عملیات لیتانی 1978
| عملیات لیتانی 1987 | |
|---|---|
| نام رویداد |
|
| تاریخ رویداد | ۱۹۷۸ م |
| روز رویداد |
|
| مکان رویداد | جنوب لبنان |
| عوامل |
|
| دلیل اهمیت | تهاجم گسترده نظامی اسرائیل به جنوب لبنان و تلاش برای عقبراندن نیروهای فلسطینی به شمال رود لیتانی |
| پیامدها |
|
عملیات لیتانی، تهاجم نظامی گسترده اسرائیل به جنوب لبنان در مارس ۱۹۷۸ میلادی بود که با هدف اعلامشده عقبراندن نیروهای سازمان آزادیبخش فلسطین از مناطق مرزی و ایجاد منطقهای امن در شمال فلسطین اشغالی آغاز شد. این عملیات در پی حملۀ مسلحانۀ ۱۱ مارس ۱۹۷۸ به یک اتوبوس مسافربری در جاده ساحلی اسرائیل صورت گرفت که در منابع اسرائیلی بهعنوان «حمله جاده ساحلی» شناخته میشود و ۳۷ کشته و ۷۶ زخمی برجای گذاشت. در پی این واقعه، ارتش اسرائیل در شب ۱۴ و ۱۵ مارس ۱۹۷۸ با استفاده از نیروهای زمینی، هوایی و دریایی وارد جنوب لبنان شد و در مدت چند روز بخش وسیعی از مناطق جنوبی این کشور را تا رود لیتانی اشغال کرد.
اسرائیل هدف اصلی عملیات را نابودی پایگاهها و زیرساختهای نظامی سازمان آزادیبخش فلسطین و دور کردن نیروهای آن از مرزهای شمالی خود اعلام کرد. با این حال، عملیات نتوانست همه زیرساختهای نظامی فلسطینیان را از میان ببرد و شهر صور نیز در جریان پیشروی ارتش اسرائیل به تصرف درنیامد. در ۱۹ مارس ۱۹۷۸، شورای امنیت سازمان ملل متحد با تصویب قطعنامههای ۴۲۵ و ۴۲۶ خواستار توقف عملیات نظامی و عقبنشینی نیروهای اسرائیلی شد و تشکیل نیروی موقت سازمان ملل در لبنان (یونیفیل) را تصویب کرد. نیروهای اسرائیلی در ژوئن ۱۹۷۸ از بخش عمده مناطق اشغالی عقبنشینی کردند، اما بسیاری از مواضع مرزی را به شبهنظامیان لبنانی تحت حمایت اسرائیل به رهبری سعد حداد واگذار کردند. این وضعیت موجب تداوم منازعه و بیثباتی در جنوب لبنان شد و زمینه را برای تحولات نظامی بعدی، از جمله تهاجم سال ۱۹۸۲ م، اسرائیل به لبنان، فراهم کرد[۱].
زمینههای شکلگیری عملیات
در دهه ۱۹۷۰ میلادی، جنوب لبنان به یکی از کانونهای اصلی درگیری میان نیروهای فلسطینی و اسرائیل تبدیل شده بود. پس از انتقال بخشی از نیروهای مسلح فلسطینی از اردن به لبنان، حضور و فعالیت نظامی سازمان آزادیبخش فلسطین در مناطق جنوبی این کشور گسترش یافت. نیروهای فلسطینی از برخی مناطق جنوب لبنان برای انجام عملیات علیه مواضع اسرائیل استفاده میکردند و ارتش اسرائیل نیز در پاسخ، مواضع و پایگاههای آنان را در خاک لبنان هدف حملات هوایی و توپخانهای قرار میداد.
در این دوره، دولت مرکزی لبنان کنترل کامل و مؤثری بر بخشهایی از جنوب کشور نداشت. جنگ داخلی لبنان که از سال ۱۹۷۵ م، آغاز شده بود، موجب تضعیف نهادهای حکومتی و گسترش فعالیت گروههای مسلح مختلف در مناطق جنوبی شده بود. در این شرایط، گروههای مختلف لبنانی از جمله نیروهای جنبش ملی لبنان، شبهنظامیان مسیحی و گروههای فلسطینی در مناطق مختلف جنوب حضور داشتند. برخی از گروههای مسیحی نیز با حمایت اسرائیل فعالیت میکردند و درگیریهای آنان با نیروهای فلسطینی و گروههای ملیگرای لبنانی به بیثباتی منطقه دامن میزد.
حمله در جاده ساحلی
در ۱۱ مارس ۱۹۷۸، گروهی از افراد مسلح فلسطینی از طریق دریا وارد خاک اسرائیل شدند و یک اتوبوس مسافربری را در جاده ساحلی این کشور تصرف کردند. این رویداد که در منابع اسرائیلی با عنوان «کشتار جاده ساحلی» شناخته میشود، به کشته شدن ۳۷ نفر و زخمی شدن ۷۶ نفر انجامید. سازمان آزادیبخش فلسطین مسئولیت این عملیات را بر عهده گرفت. دولت اسرائیل این حمله را مبنای تصمیم خود برای انجام عملیات نظامی گسترده در جنوب لبنان قرار داد. مقامهای اسرائیلی اعلام کردند که هدف از تهاجم، از بین بردن زیرساختهای نظامی سازمان آزادیبخش فلسطین و جلوگیری از تکرار حملات مشابه به شهرکها و مناطق شمالی اسرائیل است.
اهداف عملیات
اسرائیل هدف رسمی عملیات لیتانی را ایجاد امنیت در مرزهای شمالی خود و عقبراندن نیروهای سازمان آزادیبخش فلسطین از مناطق جنوبی لبنان اعلام کرد. با این حال، در تحلیلهای مربوط به این عملیات، اهداف دیگری نیز برای آن مطرح شده است.
از مهمترین اهداف اعلامشده و مورد بررسی در منابع درباره عملیات لیتانی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- دور کردن نیروهای مسلح سازمان آزادیبخش فلسطین از مرزهای شمالی اسرائیل؛
- تصرف پایگاهها و مراکز استقرار نیروهای فلسطینی در جنوب لبنان؛
- تخریب زیرساختهای نظامی و تدارکاتی سازمان آزادیبخش فلسطین؛
- ایجاد منطقهای حائل در جنوب لبنان برای کاهش امکان انجام عملیات مسلحانه علیه اسرائیل؛
- تقویت نیروهای محلی همپیمان اسرائیل و افزایش نفوذ آنان در مناطق مرزی لبنان.
در ارزیابی برخی تحلیلگران، کنترل جغرافیای جنوب لبنان و تسلط بر مناطق نزدیک به رود لیتانی نیز از ابعاد راهبردی این عملیات محسوب میشد. با این حال، میان اهداف رسمی اعلامشده اسرائیل و انگیزههای ژئوپلیتیکی و آبی مطرحشده در برخی تحلیلها باید تفکیک قائل شد[۲].
تحولات نظامی
ارتش اسرائیل در شب ۱۴ و ۱۵ مارس ۱۹۷۸ عملیات لیتانی را با حمله همزمان زمینی، هوایی و دریایی به جنوب لبنان آغاز کرد. نیروهای اسرائیلی از چند محور مرزی وارد خاک لبنان شدند و در مدت کوتاهی به سمت رود لیتانی پیشروی کردند. تانکها، یگانهای زرهی، توپخانه و نیروی هوایی در این عملیات به کار گرفته شدند. در جریان این پیشروی، بخش بزرگی از مناطق واقع در جنوب رود لیتانی به اشغال نیروهای اسرائیلی درآمد. ارتش اسرائیل شماری از روستاها و مناطق محل استقرار نیروهای فلسطینی را تصرف کرد، اما شهر صور از محدوده مناطقی بود که به تصرف کامل ارتش اسرائیل درنیامد. ارتش اسرائیل در گزارش رسمی خود اعلام کرده است که از تصرف این شهر بهدلیل نگرانی از افزایش تلفات در جنگ شهری خودداری کرد.
برآورد منابع دربارۀ تعداد نیروهای اسرائیلی شرکتکننده در عملیات متفاوت است. برخی گزارشها از حدود ۷ هزار نیروی زمینی و برخی دیگر از مشارکت ۲۰ تا ۲۵ هزار نیروی نظامی در ابعاد مختلف عملیات یاد کردهاند. این تفاوت ممکن است به نحوه شمارش نیروهای اولیه، نیروهای پشتیبانی و مجموع یگانهای درگیر مربوط باشد. ارتش اسرائیل مدعی شد که در جریان عملیات حدود ۳۰۰ نفر از نیروهای مسلح فلسطینی کشته شدند و ۱۸ نظامی اسرائیلی نیز جان باختند. این آمار از سوی ارتش اسرائیل منتشر شده و برآوردهای منابع دیگر درباره تلفات انسانی و غیرنظامیان متفاوت است[۳].
جدول زمانی عملیات
| تاریخ | رویداد |
|---|---|
| ۱۱ مارس ۱۹۷۸ | حمله گروهی از نیروهای فلسطینی به اتوبوس مسافربری در جاده ساحلی اسرائیل و کشته شدن ۳۷ نفر و زخمی شدن ۷۶ نفر. |
| شب ۱۴ و ۱۵ مارس ۱۹۷۸ | آغاز عملیات نظامی اسرائیل علیه جنوب لبنان از محورهای زمینی، هوایی و دریایی. |
| ۱۹ مارس ۱۹۷۸ | تصویب قطعنامههای ۴۲۵ و ۴۲۶ شورای امنیت سازمان ملل متحد و تصمیم به تشکیل نیروی موقت سازمان ملل در لبنان. |
| ۲۱ مارس ۱۹۷۸ | صدور دستور پایان عملیات از سوی عزر وایزمن، وزیر دفاع وقت اسرائیل، طبق گزارش رسمی ارتش این کشور. |
| ۲۳ مارس ۱۹۷۸ | ورود نخستین نیروهای یونیفیل به جنوب لبنان. |
| ژوئن ۱۹۷۸ | عقبنشینی نیروهای اسرائیلی از بخش عمده مناطق اشغالی جنوب لبنان و واگذاری بسیاری از مواضع مرزی به نیروهای محلی مورد حمایت اسرائیل. |
| ۱۳ ژوئن ۱۹۷۸ | تکمیل عقبنشینی نیروهای اسرائیلی از مواضع اصلی عملیات، مطابق گزارشهای تاریخی مربوط به استقرار یونیفیل. |
واکنش سازمان ملل متحد
تهاجم اسرائیل به جنوب لبنان با اعتراض دولت لبنان در سازمان ملل متحد روبهرو شد. دولت لبنان در ۱۵ مارس ۱۹۷۸ شکایتی رسمی به شورای امنیت ارائه کرد و اعلام کرد که لبنان مسئول حمله مسلحانه ۱۱ مارس نیست و تجاوز اسرائیل به تمامیت ارضی این کشور نقض حاکمیت ملی لبنان محسوب میشود. در ۱۹ مارس ۱۹۷۸، شورای امنیت سازمان ملل متحد قطعنامه ۴۲۵ را تصویب کرد. این قطعنامه خواستار احترام به تمامیت ارضی، حاکمیت و استقلال سیاسی لبنان شد و از اسرائیل خواست عملیات نظامی خود را متوقف و نیروهایش را از تمام خاک لبنان خارج کند. همزمان، شورای امنیت با تصویب قطعنامه ۴۲۶، چارچوب تشکیل و مأموریت نیروی موقت سازمان ملل در لبنان را تأیید کرد. این نیرو با درخواست دولت لبنان تشکیل شد و مأموریت اصلی آن شامل سه محور بود:
- تأیید عقبنشینی نیروهای اسرائیلی از خاک لبنان؛
- بازگرداندن صلح و امنیت بینالمللی به جنوب لبنان؛
- کمک به دولت لبنان برای بازگرداندن حاکمیت و اقتدار مؤثر خود بر مناطق جنوبی کشور.
نخستین نیروهای یونیفیل در ۲۳ مارس ۱۹۷۸ وارد منطقه شدند. با این حال، گسترش کامل استقرار نیروهای سازمان ملل با مشکلاتی روبهرو بود و درگیری میان گروههای مسلح مختلف و مخالفت برخی نیروهای محلی با استقرار یونیفیل، اجرای کامل مأموریت آن را با دشواری مواجه کرد.
عقبنشینی اسرائیل و شکلگیری منطقه حائل
ارتش اسرائیل در ژوئن ۱۹۷۸ نیروهای خود را از بخش عمده مناطق اشغالی جنوب لبنان خارج کرد. با این حال، عقبنشینی نظامیان اسرائیلی به معنای واگذاری کامل کنترل مناطق مرزی به دولت لبنان یا یونیفیل نبود. ارتش اسرائیل بسیاری از مواضع و پایگاههای مرزی خود را به گروههای شبهنظامی لبنانی متحد خود به رهبری سعد حداد واگذار کرد. سعد حداد، افسر پیشین ارتش لبنان، از رهبران گروههای مسیحی مخالف حضور نیروهای فلسطینی در جنوب لبنان بود که با حمایت نظامی و سیاسی اسرائیل در مناطق مرزی فعالیت میکرد. نیروهای تحت فرمان او بعدها با عنوان «ارتش جنوب لبنان» شناخته شدند. این نیروها در بخشهایی از جنوب کشور کنترل عملیاتی داشتند و در کنار ارتش اسرائیل در ایجاد و حفظ منطقهای موسوم به کمربند امنیتی مشارکت کردند.
واگذاری مواضع مرزی به نیروهای محلی مورد حمایت اسرائیل، با هدف اصلی قطعنامه ۴۲۵، یعنی بازگشت حاکمیت مؤثر دولت لبنان بر تمام مناطق جنوبی، در تعارض قرار داشت. در نتیجه، اگرچه بخش عمده نیروهای اسرائیلی در ژوئن ۱۹۷۸ عقبنشینی کردند، اما جنوب لبنان همچنان از نظر نظامی و امنیتی بیثبات باقی ماند.
دلایل ناکامی عملیات
عملیات لیتانی از نظر نظامی در دستیابی به بخشی از اهداف کوتاهمدت خود موفق بود؛ ارتش اسرائیل توانست بخش وسیعی از جنوب لبنان را تا رود لیتانی اشغال کند و تعدادی از پایگاههای نیروهای فلسطینی را تصرف کند. با این حال، عملیات در تحقق اهداف بلندمدت خود، بهویژه نابودی کامل زیرساختهای سازمان آزادیبخش فلسطین و ایجاد امنیت پایدار در مرزهای شمالی اسرائیل، با ناکامی روبهرو شد. مهمترین عوامل این ناکامی در ادامه توضیح داده شد.
باقی ماندن بخشی از زیرساختهای نظامی سازمان آزادیبخش فلسطین
یکی از اهداف اصلی عملیات، از بین بردن پایگاهها و ساختار نظامی سازمان آزادیبخش فلسطین در جنوب لبنان بود. با وجود تصرف بسیاری از مناطق و پایگاههای این سازمان، ارتش اسرائیل نتوانست تمامی زیرساختها و نیروهای فلسطینی را نابود کند. حتی در گزارش رسمی ارتش اسرائیل نیز به این موضوع اشاره شده است که زیرساختهای نظامی فلسطینیان بهطور کامل از بین نرفت. بخشی از نیروهای فلسطینی از مناطق درگیری عقبنشینی کردند و سازمان آزادیبخش فلسطین در سالهای بعد توانست به فعالیتهای خود در لبنان ادامه دهد. این مسأله نشان داد که اشغال موقت یک منطقه جغرافیایی الزاماً به معنای نابودی کامل ساختار نظامی و سیاسی گروههای فعال در آن منطقه نیست.
تصرفنشدن شهر صور
شهر صور از مراکز مهم استقرار و فعالیت نیروهای فلسطینی در جنوب لبنان بود. ارتش اسرائیل در جریان عملیات به این شهر دست نیافت و آن را بهطور کامل اشغال نکرد. گزارش رسمی ارتش اسرائیل، نگرانی از افزایش تلفات در درگیریهای شهری را از دلایل خودداری از تصرف صور ذکر کرده است. باقی ماندن این شهر خارج از کنترل کامل ارتش اسرائیل، امکان تداوم بخشی از فعالیتهای سازمان آزادیبخش فلسطین در منطقه را فراهم کرد و یکی از محدودیتهای عملیاتی تهاجم سال ۱۹۷۸ م، بود.
واگذاری مواضع مرزی به شبهنظامیان محلی
یکی دیگر از عوامل ناکامی عملیات، واگذاری بسیاری از مواضع نظامی اسرائیل در جنوب لبنان به شبهنظامیان محلی مورد حمایت این رژیم بهجای انتقال آنها به نیروهای یونیفیل بود. این اقدام موجب شد که کنترل عملیاتی بخشهایی از جنوب لبنان همچنان در اختیار نیروهای متحد اسرائیل باقی بماند. در نتیجه، حضور یونیفیل بهتنهایی نتوانست حاکمیت کامل دولت لبنان را بر مناطق جنوبی برقرار کند. درگیری میان نیروهای فلسطینی، گروههای ملیگرای لبنانی، شبهنظامیان محلی و ارتش اسرائیل در سالهای پس از عملیات ادامه یافت و جنوب لبنان به منطقهای با ساختار امنیتی چندپاره تبدیل شد.
ناتوانی در ایجاد امنیت پایدار در مرزهای شمالی اسرائیل
اسرائیل عملیات لیتانی را با هدف کاهش حملات مسلحانه از جنوب لبنان و ایجاد امنیت برای مناطق شمالی خود آغاز کرد؛ اما خروج نیروهای این کشور و باقی ماندن گروههای مسلح مختلف در جنوب لبنان موجب شد درگیریهای مرزی پایان نیابد. در سالهای بعد، حملات متقابل و منازعات میان ارتش اسرائیل، نیروهای فلسطینی و گروههای لبنانی ادامه پیدا کرد. این وضعیت نشان داد که عملیات نظامی سال ۱۹۷۸ نتوانسته است مسأله امنیت مرزی را بهصورت پایدار حل کند. چهار سال بعد، اسرائیل بار دیگر در ژوئن ۱۹۸۲ به لبنان حمله کرد و دامنه عملیات خود را تا بیروت گسترش داد.
اهمیت راهبردی رود لیتانی
رود لیتانی از مهمترین رودخانههای لبنان است که از دره بقاع سرچشمه میگیرد و پس از جریان به سمت جنوب و سپس غرب، در نزدیکی منطقه قاسمیه به دریای مدیترانه میریزد. این رودخانه از نظر منابع آب، کشاورزی، تولید انرژی و موقعیت جغرافیایی اهمیت ویژهای دارد. بر اساس گزارشی که درباره اهمیت راهبردی لیتانی منتشر شده است، طول این رودخانه حدود ۱۷۰ کیلومتر و حجم آبدهی سالانه آن حدود ۷۵۰ میلیون مترمکعب برآورد شده است. نزدیکی بخشهایی از رود لیتانی به مرزهای جنوبی لبنان و فلسطین اشغالی نیز به اهمیت جغرافیایی و نظامی آن افزوده است.
اهمیت جغرافیایی و نظامی
رود لیتانی در بخش جنوبی لبنان، بهعنوان یک مانع طبیعی و خط جغرافیایی مهم عمل میکند. قرار گرفتن این رود در فاصله نسبتاً کمی از مرزهای شمالی اسرائیل موجب شده است که در محاسبات امنیتی و نظامی این رژیم مورد توجه قرار گیرد. فاصله بخشهایی از رودخانه تا مرزهای فلسطین اشغالی در برخی گزارشها حدود ۲۵ تا ۳۰ کیلومتر ذکر شده است. از دیدگاه نظامی، کنترل یا محدود کردن حضور نیروهای مسلح در مناطق جنوبی رود لیتانی میتواند فاصله میان نیروهای مستقر در مرز و مناطق مسکونی شمال اسرائیل را افزایش دهد. به همین دلیل، رود لیتانی در منازعات مربوط به جنوب لبنان و طرحهای امنیتی مطرحشده از سوی اسرائیل جایگاه راهبردی داشته است.
اهمیت منابع آبی
رود لیتانی یکی از منابع مهم تأمین آب لبنان است و در کشاورزی، آبیاری زمینها و تولید انرژی برقآبی نقش دارد. وجود سد قرعون و تأسیسات مرتبط با بهرهبرداری از آب این رودخانه، اهمیت اقتصادی و راهبردی آن را افزایش داده است. در برخی تحلیلها، توجه اسرائیل به رود لیتانی علاوه بر ملاحظات امنیتی، با اهمیت منابع آب این رودخانه نیز مرتبط دانسته شده است. در مقاله خبرگزاری فارس، به اظهاراتی منسوب به دیوید بن گوریون و لوی اشکول درباره استفاده از آب لیتانی اشاره شده است. همچنین برخی اسناد و تحلیلهای تاریخی، توجه مقامهای اسرائیلی به منابع آبی لبنان را از موضوعات مورد مناقشه در روابط دو کشور دانستهاند.
با این حال، نسبت دادن هدف اصلی عملیات لیتانی به تصرف منابع آبی رودخانه، نیازمند شواهد تاریخی مستقل است و نباید با هدف رسمی اعلامشده عملیات، یعنی عقبراندن نیروهای فلسطینی از مرزهای اسرائیل، یکسان در نظر گرفته شود.
پیامدهای منطقهای و تحولات بعدی
عملیات لیتانی پایان درگیریهای نظامی در جنوب لبنان نبود. باقی ماندن نیروهای مسلح فلسطینی در بخشهایی از لبنان، استمرار حضور شبهنظامیان مورد حمایت اسرائیل در مناطق مرزی و ناتوانی دولت لبنان در بازگرداندن کامل اقتدار خود به جنوب کشور، شرایطی ایجاد کرد که در سالهای بعد زمینهساز درگیریهای گستردهتری شد.
تهاجم اسرائیل به لبنان در سال ۱۹۸۲
در ۶ ژوئن ۱۹۸۲، اسرائیل با اجرای عملیات موسوم به «صلح برای جلیل» بار دیگر به لبنان حمله کرد. هدف اعلامشده این عملیات، دور کردن نیروهای سازمان آزادیبخش فلسطین از مرزهای شمالی رژیم صهیونیستی بود؛ اما دامنه تهاجم بهسرعت گسترش یافت و نیروهای اسرائیلی تا بیروت پیشروی کردند. تجربه عملیات لیتانی نشان داده بود که تصرف موقت بخشهایی از جنوب لبنان بهتنهایی نمیتواند ساختار نظامی و سیاسی نیروهای فلسطینی را از میان ببرد یا ثبات پایدار در منطقه ایجاد کند. تهاجم سال ۱۹۸۲ نیز به اشغال طولانیمدت بخشهایی از لبنان و تحولات سیاسی و نظامی گسترده در این کشور انجامید.
جنگ ۳۳ روزه
در ژوئیه و اوت ۲۰۰۶، درگیری گسترده میان حزبالله لبنان و اسرائیل به وقوع پیوست که در لبنان با عنوان «جنگ تموز» و در برخی منابع با عنوان «جنگ ۳۳ روزه» شناخته میشود. در این جنگ، جنوب لبنان بار دیگر به یکی از اصلیترین مناطق درگیری تبدیل شد و موضوع کنترل مناطق مرزی و استقرار نیروهای نظامی در جنوب کشور اهمیت یافت. پس از پایان جنگ، شورای امنیت سازمان ملل متحد قطعنامه ۱۷۰۱ را تصویب کرد که بر توقف درگیریها، گسترش استقرار ارتش لبنان و یونیفیل در جنوب کشور و اجرای ترتیبات امنیتی در منطقه تأکید داشت. شباهت برخی مسائل امنیتی و جغرافیایی مطرحشده در جنگ ۲۰۰۶ م، با موضوعات مورد توجه در عملیات لیتانی، موجب شده است که این دو رویداد در برخی تحلیلهای تاریخی و سیاسی در کنار یکدیگر بررسی شوند.
بازتاب عملیات لیتانی در تحلیلهای معاصر
عملیات لیتانی همچنان در تحلیلهای مربوط به تحولات جنوب لبنان بهعنوان نمونهای تاریخی از تهاجم نظامی اسرائیل و تلاش برای تغییر ترتیبات امنیتی مرزهای شمالی این رژیم مورد توجه قرار میگیرد. با مقایسه عملیات لیتانی، تهاجم سال ۱۹۸۲ م، و جنگ ۳۳ روزه، به تکرار برخی الگوهای نظامی و امنیتی در جنوب لبنان اشاره شده است.
رود لیتانی را فراتر از یک عارضه جغرافیایی، یکی از عناصر مهم در محاسبات امنیتی اسرائیل و تحولات ژئوپلیتیکی جنوب لبنان میداند. با این حال، مقایسه تحولات معاصر با عملیات سال ۱۹۷۸ م، یک ارزیابی تحلیلی است و بهتنهایی اثباتکننده تکرار دقیق اهداف یا شرایط تاریخی آن عملیات نیست[۴].
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- «عملیات لیتانی» چگونه شکست خورد؟، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفندماه ۱۳۹۲ ش، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ۲۵ آبانماه ۱۴۰۵ ش.
- عملیات لیتانی (۱۹۷۸)، دانشنامه انسدودوپیدیا، تاریخ درج مطلب: بیتا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ۲۵ آبانماه ۱۴۰۵ ش.
- چرا رود لیتانی برای اسرائیل اهمیت راهبردی دارد؟، وبسایت خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۳ آبانماه ۱۴۰۳ ش، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ۲۵ آبانماه ۱۴۰۵ ش.
- سایه لیتانی بر جنوب لبنان؛ آیا تاریخ ۱۹۷۸ تکرار میشود؟، پایگاه خبری تحلیلی رضوانیون، تاریخ درج مطلب: 9 خردادماه 1405 ش، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ۲۵ آبانماه ۱۴۰۵ ش.