قمهزنی
| قمهزنی | |
|---|---|
 | |
| نام جریان | قمهزنی |
| اهداف | اظهار حزن و عزاداری برای امام حسین (علیهالسّلام) از دیدگاه موافقان |
| مبانی و اصول | عزاداری شیعه، ابراز سوگواری |
| جهتگیری | آیین مذهبی مورد اختلاف میان فقهای شیعه |
| نحوه تبلیغات | هیئتهای مذهبی، رسانهها و فضای مجازی |
قمهزنی از آیینهای عزاداری منسوب به برخی از شیعیان است که در آن عزاداران با وارد کردن ضربهای به سر خود توسط قمه یا ابزار مشابه، به سوگواری برای امام حسین (علیهالسّلام) و شهدای واقعه عاشورا میپردازند. این مراسم عمدتاً در روز عاشورا یا در برخی مناطق در روز اربعین برگزار میشود. قمهزنی از دیرباز محل اختلاف میان اندیشمندان، فقها و پژوهشگران اسلامی بوده است؛ گروهی آن را از مصادیق اظهار حزن و شعائر حسینی دانستهاند و گروهی دیگر آن را فاقد پشتوانه معتبر تاریخی و فقهی دانسته و به دلیل آسیب جسمی و پیامدهای اجتماعی، آن را جایز ندانستهاند.
مفهوم قمهزنی
قمهزنی یکی از شیوههای عزاداری است که در آن فرد عزادار با استفاده از وسیلهای برنده، معمولاً قمه، ضربهای بر سر خود وارد میکند تا خون جاری شود. این عمل در برخی مناطق با آیینهای دستهجمعی همراه است و عزاداران با پوشیدن لباس سفید و حرکت در دستههای عزاداری، این مراسم را برگزار میکنند. موافقان، قمهزنی را نمادی از همدردی با اهلبیت و اعلام آمادگی برای فداکاری در راه آنان میدانند؛ در مقابل، مخالفان معتقدند این رفتار نه در سیره ائمه اطهار سابقه دارد و نه در منابع معتبر تاریخی صدر اسلام گزارش شده است.
پیشینه
درباره منشأ تاریخی قمهزنی دیدگاههای مختلفی وجود دارد. بسیاری از پژوهشگران بر این باورند که در منابع اولیه تاریخ اسلام و گزارشهای مربوط به عزاداری شیعیان تا چندین قرن پس از واقعه کربلا، گزارشی از انجام قمهزنی وجود ندارد. برخی محققان پیدایش این آیین را به دوره صفویه نسبت دادهاند و معتقدند این رسم به تدریج در برخی مناطق شیعهنشین رواج یافته است. گروهی دیگر نیز احتمال دادهاند که این مراسم تحت تأثیر برخی آیینهای سوگواری اقوام دیگر شکل گرفته و سپس وارد فرهنگ عزاداری شیعی شده باشد. در دوره قاجار گزارشهایی از برگزاری قمهزنی در برخی شهرهای ایران و عراق وجود دارد و از آن زمان به بعد این مراسم در برخی هیئتهای مذهبی گسترش یافت.
قمهزنی در منابع تاریخی
در منابع روایی و تاریخی مربوط به عصر محمد بن عبدالله (خاتم الانبیا)، امام علی(علیهالسّلام)، امام حسن(علیهالسّلام) و امام حسین(علیهالسّلام) گزارشی مبنی بر انجام قمهزنی در عزاداری وجود ندارد. همچنین در گزارشهای مربوط به عزاداری ائمه شیعه و شیعیان نخستین نیز چنین عملی ثبت نشده است. به همین دلیل، شماری از پژوهشگران معتقدند قمهزنی از شعائر اولیه شیعه نبوده و در دورههای متأخر به آیینهای عزاداری افزوده شده است.
فلسفه قمهزنی از دیدگاه موافقان
طرفداران قمهزنی این مراسم را نشانهای از نهایت اندوه نسبت به مصائب امام حسین(علیهالسّلام) میدانند. آنان معتقدند همانگونه که انسان در هنگام اندوه شدید ممکن است رفتارهای غیرارادی از خود بروز دهد، قمهزنی نیز نوعی اظهار محبت، وفاداری و همدردی با اهلبیت(علیهالسّلام) است. برخی از موافقان همچنین این عمل را از مصادیق تعظیم شعائر الهی دانسته و معتقدند تا زمانی که موجب ضرر قابل توجه یا وهن دین نشود، میتواند در زمره رفتارهای عزادارانه قرار گیرد.
دیدگاههای فقهی
قمهزنی از جمله موضوعاتی است که در میان فقهای شیعه درباره آن دیدگاههای متفاوتی وجود دارد. این اختلاف نظر عمدتاً به مباحثی همچون مفهوم شعائر حسینی، قاعده لاضرر، وهن اسلام و جایگاه عرف در تشخیص مصادیق عزاداری بازمیگردد. برخی از فقها در گذشته، در صورت نبود ضرر قابل توجه و عدم وهن مذهب، قمهزنی را جایز دانستهاند. در مقابل، بسیاری از فقهای معاصر با استناد به آثار منفی اجتماعی، تبلیغاتی و آسیبهای جسمانی، انجام آن را جایز ندانسته یا ترک آن را لازم شمردهاند.
دیدگاه موافقان
موافقان قمهزنی بر این باورند که این عمل یکی از شیوههای اظهار محبت و سوگواری نسبت به امام حسین(علیهالسّلام) است و در صورتی که موجب آسیب جدی یا وهن دین نشود، میتواند از مصادیق تعظیم شعائر الهی محسوب شود. آنان برای اثبات دیدگاه خود به عموماتی همچون آیه «وَمَن یُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقْوَى الْقُلُوبِ» استناد کرده و معتقدند شیوههای عزاداری محدود به روش خاصی نیست و بسیاری از آیینهای سوگواری در طول تاریخ به تدریج شکل گرفتهاند. برخی از موافقان همچنین به فتاوای برخی فقهای متقدم و معاصر استناد کرده و معتقدند در صورت نبود عنوان ثانوی، اصل بر جواز چنین اعمالی است.
دیدگاه مخالفان
بسیاری از فقهای معاصر شیعه، قمهزنی را فاقد سابقه در سیره ائمه اطهار دانسته و آن را از مصادیق شعائر اصیل حسینی نمیدانند.
مهمترین دلایل مخالفان عبارت است از:
- نداشتن مستند معتبر در قرآن، سنت و سیره ائمه؛
- وارد کردن آسیب به بدن و تعارض با قاعده «لاضرر»؛
- ایجاد تصویر نامناسب از مذهب شیعه در افکار عمومی جهان؛
- سوءاستفاده رسانههای مخالف اسلام از این مراسم؛
- فراهم شدن زمینه وهن دین و مذهب.
بر این اساس، بسیاری از مراجع تقلید معاصر انجام قمهزنی را جایز ندانسته و بر برگزاری آیینهای عزاداری متعارف و مورد تأیید شرع تأکید کردهاند.
دیدگاه مراجع تقلید
در میان فقهای شیعه درباره قمهزنی دیدگاههای مختلفی وجود داشته است. برخی از فقهای گذشته، انجام آن را در صورت نبود ضرر و وهن جایز میدانستند، اما بخش قابل توجهی از مراجع تقلید معاصر از جمله سید علی خامنهای، ناصر مکارم شیرازی، حسین نوری همدانی، جعفر سبحانی و لطفالله صافی گلپایگانی در سالهای اخیر بر ترک این عمل تأکید کرده و آن را موجب وهن مذهب یا دارای اشکال شرعی دانستهاند. در مقابل، برخی دیگر از فقها اصل جواز را با رعایت شرایط خاص مطرح کردهاند.
دیدگاه جمهوری اسلامی ایران
پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، بهویژه از دهه ۱۳۷۰ ش، مسئولان جمهوری اسلامی و بسیاری از نهادهای فرهنگی و مذهبی بر جایگزینی شیوههای دیگری مانند اهدای خون، کمک به نیازمندان، برگزاری مراسم عزاداری سنتی، سخنرانی و فعالیتهای فرهنگی به جای قمهزنی تأکید کردند. در این دوره، با توجه به فتاوای برخی مراجع تقلید و سیاستهای فرهنگی کشور، برگزاری علنی مراسم قمهزنی در بسیاری از مناطق محدود شد.
نقدها
منتقدان قمهزنی معتقدند این عمل افزون بر آسیبهای جسمی، موجب ارائه تصویری خشونتآمیز از آیینهای عزاداری شیعه در رسانههای بینالمللی شده و زمینه بهرهبرداری تبلیغاتی مخالفان اسلام را فراهم میکند. همچنین برخی پژوهشگران، نبود پیشینه تاریخی روشن برای این مراسم در صدر اسلام را از مهمترین نقدهای وارد بر قمهزنی دانستهاند. در مقابل، طرفداران این مراسم بر این باورند که نباید یک آیین مذهبی را صرفاً بر اساس برداشت رسانهها ارزیابی کرد و معیار اصلی، انطباق یا عدم انطباق آن با موازین شرعی است.
قمهزنی در عصر حاضر
امروزه قمهزنی در برخی مناطق ایران، عراق، پاکستان، هند و برخی دیگر از کشورهای دارای جمعیت شیعه مشاهده میشود، هرچند میزان برگزاری آن نسبت به گذشته کاهش یافته است. در سالهای اخیر بسیاری از هیئتهای مذهبی، برنامههایی همچون اهدای خون، اطعام عزاداران، فعالیتهای فرهنگی و خدمات اجتماعی را بهعنوان جایگزین این آیین معرفی کردهاند.
جمعبندی
قمهزنی یکی از آیینهای عزاداری منسوب به بخشی از شیعیان است که در دورههای متأخر تاریخ اسلام رواج یافته و همواره محل اختلاف میان فقها، اندیشمندان و پژوهشگران بوده است. مهمترین محور اختلاف، مشروعیت شرعی این عمل، پیشینه تاریخی آن، میزان انطباق آن با شعائر حسینی و آثار اجتماعی و تبلیغاتی آن است. در حالی که برخی آن را از مصادیق اظهار حزن نسبت به امام حسین(علیهالسّلام) میدانند، بسیاری از فقهای معاصر با استناد به نبود مستند معتبر، احتمال آسیب جسمی و وهن مذهب، انجام آن را جایز نمیدانند یا ترک آن را لازم میشمارند.
جستارهای وابسته
منابع
- قمهزنی؛ سنت یا بدعت؟، وبسایت خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۲۹ مهرماه ۱۳۹۴ ش، تاریخ مشاهده: ۱۰ تیرماه ۱۴۰۵ ش.