تنگه بابالمندب
تنگۀ بابالمندب (به عربی: بابالمندب، به معنای «دروازه اشکها») آبراههای استراتژیک در جنوب دریای سرخ است که این دریا را به خلیج عدن، دریای عرب و در نهایت اقیانوس هند متصل میکند. این تنگه بهعنوان پلی طبیعی میان قارههای آسیا، آفریقا و اروپا شناخته میشود و نقش حیاتی در تجارت جهانی، بهویژه ترانزیت نفت و کالاهای کانتینری ایفا میکند. تنگۀ بابالمندب پس از تنگه هرمز و تنگه جبلالطارق، سومین شریان پراهمیت دریایی جهان محسوب میشود. این آبراهه میان یمن در شبهجزیره عربستان (آسیا) و کشورهای جیبوتی و اریتره در شاخ آفریقا قرار دارد. با توجه به موقعیت جغرافیایی خود، عبور از این تنگه برای دسترسی به کانال سوئز و دریای مدیترانه ضروری است. اهمیت ژئوپلیتیک این تنگه به حدی است که هرگونه اختلال در آن، تأثیرات گستردهای بر اقتصاد جهانی و امنیت انرژی دارد.
تاریخچه
تاریخچه شکلگیری تنگۀ بابالمندب به رویدادهای زمینساختی دوران میوسن بازمیگردد. در آن دوران، برزخی خشکی به نام «داناکیل» یمن و اتیوپی را به هم متصل میکرد. نوسانات سطح آب دریاها در طول صد هزار سال گذشته، باعث باز و بسته شدن مکرر این گذرگاه شده است. بر اساس مدل «خاستگاه اخیر آفریقایی» انسان امروزی، این تنگه احتمالاً محل اولین مهاجرتهای انسان به بیرون از آفریقا بوده است، زمانی که سطح آب دریاها پایینتر و تنگهها کمعمقتر یا خشک بودند[۱]. نام «بابالمندب» ریشه در افسانههای عربی دارد. طبق این افسانهها، زمینلرزهای شدید شاخ آفریقا را از شبهجزیره عربستان جدا کرد و به دلیل تلفات انسانی بالا در جریان این فاجعه، این تنگه به «دروازه اشکها» معروف شد. همچنین خطرات طبیعی مانند طوفانها، جریانهای قوی و صخرههای پنهان در گذشته، دلایل دیگری برای این نامگذاری بودهاند.
در تاریخ معاصر، بریتانیا در سال ۱۷۹۹ م، جزیره «پریم» را ضمیمه امپراتوری هند خود کرد و در سال ۱۸۶۱ م، با نصب فانوس دریایی در این جزیره، کنترل دریای سرخ و راههای بازرگانی به سوی کانال سوئز را در دست گرفت. پس از افتتاح کانال سوئز در سال ۱۸۶۹ م، اهمیت استراتژیک بابالمندب چندین برابر شد و به کوتاهترین مسیر دریایی میان آسیا و اروپا تبدیل گردید[۲].
جغرافیا و ساختار
تنگۀ بابالمندب در فاصله ۳۶ کیلومتری جنوب روستای ذباب در کرانه خلیج عدن و حدود ۸۴ کیلومتری شهر ساحلی مخا قرار دارد. عرض این تنگه در باریکترین نقطه (از رأس منهلی در یمن تا رأس سیان در جیبوتی) حدود ۳۰ کیلومتر است، هرچند برخی منابع فاصله ۲۲ تا ۳۲ کیلومتر را نیز ذکر کردهاند. طول تقریبی آن حدود ۷۰ تا ۱۵۰ کیلومتر تخمین زده میشود.
جزیره «پریم» (یا میون) در میانه تنگه، آن را به دو کانال اصلی تقسیم میکند:
- کانال شرقی (بابالاسکندر): با عرض حدود ۳ کیلومتر و عمق ۳۰ متر، باریکتر و کمعمقتر است و بیشتر برای تردد قایقهای کوچک و محلی استفاده میشود. جریان سطحی آب در این کانال به سمت داخل (دریای سرخ) است؛
- کانال غربی (دقة المعیون): با عرض حدود ۲۵ کیلومتر و عمق تا ۳۱۰ متر، مسیر اصلی عبور نفتکشها، کشتیهای کانتینری و کشتیهای تجاری بزرگ است. جریان آب در زیرسطح این کانال به سمت بیرون (خلیج عدن) است[۳].
در نزدیکی کرانه جیبوتی، گروهی از جزایر کوچک به نام «هفتبرادران» قرار دارند. کوههای پیرامون این تنگه، از جمله کوه «جبال المندب» با ارتفاع حدود ۳۰۰ متر، کوه «شیخ سعید» و کوه «منهلی»، بر استراتژی نظامی و نظارتی این منطقه تأثیرگذارند. روستای «المندب» در کرانه یمن با جمعیتی حدود ۸۰۹ نفر، از نظر تاریخی به دوران پادشاهی سبا و ذوریدان بازمیگردد.
اهمیت اقتصادی و ژئوپلیتیک
تنگۀ بابالمندب شریان حیاتی اقتصاد جهانی است. آمارها نشان میدهد که روزانه حدود ۳ تا ۶ میلیون بشکه نفت خام و فرآوردههای نفتی از این تنگه عبور میکند که معادل حدود ۹ تا ۱۲ درصد از کل نفت حملشده با تانکر در جهان است. همچنین بیش از ۲۰ هزار کشتی در سال از این مسیر میگذرند و حدود ۳۰ درصد نفت و ۴۰ درصد کالاهای خشک جهان از مسیر دریای سرخ و کانال سوئز (که از بابالمندب آغاز میشود) عبور میکنند. برای ایران، امنیت این تنگه اهمیت دوچندان دارد، زیرا بخش قابل توجهی از تجارت دریایی ایران با اروپا و آفریقا از طریق این مسیر انجام میشود. بنادر جنوبی ایران نظیر بندرعباس و چابهار بهطور غیرمستقیم به وضعیت ناوبری در این تنگه وابستهاند.
برای رژیم صهیونیستی نیز این تنگه حیات اقتصادی است. حدود ۹۹ درصد واردات اسرائیل از طریق دریا انجام میشود و بخش عمدهای از آن از طریق دریای سرخ و بندر ایلات ترانزیت میشود. بسته شدن تنگه میتواند واردات و صادرات اسرائیل را که ارزش آن در سال ۲۰۲۳ م، بیش از ۲۷۰ میلیارد دلار برآورد شده، فلج کند. حملات انصارالله یمن به کشتیهای مرتبط با اسرائیل در سالهای اخیر، نشاندهنده آسیبپذیری شدید این رژیم در قبال امنیت این آبراهه بوده است[۴].
کنترل و امنیت
تنگۀ بابالمندب در آبهای بینالمللی قرار دارد و تحت قوانین حقوق دریاها، حق تردد مسالمتآمیز برای همه کشتیها محفوظ است. با این حال، کنترل عملی و امنیتی آن پیچیده است. بخش مهمی از سواحل یمن در اطراف تنگه تحت نفوذ انصارالله یمن است و این گروه در سالهای اخیر با تهدید یا حمله به کشتیها، قدرت چانهزنی خود را در قبال امنیت منطقه نشان داده است. از سوی دیگر، ایالات متحده آمریکا، کشورهای اروپایی و برخی کشورهای منطقه برای حفظ امنیت کشتیرانی و منافع استراتژیک خود، حضور نظامی در این منطقه دارند. هرگونه تنش یا بسته شدن احتمالی تنگه، منجر به افزایش شدید قیمت نفت، اختلال در زنجیره تأمین جهانی و افزایش هزینههای حملونقل خواهد شد. در صورت بسته شدن تنگه، کشتیها مجبور به دور زدن قاره آفریقا میشوند که زمان سفر را ۱۰ تا ۱۴ روز افزایش میدهد. در سالهای اخیر، تنشها در منطقه افزایش یافته و تهدیداتی مبنی بر بستن تنگه توسط بازیگران منطقهای در صورت تشدید درگیریها مطرح شده است که این امر نگرانیهای جهانی را درباره امنیت انرژی و تجارت دریایی تشدید کرده است.
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- بابالمندب، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: بیتا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 3 اردیبهشتماه 1405 ش.
- تنگه باب المندب کجاست و چه اهمیتی دارد؟، وبسایت اسل فورواردر، تاریخ درج مطلب: بیتا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 3 اردیبهشتماه 1405 ش.
- تنگه باب المندب کجاست و چه اهمیتی دارد؟، وبسایت مانا دریا، تاریخ درج مطلب: 10 فروردینماه 1405 ش، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 3 اردیبهشتماه 1405 ش.
- اهمیت ژئوپلتیکی تنگه باب المندب و تاثیر آن بر امنیت اقتصادی رژیم صهیونیستی، وبسایت اندیشکده روابط بینالملل، تاریخ درج مطلب: 10 بهمنماه 1402 ش، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 3 اردیبهشتماه 1405 ش.