسحاق اسفراینی‌ به‌ خاک سپرده‌ شد[۱۲]. بر اساس‌ گزارشی‌ از ذهبی‌ که‌ عبدالقاهر را در هنگام‌ مرگ‌ مردی‌ کهن‌سال‌ خوانده‌ است‌، احتمالاً سن‌ او در آن‌ زمان‌، هفتاد و بیش‌ از آن‌ بوده‌ است‌؛ و از آنجاکه‌ او در بغداد از ابن‌ عدی‌ نیز حدیث‌ شنیده‌ بود، شاید بتوان‌ تولد او را در حدود سال‌ ۳۵۰ق‌ / ۹۶۱م‌ تخمین‌ زد.

آثار

از عبدالقاهر اشعاری‌ باقی‌ مانده‌ است‌ که‌ بیشتر شیوه نظم‌های‌ تعلیمی‌ را دارد و به‌ ندرت‌ می‌توان‌ در آنها ذوقی‌ یا حلاوتی‌ جست‌. او برخی‌ از اشعار خویش‌ را در نقض‌ و احتجاج‌ بر اهل دیگر فرق‌ کلامی‌ سروده‌ است‌. مجموعه‌ای‌ مشتمل‌ بر حدود ۵۵ بیت را می‌توان‌ از لابه‌لای‌ نگاشته‌های‌ خود وی‌ و آثار دیگر نویسندگان‌، سراغ‌ گرفت‌[۱۳]. آثار دیگری‌ که‌ از عبدالقاهر برجای‌ مانده‌، اندکی‌ است‌ از آنچه‌ او نگاشته‌ است‌:

چاپی‌

  1. اصول‌ الدین‌ که‌ با نام‌ التبصرة البغدادیة نیز شناخته‌ می‌شده‌ است‌[۱۴]. این‌ کتاب‌ نخستین‌بار به کوشش هلموت‌ ریتر در استانبول‌ (۱۳۴۶ق‌/۱۹۲۸م‌) به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.
  2. الایضاح‌ عن‌ اصول‌ صناعة المسّاح‌[۱۵].
  3. الفَرق بین‌ الفِرَق‌، در ۵باب‌ که‌ با شرح‌ حدیث «افتراق‌ امت‌» آغاز می‌شود و پس‌ از آن‌، در ضمن‌ ۳باب‌ به‌ بیان‌ گرایش‌های‌ کلامی‌ در میان‌ مسلمانان‌ می‌پردازد و در پایان‌، به‌ توضیح‌ آنچه‌ خود، گروه‌ رستگاران‌ (الفرقه الناجیه‌) نامیده‌ است‌، می‌پردازد. از میان‌ چاپهای این کتاب‌، چاپ‌ محمد زاهد کوثری‌ (۱۳۶۷ق‌/۱۹۴۸م‌) و چاپ‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید (۱۳۸۴ق‌/ ۱۹۶۴م‌) که‌ هر دو در قاهره‌ منتشر شده‌، قابل‌ ذکر است‌. این‌ کتاب‌ در سدۀ ۷ق‌، به‌وسیله عبدالرزاق‌ بن‌ رزق‌ الله‌ رَسعَنی‌ خلاصه‌ شد که‌ با عنوان‌ مختصر کتاب‌ الفرق‌ بین‌ الفرق‌، به‌ کوشش‌ فیلیپ‌ حِتّی‌ در قاهره‌ (۱۹۲۴م‌) به‌ چاپ‌ رسید. همچنین‌ الفرق‌ به‌ وسیله محمد جواد مشکور و با نام‌ تاریخ‌ مذاهب‌ اسلام‌ به‌ فارسی‌ ترجمه‌ شده‌ است‌ (تبریز، ۱۳۳۳ش‌، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌). نیمۀ نخست‌ آن‌ هم‌ توسط خانم‌ سیلی و نیمه دوم‌ آن‌ نیز توسط هالکین‌ به‌ انگلیسی‌ ترجمه‌ و منتشر شده‌ است‌.
  4. الملل‌ و النحل‌. این‌ اثر همچون‌ کتاب‌ الفرق‌ به‌ بیان‌ آراء فرقه‌های‌ کلامی‌ در دنیای‌ اسلام‌ پرداخته‌، و با ذکر فضلیت اهل‌‌سنت‌ و جماعت‌ خاتمه‌ یافته‌ است‌. بخشی‌ از این‌ کتاب‌ براساس‌ تنها نسخه موجود از آن‌، به‌ کوشش‌ البیر نصری‌ نادر در بیروت‌ (۱۳۹۰ق‌/۱۹۷۰م‌) به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. با اینکـه‌ برخی‌ از معاصران‌ بر این‌ باورند که‌ دو کتاب‌ الفرق‌ و الملل‌ بغدادی‌ در اصل یکی‌ خلاصه‌ای‌ از دیگری‌ است‌[۱۶]، اما خود مؤلف‌ از آن‌ دو به‌ عنوان‌ کتابی‌ مستقل‌ یاد کرده‌ است‌[۱۷].
  5. الناسخ‌ و المنسوخ‌، که‌ در آن‌ در ضمن‌ ۸ باب‌ به‌ بیان‌ مفهوم‌ و شرایط نسخ‌، و آیات‌ ناسخ‌ و منسوخ‌ قرآن‌ پرداخته‌ شده‌ است‌. این‌ کتاب‌ به‌ کوشش‌ حلمی‌ عبدالهادی‌ در ۱۴۰۷ق‌/۱۹۸۷م‌ در عمان‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.

خطی‌

  1. تأویل‌ المتشابهات‌ فی‌ الاخبار و الایات‌؛ [۱۸]
  2. تفسیر اسماء الله‌الحسنی‌[۱۹]، یا تفسیرالاسماء والصفات‌ فی‌ الکلام‌ و العلم‌ الالهی‌؛ [۲۰]،
  3. التکملة فی‌الحساب‌[۲۱]؛
  4. سرالصناعة[۲۲].

یافت‌ نشده

  1. ابطال‌ القول‌ بالتولد؛
  2. احکـام‌ الوطء التام‌، معروف‌ به‌ التقاء الختانین‌؛
  3. بلوغ‌ المدی‌ فی‌ اصول‌ الهدی‌؛
  4. التحصیل‌، در اصول‌ فقه‌؛
  5. تفسیرالقرآن‌؛
  6. تفضیل‌ الفقیرالصابر علی‌ الغنی‌ الشاکر؛
  7. الحرب‌ علی‌ ابن‌ حرب‌[۲۳]؛
  8. دلائل‌ النبوة[۲۴]؛
  9. الریاض‌ المونقة
  10. شرح‌ حدیث‌ افترقت‌ ... که‌ به‌ نظر می‌رسد با آنچه‌ در باب‌ نخست‌ کتاب‌ الفرق‌ آمده‌، همانند است‌؛ [۲۵]
  11. شرح‌ المفتاح‌، در فروع‌ فقه‌ شافعی‌، از آن‌ِ احمدبن‌ ابی‌ احمد، معروف‌ به‌ ابن‌ قاص‌ طبری‌[۲۶]؛
  12. کتاب‌ الصفات‌ یا الاسماء و الصفات‌[۲۷]
  13. العماد فی‌ مواریث‌ العباد؛
  14. الفاخر فی‌ الاوائل‌ و الاواخر؛
  15. الفرائض‌؛ [۲۸]
  16. فضائح‌ القدریة[۲۹]، که‌ همه‌جا از آن‌ با نام‌ فضائح‌ المعتزلة یاد می‌شود؛
  17. فضائح‌ الکرامیة[۳۰]؛
  18. القضایا فی‌ الدور و الوصایا[۳۱] یا الدور؛ [۳۲]،
  19. کتاب‌ فی‌ الایمان‌[۳۳]، که‌ همه‌جا با نام‌ الایمان‌ و اصوله‌ آمده‌ است‌؛
  20. کتاب‌ فی‌السماع‌[۳۴]؛
  21. کتاب‌ فی‌ معنی‌ العرش‌[۳۵]؛
  22. کتاب‌ فی‌ معنی‌ لفظتی‌ التصوف‌ و الصوفی‌؛
  23. الکلام‌ فی‌ الوعید؛
  24. مشارق‌ النور، در علم‌ کلام‌؛ [۳۶]
  25. معیارالنظر؛
  26. الموازنة بین‌ الانبیاء[۳۷]؛
  27. نفی‌ خلق‌ القرآن‌؛
  28. نقض‌ ما عمله‌ ابوعبدالله الجرجانی‌ فی‌ترجیح‌مذهب‌ ابی‌حنیفة[۳۸]. این‌ اثر به‌سبب جانب‌داری‌ از شافعی‌، در مقابل‌ جرجانی‌ که‌ هواخواه‌ ابوحنیفه‌ بود، مناقب‌ الامام‌ الشافعی‌ نیز خوانده‌ شده‌ است‌[۳۹].

عقاید کلامی‌ بغدادی‌

بغدادی‌ در کتاب‌ اصول‌الدین‌ کوشیده‌ است‌ تا در قالب‌ ۱۵ اصل که‌ خود آنها را «اصول دین» می‌خواند، طرح‌ معرفتی‌ منسجمی‌ از الهیات‌ اشاعره‌ پی‌افکند و جالب‌ این‌جاست‌ که‌ وی‌ هر یک از این‌ اصول‌ را نیز در قالب‌ ۱۵ مسئله‌ بررسی‌ کرده‌ است‌ و حاصل‌ این‌ طرح‌ ریاضی‌گونه‌ که‌ تأثیر دانش‌ ریاضی‌ را بر دستگاه‌ الهیاتی‌ او نشان‌ می‌دهد، ۲۲۵ مسئلۀ شده‌ است‌. او فشرده این‌ اصول‌ را در کتاب‌ الفرق‌ بین‌ الفرق‌ نیز آورده‌ است‌[۴۰]. بغدادی‌ معتقد است‌ که‌ بر هر شخص‌ عاقل‌ و بالغی‌ واجب‌ است‌ که‌ به‌ حقیقت‌ این‌ اصول‌ معرفت‌ پیدا کند، زیرا در شاخه‌های‌ هر یک از این‌ اصول‌، مسائلی‌ هست‌ که‌ اهل‌سنت‌ درمورد آنها یک اعتقاد واحد دارند و آنان‌ کسانی‌ را که‌ با ایشان‌ در این‌ اصول‌ مخالفت‌ ورزند، گمراه‌ می‌دانند[۴۱]. فشرده اصول‌ اعتقادی‌ اشاعره‌ و اهل‌‌سنت‌ از نگاه‌ بغدادی‌ از این‌ قرار است‌:

اصل‌ اول‌. بغدادی‌ در این‌ اصل‌ همچون‌ سایر فیلسوفان‌ و متکلمان‌ رئالیست‌، پس‌ از مسلم‌ انگاشتن‌ عالم‌ خارج‌ از ذهن‌، معرفت‌های‌ زاییده‌ از ادراکات‌ بدیهی‌، حسی‌ و استدلالی‌ را واقع‌ نما و معتبر می‌انگارد و از این‌ رهگذر، سوفسطاییان‌ را که‌ منکـر علوم‌ و حقایق‌ اشیائند، گم‌راه‌ و کافر می‌خواند[۴۲]. [۴۳]. عالم‌ (همۀ موجودات‌ جز خدا) حادث‌ است‌ و بجز خدا و صفات ازلی‌ وی‌ همه‌ آفریده‌ و مصنوع‌ خداست‌. خدا مخلوق‌ و مصنوع‌، و از سنخ‌ عالم‌ و اجزاء عالم‌ نیست‌. ساختار عالم‌ از جواهر و اعراض‌ ترکیب‌ یافته‌، و جسم‌ از اجزاء لایتجزا تشکیل‌ شده‌ است‌ و ابراهیم‌بن‌ سیار نَظّام‌ (هـ م‌) و فلاسفه‌ای‌ که‌ جزء لایتجزا را منکـر شده‌اند، کافرند[۴۴].

اصل‌ سوم‌. برخلاف‌ عقیدۀ دهریه‌ (هـ م‌)، همۀ پدیده‌ها محدثند و صانع‌ دارند. ثمامه بن‌ اشرس‌ (هـ م‌) و برخی‌ از معتزله‌ که‌ افعال‌ متولد (نکـ: هـ د، تولد) را فاقد فاعل‌ می‌دانند، کافرند. خدا نهایت‌، حد، صورت‌، اعضا و احساس‌ ندارد و مکانی‌ او را محدود نمی‌کند، حرکت‌ و سکون‌ ندارد و واحد است‌ و همیشه‌ باقی‌ است‌[۴۵].

اصل چهارم‌. برخلاف‌ آنکـه‌ معتزله‌ صفات‌ خدا را نفی‌ می‌کنند، این‌ صفات‌ همچون‌ قدرت‌، حیات‌، اراده‌، سمع‌، بصر و کلام‌، صفاتی‌ ازلی‌ و نعوتی‌ ابدیند. خدا بر همه مقدورات‌ تواناست‌ و این‌ مقدورات هرگز پایان‌ نمی‌یابند. خدا به همه حوادث‌ از ازل‌ داناست. مؤمنان‌ در آخرت‌ خدا را رؤیت‌ می‌کنند. هیچ‌ رویدادی‌ در عالم‌ رخ‌ نمی‌دهد، مگر آنکـه از ازل خدا آن‌ را خواسته‌ باشد. کلام‌ خدا قدیم‌ و غیرمخلوق‌، و حاوی‌ امر، نهی، خبر و وعد وعید الهی‌ است‌. «وجه‌» خدا همان‌ ذات‌ خداست‌، چشم‌ خدا به‌ معنای‌ آن‌ است‌ که‌ او اشیاء را می‌بیند، دست‌ خدا به‌ معنای‌ قدرت‌ او، و تکیه‌ زدن‌ خدا بر عرش‌ به‌ معنای‌ پادشاهی‌ و سلطنت‌ اوست‌[۴۶].

اصل‌ پنجم‌. اسماء خدا توقیفی‌ است‌ و تنها اسمهایی‌ را می‌توان‌ درمورد خدا به‌ کاربرد که‌ در قرآن‌ یا سنت‌ صحیح‌ یا اجماع‌ امت‌ برای خدا معین‌ شده‌ است‌[۴۷].

اصل‌ ششم‌. خداوند خالق‌ همه پدیده‌های‌ عالم‌، اعم‌ از حوادث‌ خیر یا شر است‌ و «کسبهای‌» مردم‌ را نیز خدا می‌آفریند. خداست‌ که‌ مردم‌ را هدایت‌ می‌کند و گم‌راه‌ می‌سازد. اگر کسی‌ بمیرد، یا کشته‌ شود، به‌ اجلی‌ که‌ خدا برایش‌ معین‌ ساخته‌، از دنیا رفته‌ است‌. هر کس‌ آنچه‌ می‌خورد، یا می‌آشامد - حلال‌ یا حرام‌ - همان‌ روزی‌ای‌ است‌ که‌ خدا برایش‌ مقدر ساخته‌ است‌[۴۸].

اصل‌ هفتم‌. نبوت‌ و رسالت‌ امری‌ مسلم‌ و اثبات‌ شده‌ است‌. رسول‌ با نبی‌ تفاوت‌ دارد. انبیا بسیارند، ولی‌ شمار رسولان‌ ۳۱۳ است‌. همگی‌ انبیا معصومند[۴۹].

اصل‌ هشتم‌. انبیا صادق‌ بودن‌ ادعای‌ خود را از راه‌ معجزه‌ اثبات‌ می‌کنند و معجزه پیامبر اکرم‌(صلی الله علیه) قرآن‌ است‌. وجه‌ اعجاز قرآن‌ در نظم‌ آن‌ است‌. اولیا دارای‌ کرامتند[۵۰].

اصل‌ نهم‌. اسلام‌ ۵ رکن‌ دارد: شهادت‌ به‌ وحدانیت‌ خدا و نبوت‌ پیامبر(صلی الله علیه)، برپا کردن‌ نماز، پرداختن‌ زکات‌، گرفتن‌ روزه ماه‌ رمضان‌ و گزاردن‌ حج‌. اصول‌ احکـام‌ شریعت‌ عبارت‌ است‌ از کتاب‌، سنت‌ و اجماع‌ سلف‌[۵۱].

اصل‌ دهم‌. احکـام‌ مربوط به‌ افعال‌ مکلفان‌ ۵ است‌: واجب‌، حرام‌، مستحب‌، مکروه‌ و مباح‌[۵۲].

اصل‌ یازدهم‌. خداوند بر نابود کردن‌ همه‌ چیز قدرت‌ دارد. او در آخرت‌ همۀ انسان‌ها و حیوانها را زنده‌ می‌کند. بهشت‌ و جهنم‌ تا ابد باقی‌ است‌ و هرگز دستخوش‌ زوال‌ نمی‌شود. پیامبر اکرم‌ (صلی الله علیه) و صالحان‌ امت‌،عده‌ای‌ از گنهکاران‌را شفاعت‌ می‌کنند[۵۳].

اصل‌ دوازدهم. گوهر ایمان، معرفت و تصدیق قلبی‌ است‌ و ایمان‌ با ارتکاب‌ گناه‌ زایل‌ نمی‌شود[۵۴].

اصل‌ سیزدهم‌. بر مردم‌ واجب‌ است‌ که‌ شخصی‌ را به‌ عنوان‌ امام تعیین‌ کنند تا قضات‌ را بگمارد، مرزها را حفظ کند و فی‌ء را تقسیم‌ نماید. پیامبر(صلی الله علیه) هیچ‌کس‌ را به‌ عنوان‌ امام‌ و جانشین‌ خود تعیین نکـرد. یکی‌ از شرایط امام‌، افزون‌ بر علم‌، عدالت‌ و سیاست‌، این است که‌ نسبش‌ به‌ قبیلۀ قریش‌ برسد. امام‌ نباید مرتکب‌ گناه‌ کبیره‌ بشود و بر گناهان‌ صغیره‌ نیز نباید اصرار بورزد. ترتیب‌ امامت ابوبکر، عمر، عثمان‌ و علی‌ به‌ حق‌ بود[۵۵].

اصل چهاردهم‌. فرشتگان‌ از خطا مصونند و قاطبه اهل‌سنت‌، پیامبران را برتر از فرشتگان‌ می‌دانند. بر مبنای‌ حدیث «عشرۀ مبشره‌»، ۱۰ تن‌ از صحابه‌ اهل‌ بهشتند و باید آنان‌ را تقدیس‌ کرد [۵۶]

اصل پانزدهم‌. دشمنان‌ اسلام‌ دو دسته‌ بودند: عده‌ای‌ از آنان‌ همچون بت‌پرستان و سوفسطاییان‌، پیش‌ از اسلام‌ می‌زیستند و پاره‌ای‌ نیز پس‌ از ظهور اسلام‌ پدیدار شدند. بغدادی‌ فرقه‌هایی‌ همچون‌ شیعه و معتزله‌ را جزو گروه‌ اخیر می‌داند و بر آن‌ است‌ که‌ آنان کافر بودند، ولی‌ در ظاهر اظهار مسلمانی‌ می‌کردند[۵۷].

ناگفته‌ نماند که‌ فخرالدین‌ رازی‌ در رسالۀ «اصول‌ دین‌»[۵۸]، محتوای این‌ ۱۵ اصل را در قالب‌ ۸ اصل‌، به‌ عنوان‌ مذهب‌ اهل‌سنت‌ آورده‌ است‌[۵۹].

پانویس

  1. خطیب‌، ۹ / ۳۵۸؛ ابن‌عساکر، ۲۵۴.
  2. بغدادی‌، عبدالقاهر، الفرق‌... ، ۲۲۴
  3. نکـ: همو، اصول‌ ... ، ۳۱۴- ۳۱۵، نیز نکـ: ادامۀ مقاله‌.
  4. ابن‌عساکر، همانجا؛ صریفینی‌، ۵۴۵
  5. بغدادی‌، عبدالقاهر، اصول‌، ۲۵۳، ۳۱۰، ۳۱۴، الفرق‌، ۶؛ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۳ / ۲۲۳، ۵ / ۱۳۷، ۱۴۱. برای‌ استادان‌ دیگر، نکـ: بغدادی، عبدالقاهر، اصول‌، ۱۰۴، ۱۴۶، جمـ، الفرق‌، ۴-۵؛ واحدی، ۳۴، ۳۰۱؛ ابن‌جوزی، ۱ / ۱۳۶؛ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۳ / ۳۵۵، ۱۰ / ۲۲۵.
  6. مثلاً نکـ: ابن‌ عساکر، همانجا
  7. نکـ: صریفینی‌، همانجا؛ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۵ / ۱۳۶
  8. ابن‌عساکر، همانجا؛ نووی‌، تهذیب‌ ... ، ۱(۲) / ۲۶۸؛ ذهبی‌، ۱۷ / ۵۷۲؛ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۵ / ۱۳۷؛ برای‌ دیگر نام‌ها، نکـ: سلفی‌، ۵۱؛ ابن‌جوزی، همانجا؛ صفدی‌، ۱۹ / ۴۶؛ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۴ / ۲۸، ۵ / ۱۴۱-۱۴۳، جمـ، ۱۰ / ۲۲۵.
  9. مثلاً نکـ: صریفینی‌، همانجا؛ یافعی‌، ۳ / ۵۲؛ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۵ / ۱۳۸
  10. نکـ: سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۵ / ۱۱، ۶۴
  11. نکـ: بغدادی‌، عبدالقاهر، الفرق‌، ۲۱۰، الملل‌... ، ۱۴۴؛ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۷ / ۲۴۹، حاشیه‌
  12. ابن‌عساکر، ۲۵۳-۲۵۴؛ صریفینی‌، ۵۴۵ - ۵۴۶؛ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۵ / ۱۳۷-۱۳۹؛ نیز نکـ: ابن‌خلکان‌، ۶ / ۳۹۴
  13. نکـ: بغدادی‌، عبدالقاهر، الفرق‌، ۴۲، ۴۳، جمـ، الملل‌، ۵۲، ۸۶؛ ثعالبی‌، ۴ / ۴۱۴؛ ابن‌عساکر، ۲۵۴؛ ابن‌شاکر، ۱ / ۶۱۴ - ۶۱۵
  14. نکـ: دنبالۀ مقاله‌
  15. نکـ: دنبالۀ مقاله‌
  16. نکـ: حتی‌، ۵؛ عبدالرسول‌، «م‌»؛ سید، ۱۹/۴۷
  17. نکـ: الفرق‌، ۱۰۹، ۲۳۰، ۲۷۲، جمـ؛ نیز نکـ: اسفراینی‌، ۱۷۵-۱۷۶؛ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۵/۱۴۰؛ نادر، ۱۷ ببـ، ۳۷
  18. نکـ: GAL, S,I/۶۶۷
  19. نکـ: همانجا
  20. ششن‌، ۲/۲۰۲- ۲۰۳
  21. دفتر... ،۲۱۱؛ نیز نکـ: GAS, V/۳۵۷-
  22. منصور، ۷۰
  23. بغدادی‌، عبدالقاهر، الفرق‌، ۱۶۹
  24. همو، اصول‌، ۱۵۸
  25. نکـ: حاجی‌خلیفه‌، ۲/۱۰۳۹
  26. نووی‌، المجموع‌، ۱/۲۰۸؛ حاجی‌ خلیفه‌، ۲/۱۷۶۹
  27. نکـ: سبکی‌، علی‌، السیف‌... ، ۳۲؛ قس‌: حاجی‌ خلیفه‌، ۲/۱۴۳۲
  28. حاجی‌خلیفه‌، ۲/۱۲۵۲
  29. بغدادی‌، عبدالقاهر، الفرق‌، ۱۸۲
  30. همو، الملل‌، ۱۵۳
  31. بغدادی‌، هدیه‌، ۱/۶۰۶
  32. حاجی‌خلیفه‌، ۲/۱۴۱۸؛ نیز نکـ: اسنوی‌، ۱/۱۹۵؛ سیوطی‌، ۱/۳۸۰
  33. بغدادی‌، عبدالقاهر، اصول‌، ۲۵۱، ۲۷۰
  34. شوکانی‌، ۸/۲۶۴
  35. بغدادی‌، عبدالقاهر، همان‌، ۷۸
  36. بغدادی‌، هدیه‌، همانجا
  37. بغدادی‌، عبدالقاهر، همان‌، ۱۸۰
  38. برای‌ بخش‌هایی‌ از این‌ کتاب‌، نکـ: سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۵/۱۴۵-۱۴۹، حاشیه‌؛ نیز نکـ: حاجی‌خلیفه‌، ۱/۳۹۸، ۲/۱۲۴۵
  39. همو، ۲/۱۸۳۹؛ افزون‌ بر منابع‌ پیشین‌، نکـ: ابن‌شاکر، ۱/۶۱۵؛ سبکی‌، عبدالوهاب‌، ۵/۱۴۰؛ صفدی‌، ۱۹/۴۷
  40. نکـ: ص‌ ۳۲۳ ببـ
  41. همان‌، ۳۲۳
  42. همان‌، ۳۲۴- ۳۲۵، اصول‌الدین‌، ۴-۷
  43. اصل‌ دوم‌
  44. همان‌، ۳۳- ۳۵، الفرق‌، ۳۲۸-۳۲۹
  45. همان‌، ۳۳۱-۳۳۴، اصول‌الدین‌، ۶۸ - ۶۹
  46. همان‌، ۸۹-۱۱۴، الفرق‌، ۳۳۴-۳۳۷
  47. همان‌، ۳۳۷- ۳۳۸، اصول‌ الدین‌، ۱۱۴-۱۳۰
  48. همان‌، ۱۳۰-۱۵۳، الفرق‌، ۳۳۸-۳۴۲
  49. همان‌، ۳۴۲-۳۴۳، اصول‌ الدین‌، ۱۵۳-۱۶۹
  50. همان‌، ۱۶۹- ۱۸۵، الفرق‌، ۳۴۴- ۳۴۵
  51. همان‌، ۳۴۵-۳۴۶، اصول‌ الدین‌، ۱۸۵-۲۰۶
  52. همان‌، ۲۰۶- ۲۲۸، الفرق‌، ۳۴۷.
  53. همان‌، ۳۴۸، اصول‌الدین‌، ۲۲۸-۲۴۶
  54. همان‌، ۲۴۷-۲۷۰، الفرق‌، ۳۵۱-۳۵۲
  55. همان‌، ۳۴۹-۳۵۱، اصول‌ الدین‌، ۲۷۰-۲۹۴
  56. همان‌، ۲۹۴- ۳۱۸، الفرق‌، ۳۵۲-۳۵۳
  57. همان‌، ۳۵۳-۳۵۹، اصول‌ الدین‌، ۳۱۸-۳۴۳
  58. ص‌ ۵۴- ۷۸
  59. نیز نکـ: همو، کتاب‌ الاربعین‌، سراسر کتاب‌

منابع

برگرفته از سایت بغدادی، ابومنصور | مرکز - دایره المعارف بزرگ اسلامی