محمد مورخان (کتاب)
| محمدِ مورخان | |
|---|---|
.jpg) | |
| نام | محمدِ مورخان |
| پدیدآوران | |
| سال نشر | 2025 م |
| ناشر | انتشارات سرف (CERF) در پاریس |
محمدِ مورخان، عنوان کتابی است که به تازگی انتشارات سرف (CERF) در فرانسه منتشر شده است. کتاب محمدِ مورخان (به فرانسوی: Le Mahomet des historiens)، حاصل همکاری بین محمدعلی امیرمعزی و جان ویکتور تولان بوده و حجمی بیش از ۲۲۰۰ صفحه دارد. این کتاب در امتداد مجموعه دیگری به نام «قرآن مورخان» قرار دارد که قبلاً منتشر شده بود. این نوشتار بر اساس ادعای امیرمعزی دربردارندۀ پژوهشهای تاریخی، زبانشناختی و دینی دربارۀ پیامبر اسلام حضرت محمد (صلّیالله علیه وآله) میباشد. کتاب از دیدگاه تحلیلی به منابع کهن اسلامی و نیز به متون غیرمسلمان معاصر ظهور اسلام میپردازد و در پی آن است که تصویری چندجانبه از پیامبر ارائه کند. نگارش این کتاب پنجاه محقق بینالمللی را گرد هم آورده است. بیشک چنین کتابی نیاز به مطالعه و نقد عالمانه دارد.
مصاحبۀ امیرمعزی با نشریۀ فرانسوی لوپوئن
محمدعلی امیرمعزی در مصاحبه با نشریۀ فرانسوی لوپوئن (Le Point) برخی جوانب کار خود را تشریح کرده است. او توضیح میدهد که منابع اسلامی و سیرههای موجود به لحاظ تاریخی چندان قابل اتکا نیستند. در انتهای قرن نوزدهم ارنست رنان اظهار کرد که پیامبر اسلام، تنها پیامبریست که واجد شخصیت تاریخی بوده و ما به دقایق زندگی وی آگاهیم. اشارۀ رنان احتمالاً به سیرۀ ابن هشام بوده اما این سیره با فاصلۀ زیادی از زمان پیامبر و به سفارش خلفای عباسی تدوین شد و به یکدستسازی و تلفیق مطالب متناقض و ناهمگونی میپرداخت که سیرهنویسان پیش از وی بیان کرده بودند. مراجعه به متون غیرعربی و غیراسلامی به ما کمک میکند تا تصویر پیامبر اسلام را بهتر ترسیم کنیم. همچنین باید توجه کنیم که چهرۀ محمد (صلّیالله علیه وآله) در طول تاریخ اسلام مورد تفسیر و بازنماییهای مختلفی قرار گرفته است. عرفای مناطق و فرقههای مختلف تصویر خاص خود را از پیامبر داشتند؛ همچنین برخلاف تصور بسیاری، اسلام واجد یک سنت شمایل است که تصویر پیامبر و اولیا را نمایش میدهد.
بازنمایی پیامبر اسلام نزد مسلمانان
بخش مهمی از کتاب حاضر به نحوۀ بازنمایی پیامبر اسلام نزد مسلمانان در موقعیتهای مختلف اختصاص دارد؛ میفهمیم که پیامبر اسلام در هرجا چگونه تصویر شده: از قرآن تا متون عرفانی مناطق مختلف، از ادبیات کلاسیک تا ادبیات مدرن، از منابع یهودی تا سینمای معاصر. همچنین بازنمایی غربیان از پیامبر اسلام در ادوار مختلف تاریخی (از قرون وسطی تا قرن بیستم) بررسی شده است. محمدِ مورخان هم صحت منابع کلاسیک اسلامی را مورد سنجش دوباره قرار میدهد و هم تصویر پیامبر نزد گروههای مختلف را شرح داده است.
بخشهایی از کتاب
- پیکره قرآنی: تحلیل ساختار تاریخی قرآن، دورههای مکی و مدنی، و بازنمایی پیامبر در مطالعات قرآنی مدرن؛
- سنت سنی: بررسی نخستین روایتهای زندگی پیامبر در منابع اهلسنت، از دوره اموی تا عباسی؛
- تناقضهای سیره: تحلیل ناسازگاریهای روایی در سیره و مفهوم «زندگیهای موازی» محمد (صلّیالله علیه وآله) در روایتهای مختلف؛
- قانوننامه مدینه: بررسی انتقادی اصالت و ساختار «میثاق مدینه» و جایگاه آن در تاریخنگاری اسلامی؛
- منابع مستند سدههای نخست اسلام: تحلیل دادههای کتیبهای، پاپیروسها و اسناد نخستین پیرامون محمد (صلّیالله علیه وآله) در قرون اولیه؛
- محمد (صلّیالله علیه وآله) و حقوق اسلامی: مطالعه مفهوم حقوقی پیامبر در فقه اولیه، موضوع ارث، نسب و فرزندخواندگی؛
- سفر شبانه و عروج آسمانی: تحلیل تطور روایتهای اسراء و معراج در منابع سنی، شیعی و تطبیق میانفرهنگی؛
- چهرۀ پیامبر در تشیع دوازدهامامی کهن: بازنمایی محمد (صلّیالله علیه وآله) در الهیات و ادبیات امامیه نخستین؛
- آموزههای شیعیِ غُلات و نصیریان: بررسی کیهانشناسی، نبوت و الوهیت محمد (صلّیالله علیه وآله) در میان غالیان و نصیریه (علویان)؛
- بازنماییهای اباضیان: تصویر پیامبر در سنت اباضی و نقش او در مشروعیت دینی و هویت تاریخی این جریان؛
- عرفان در زبان عربی: محمد (صلّیالله علیه وآله) به عنوان «قدیس کامل» و حضور فراطبیعی در متون صوفیانه عربی؛
- عرفان در زبان فارسی: شکلگیری عرفان ایرانی، شعر نبوی و نقش محمد (صلّیالله علیه وآله) در عرفان کلاسیک فارسی؛
- عرفان ترکی: بازنمایی پیامبر در تصوف ترکی، مولانا و متون عبادی ترکزبان؛
- عرفان آفریقا: نقش محمد (صلّیالله علیه وآله) در تصوف و جنبشهای اسلامی آفریقا؛
- از جهاد تا خلافت سوکوتو، فلسفه اسلامی کلاسیک: جایگاه پیامبر در معرفتشناسی و فلسفه سیاسیِ فیلسوفان مسلمان؛
- اسماعیلیه: تاثیر دوگانه محمد (صلّیالله علیه وآله) و علی (علیهالسّلام) در باطنگرایی فاطمی و نزاری؛
- نمادشناسی وحی، منابع شیعی امامی در تاریخنگاری و فلسفه تاریخ: تحلیل زندگی محمد (صلّیالله علیه وآله) در روایتهای امامی و رابطهاش با علی (علیهالسّلام) و اهلبیت؛
- بازنمایی پیامبر در اسلام (هنر تصویری): سیر تاریخی تصویرگری پیامبر، از ممنوعیتهای دینی تا هنر مغولی و صفوی؛
- دگرگونیها و مسائل در هنرهای تجسمی معاصر: تحول بازنمایی پیامبر در هنر معاصر و کشمکش میان زیباییشناسی و ایمان؛
- پردههای بزرگ و کوچک (سینما و رسانه): بازنمایی محمد (صلّیالله علیه وآله) در سینما و تلویزیون، از «سیره سینمایی» تا قدرت نرم در رسانه؛
- ادبیات عربی کلاسیک: نقش شاعران عرب در تکوین تصویر پیامبر و سنت ادبیِ مدح نبوی؛
- بازخوانیهای ادبی مدرن: تصویر محمد (صلّیالله علیه وآله) در شعر و رمان معاصر عربی؛
- از شوقی تا نجیب محفوظ، تاریخ و فرهنگ تاتارهای قازان: بازنمایی پیامبر در ادبیات و فرهنگ اسلامی تاتار و درک مدرن آن در روسیه.
نقدهایی بر کتاب
بر این کتاب که ظاهری متجددانه و محصول تعدادی مستشرق و اندیشمند بهشمار میآید؛ نقدهای بسیاری وارد است[۱]. که جا دارد متفکران، تاریخپژوهان و دانشمندان جهان اسلام پاسخها و نقدهای عالمانۀ خویش را ارائه دهند. در این مجال کوتاه و در وسع این مقاله، فهرستوار و در قالب چند بخش به این نقدها میپردازیم.
اصالتبخشی به «دیگری» و شکاکیت نسبت به «خود»
نخستین نقد جدی، به روششناسی کتاب برمیگردد. نویسندگان گزارشهای پراکنده، متأخر و گاه خصمانه راهبان مسیحی و متون غیرمسلمان را بهعنوان «اسناد بیطرف» میپذیرند، اما میراث عظیم و ضابطهمند حدیثی شیعه و سنی را به بهانۀ «ایمانمحور بودن» کنار میگذارند. از منظر شیعه، این رویکرد به معنای نادیده گرفتن «تواتر» و حافظۀ جمعی امتی است که با جزئیات دقیق، سیره پیامبر خود را ثبت کردهاند.
تقلیل «وحی الهی» به «اقتباس فرهنگی»
کتاب سعی دارد پیامبر (صلّیالله علیه وآله) را نه بهعنوان فرستادۀ خدا، بلکه بهعنوان یک «مصلح مذهبی» معرفی کند که آموزههایش ترکیبی از سنتهای یهودی - مسیحیِ اواخر عهد باستان است. نقد عالمانۀ شیعه بر این ادعا این است که شباهتهای ساختاری میان ادیان، ناشی از «وحدت منشأ وحیانی» است، نه کپیبرداری بشری. این کتاب با حذف «ارادۀ الهی»، وحی را به یک پدیدۀ صرفاً باستانشناختی تقلیل میدهد.
نادیده گرفتن جایگاه عترت و علم لدنی
در حالیکه امیرمعزی خود مدعی تخصص در شیعهشناسی است، در این اثر نقش امامان شیعه بهعنوان «قرآنهای ناطق» و حافظان راستین سیره نبوی نادیده گرفته شده است. از نگاه شیعه، امام علی (علیهالسّلام) و جانشینان او دقیقترین منبع برای شناخت «محمدِ تاریخی» هستند. کتاب با سکولار کردن سیره، پیوند ناگسستنی میان «نبوت» و «امامت» را قطع کرده و تصویری مخدوش از جایگاه پیامبر ارائه میدهد.
چالش با «عصمت» و معجزات از طریق «تاریخزدگی»
نویسندگان کتاب با استفاده از روش «نقد رادیکال»، وقایع فراطبیعی مانند معراج یا جنبههای قدسی شخصیت پیامبر را بهعنوان «اسطورههای برساخته» برای رقابت با مسیحیت تفسیر میکنند. نقد شیعه بر این رویکرد، «الحاد متدولوژیک» است؛ یعنی پیشفرض گرفتن اینکه هیچ امر غیبی رخ نداده است. این نگاه باعث میشود «حقیقت محمدیه» در لابلای تحلیلهای سیاسی و قبیلهای گم شود.
نادیده گرفتن جایگاه اهلبیت در تبیین سیره
با وجود اینکه امیرمعزی خود را پژوهشگری شیعی میداند، اما در پروژه «محمدِ مورخان»، نقش روایات امامان شیعه در ترسیم چهرۀ واقعی پیامبر بسیار کمرنگ است. شیعه معتقد است «ثقلین» (کتاب و عترت) از هم جدا نمیشوند. هرگونه واکاوی تاریخی دربارۀ پیامبر بدون مراجعه به اقیانوس روایات امام علی (علیهالسّلام) و سایر ائمه که دقیقترین جزئیات زندگی ایشان را نقل کردهاند، به نتایج کاریکاتوری منجر میشود. کتاب تمایل دارد پیامبر را در فضای «خلافت» و «نزاعهای مروانی» تفسیر کند، نه در فضای «امامت».
فرضیۀ «تحریف قرآن» و تاریخمندی متن
تاکید امیرمعزی بر روایات غیرمعتبر شیعی در باب تحریف قرآن است. او معتقد است که قرآنِ موجود، محصول «سانسور سیاسی» دوران امویان بهویژه عبدالملک بن مروان است. علمای بزرگ شیعه از شیخ صدوق و شیخ طوسی تا معاصرانی چون آیتالله خوئی، آیتالله مطهری، علامه عسکری و دیگران بر «عدم تحریف» اجماع دارند. نقد اصلی به امیرمعزی این است که او روایات «آحاد» یا «ضعیف» در مورد تحریف را بهعنوان هسته اصلی تفکر شیعه متقدم معرفی میکند و اجماع عالمانۀ شیعه بر اصالت قرآن را یک «مصلحتاندیشی بعدی» (تقیه کلامی) قلمداد میکند. از منظر کلامی، این نگاه، حجیت قرآن موجود را مخدوش میکند.
پیوند به بیرون
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- محمدِ (ص) مورخان، تارنمای خبرگزاری کتاب ایران، تاریخ درج مطلب: 30 مهرماه 1404 ش، مشاهدۀ مطلب: 29 آذرماه 1404 ش.
- کتاب «محمد مورخان»؛ ایدهای نو و چالشزا در مطالعات نبوی، وبسایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 19 آبانماه 1404 ش، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 1 دیماه 1404 ش.