بانک جهانی
| بانک جهانی | |
|---|---|
 | |
| نام | بانک جهانی |
| مؤسس | ۴۴ کشور شرکتکننده در کنفرانس برتون وودز |
| اهداف | مبارزه با فقر، توسعه اقتصادی و حمایت مالی از کشورهای درحالتوسعه |
| وضعیت اقتصادی | مؤسسه مالی بینالمللی |
| وبگاه | WorldBank.org |
بانک جهانی (به انگلیسی: World Bank)، یک مؤسسه مالی بینالمللی است که وظیفه اصلی آن تأمین مالی، ارائه مشاوره و انجام تحقیقات برای کشورهای درحالتوسعه با هدف حمایت از پیشرفت اقتصادی و کاهش فقر است. بانک جهانی در بیش از ۱۳۰ کشور حضور دارد و مقر آن در واشینگتن، دی.سی قرار دارد. اصطلاح بانک جهانی بهطور عمده برای اشاره به مجموعه بانک بینالمللی بازسازی و توسعه (IBRD) و مؤسسه توسعه بینالمللی (IDA) بهکار میرود که دو سازمان از پنج سازمان متعلق به گروه بانک جهانی هستند. راهبردهای وامدهی بانک جهانی در دهههای اخیر تحت تأثیر ملاحظات زیستمحیطی و اجتماعی قرار گرفته و همکاری با سازمانهای غیردولتی و گروههای زیستمحیطی نیز در برنامههای آن افزایش یافته است.
تاریخچه
بانک جهانی همراه با صندوق بینالمللی پول در جریان کنفرانس برتون وودز در ژوئیه ۱۹۴۴ شکل گرفت. در این کنفرانس، نمایندگان ۴۴ کشور در برتون وودز ایالت نیوهمپشایر ایالات متحده آمریکا گرد هم آمدند تا چارچوبی برای همکاری اقتصادی و بازسازی اقتصاد بینالمللی پس از جنگ جهانی دوم ایجاد کنند. از شخصیتهای فکری مهم این کنفرانس میتوان به جان مینارد کینز، مشاور خزانهداری بریتانیا، و هری دکستر وایت، دستیار وزیر خزانهداری ایالات متحده آمریکا، اشاره کرد. کنفرانس برتون وودز به ایجاد دو نهاد عمده، یعنی صندوق بینالمللی پول و بانک بینالمللی بازسازی و توسعه، منجر شد. اهداف اولیه بانک شامل بازسازی اقتصاد کشورهای جنگزده و حمایت از توسعه اقتصادی کشورهای درحالتوسعه بود. تأسیس بانک جهانی در نوامبر ۱۹۴۷ با تصویب سازمان ملل متحد رسمیت یافت و این مؤسسه در شمار نهادهای تخصصی مرتبط با سازمان ملل متحد قرار گرفت.
نخستین فعالیتهای بانک جهانی
نخستین وام بانک جهانی به فرانسه اعطا شد و سپس کمکهای مالی به دیگر کشورهای اروپایی اختصاص یافت. با آغاز طرح مارشال در سال ۱۹۴۷ م، بانک جهانی تمرکز بیشتری بر تأمین مالی پروژههای زیربنایی در مناطق مختلف جهان پیدا کرد. این پروژهها حوزههایی مانند انرژی، آبیاری و حملونقل را دربر میگرفتند. نخستین وام بانک جهانی به یک کشور غیراروپایی در سال ۱۹۴۸ م، به شیلی و به مبلغ ۱۳٫۵ میلیون دلار برای تولید برقآبی اختصاص یافت. بانک جهانی همچنین برنامه کمک فنی خود را توسعه داد و در سال ۱۹۵۵ م، مؤسسه توسعه اقتصادی را برای آموزش و ارتقای تواناییهای مقامات کشورهای عضو ایجاد کرد. در ۲۶ ژانویه ۱۹۶۰ نیز مؤسسه توسعه بینالمللی (IDA) بهعنوان یکی از نهادهای وابسته به بانک جهانی ایجاد شد تا با ارائه اعتبارهای آسانتر، به بهبود شرایط بدهی کشورهای درحالتوسعه کمک کند.
نقش بانک جهانی در مناقشات بینالمللی
بانک جهانی در برخی مناقشات بینالمللی که دارای ابعاد اقتصادی بودند نیز نقش میانجی یا تسهیلکننده داشته است. در منبع مورد استفاده، سه مورد شامل ملیشدن صنعت نفت ایران، توسعه نظام آب رودخانه سند و تأمین مالی سد بلند اسوان روی رود نیل ذکر شده است.
اهداف بانک جهانی
هدف اصلی بانک جهانی تأمین مالی طرحهای توسعهای و تولیدی کشورهای عضو و درحالتوسعه است. این وامها و اعتبارات میتوانند برای پروژههایی مانند تأمین آب آشامیدنی، آموزش، اجرای برنامههای عمرانی و واردات کالاهای صنعتی اختصاص یابند. بانک جهانی پایان دادن به فقر شدید و تقویت رفاه مشترک در یک سیاره قابلزیست را از اهداف اساسی خود اعلام کرده است. همچنین این نهاد بر توسعهای تأثیرگذار و مقاوم در برابر بحرانهایی مانند تغییرات آبوهوایی، از دست رفتن تنوع زیستی و همهگیریها تأکید دارد.
مهمترین اولویتهای اعلامشده بانک جهانی عبارتاند از:
- ارتقای سلامت جهانی، آموزش فراگیر و حمایت اجتماعی؛
- سرمایهگذاری در پروژهها، سیاستها، حکمرانی و نظامهایی که فرصت و رونق ایجاد میکنند؛
- ایجاد نظامهای پایدار غذایی، آبی و اقتصادی؛
- توسعه انرژی ایمن و پایدار، حملونقل و جابهجایی شهری؛
- گسترش دسترسی دیجیتال برای ایجاد فرصتهای اقتصادی.
اعضا
بر اساس منبع مورد استفاده، ۱۸۹ کشور عضو بانک بینالمللی بازسازی و توسعه (IBRD) و ۱۷۴ کشور عضو مؤسسه توسعه بینالمللی (IDA) هستند. نمایندگان کشورهای عضو معمولاً از میان رؤسای بانکهای مرکزی، وزیران دارایی یا وزیران توسعه انتخاب میشوند و اعضا هر سال در نشستهای سالانه گروه بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول گرد هم میآیند. عضویت در صندوق بینالمللی پول از شرایط لازم برای عضویت در بانک جهانی است و عضویت در بانک جهانی نیز شرط عضویت در برخی دیگر از مؤسسات گروه بانک جهانی بهشمار میرود. بر اساس منبع، آندورا، کوبا، لیختناشتاین، موناکو و کره شمالی از کشورهای عضو سازمان ملل متحد هستند که عضو بانک جهانی نیستند؛ در مقابل، کوزو با وجود آنکه عضو سازمان ملل متحد نیست، عضو صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی است.
قدرت رأی و سرمایه بانک
قدرت رأی کشورهای عضو بانک جهانی بر اساس تعداد سهام آنان تعیین میشود. سرمایه بانک از مجموع سهام تعهدشده و حق عضویت کشورها، فروش اوراق قرضه و استقراض از بازارهای مالی و دولتهای عضو تشکیل میشود. بر اساس مقررات ذکرشده در منبع، سرمایه بانک به سهام یکصد هزار دلاری تقسیم شده و هر کشور علاوه بر ۲۵۰ رأی ثابت، به ازای هر سهم نیز یک رأی دارد. میزان سهام کشورها به موقعیت اقتصادی و مالی آنان وابسته است. کشور عضو هنگام پیوستن به بانک باید بخشی از سهم خود را پرداخت کند و در صورت نیاز بانک به سرمایه برای انجام تعهدات ناشی از تضمین وامها، امکان مطالبه بخش باقیمانده تعهد سرمایهای نیز وجود دارد.
بیطرفی بانک جهانی
بر اساس مواد موافقتنامه بانک جهانی، این نهاد موظف به رعایت بیطرفی اقتصادی و سیاسی است و نباید در امور سیاسی کشورهای عضو مداخله کند. در این چارچوب، سیاست داخلی یا گرایش سیاسی اعضا نباید مستقیماً مبنای تصمیمگیریهای بانک قرار گیرد. با این حال، منتقدان بانک جهانی معتقدند که قدرت اقتصادی سهامداران بزرگ، بهویژه ایالات متحده آمریکا، میتواند بر تصمیمهای بانک تأثیرگذار باشد و ساختار رأیدهی نابرابر، نفوذ بیشتری برای کشورهای دارای سهم سرمایهای بالاتر ایجاد میکند.
ساختار سازمانی
کشورهای عضو بانک جهانی از طریق هیئتهای اجرایی در ساختار تصمیمگیری بانک نمایندگی میشوند. مدیران اجرایی توسط کشورهای عضو منصوب یا انتخاب میشوند. هیئت اجرایی بانک جهانی متشکل از ۲۵ مدیر اجرایی است و ۲۵ مدیر جایگزین نیز در کنار آنان فعالیت میکنند. پنج کشور دارای بیشترین سهام، هر یک یک مدیر اجرایی منصوب میکنند و سایر مدیران توسط کشورهای عضو انتخاب میشوند. مدیران اجرایی دو نقش دارند: از یک سو مقامهای بانک جهانی هستند و از سوی دیگر نمایندگان کشور یا گروه کشورهایی که آنها را منصوب یا انتخاب کردهاند. آنها امور روزمره بانک را پیگیری کرده و پیشنهادهای مربوط به وام و اعتبار و همچنین سیاستهای کلی بانک را بررسی و درباره آنها تصمیمگیری میکنند. رئیس گروه بانک جهانی بهعنوان رئیس هیئتمدیره فعالیت میکند و توسط مدیران اجرایی انتخاب میشود. در منبع، به سنت انتخاب رئیس بانک جهانی از میان نامزدهای معرفیشده توسط ایالات متحده آمریکا نیز اشاره شده است.
مؤسسه توسعه بینالمللی
مؤسسه توسعه بینالمللی (International Development Association; IDA) یکی از نهادهای وابسته به گروه بانک جهانی است که از نظر حقوقی دارای شخصیت بینالمللی مستقل است، هرچند در زمینه تشکیلات اداری و کارکنان با بانک بینالمللی بازسازی و توسعه ارتباط نزدیک دارد. این مؤسسه اعتبارهای توسعهای را عمدتاً برای اجرای پروژههای توسعه و با ضمانت دولتها ارائه میکند.
وظایف اصلی مؤسسه توسعه بینالمللی عبارتاند از:
- گسترش فعالیتهای اقتصادی؛
- افزایش بهرهوری و سطح زندگی در کشورهای درحالتوسعه؛
- ارائه اعتبار با شرایط سهلتر به کشورهای درحالتوسعه.
مبارزه با فساد
بانک جهانی فساد را یکی از موانع مهم در مسیر ریشهکنی فقر و دستیابی به توسعه پایدار میداند و مبارزه با آن را برای تحقق توسعه فراگیر ضروری تلقی میکند. این بانک برای کاهش آثار فساد در کشورهای عضو، از ابزارهای جدید و فناوریهای نوین برای تقویت عملکرد و بهرهوری بخش عمومی، افزایش شفافیت، مسئولیتپذیری و اعتماد عمومی استفاده میکند. در اواخر دهه ۱۹۹۰ م، نگرانیها درباره تأثیر فساد دولتی بر اثربخشی عملیات وامدهی موجب شد بانک جهانی راهبرد مشخصی برای مبارزه با فساد اتخاذ کند.
برنامه جهانی مبارزه با فساد برای توسعه
بانک جهانی در چارچوب برنامه جهانی مبارزه با فساد برای توسعه رویکردی یکپارچه برای کاهش آسیبپذیریهای مرتبط با فساد و جریانهای مالی غیرقانونی در پیش گرفته است.
محورهای اصلی این برنامه شامل موارد زیر است:
- تقویت شفافیت مالکیت ذینفع و مقابله با جریانهای مالی غیرقانونی؛
- کاهش فساد در تدارکات عمومی و مدیریت قراردادها؛
- تقویت نهادهای پاسخگویی و حاکمیت قانون؛
- نوآوری در استفاده از دادهها و فناوری.
در همین چارچوب، بانک جهانی آزمایشگاه مبارزه با فساد را برای حمایت از کشورها، تولید دانش و توسعه راهکارهای نوآورانه در زمینه مبارزه با فساد راهاندازی کرده است.
مقابله با فساد در پروژههای مالی
بانک جهانی برای اطمینان از مصرف منابع مالی در راستای اهداف تعیینشده، کنترلهای مالی و نظارتی ویژهای در پروژههای خود اعمال میکند. این کنترلها شامل مدیریت مالی، تدارکات، تحقیقات و سازوکارهای تحریمی است. معاونت صداقت بانک جهانی واحدی مستقل برای بررسی ادعاهای مربوط به تقلب در عملیات مالی گروه بانک جهانی است. در صورت اثبات تخلف، شرکتها و اشخاص درگیر ممکن است از مشارکت در طرحهای جدید تحت تأمین مالی گروه بانک جهانی محروم شوند. بر اساس منبع، بین سالهای ۱۹۹۹ تا ۲۰۱۹ م، تعداد ۹۵۶ شرکت و شخص تحریم شدند و ۴۲۱ تحریم چندجانبه نیز در همین دوره اعمال شد.
کمک به دولتها برای جلوگیری و کشف فساد
بانک جهانی به دولتها در زمینه بهبود مدیریت مالی عمومی، تقویت خدمات قضایی، ایجاد سامانههای اطلاعات مالی، افزایش دسترسی عمومی به اطلاعات و کاهش فرصتهای فساد اداری کمک میکند. این بانک همچنین از فناوریهایی مانند هوش مصنوعی، دادههای بزرگ و یادگیری ماشین برای شناسایی و مقابله با خطرات فساد استفاده میکند.
مبارزه با پولشویی و تأمین مالی تروریسم
بانک جهانی در زمینه مبارزه با پولشویی و تأمین مالی تروریسم نیز فعالیت میکند و در همکاری با صندوق بینالمللی پول به کشورهای عضو برای تقویت چارچوبهای قانونی، نهادی و نظارتی کمک میرساند. هیئتهای اجرایی بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول در سال ۲۰۰۱ م، پولشویی را یک نگرانی مهم جهانی دانستند که میتواند بر اقتصاد، سیاست و جامعه کشورهای توسعهیافته و درحالتوسعه تأثیر بگذارد. در سال ۲۰۰۲ م، نیز استانداردهای مرتبط با توصیههای گروه ویژه اقدام مالی (FATF) در فعالیتهای این دو نهاد مورد توجه قرار گرفت و در اکتبر همان سال برنامهای آزمایشی برای ارزیابی چارچوبهای حقوقی و نهادی کشورها در زمینه مبارزه با پولشویی و تأمین مالی تروریسم اجرا شد.
واحد یکپارچگی مالی
واحد یکپارچگی مالی بانک جهانی به کشورهای عضو در ایجاد ظرفیت برای شناسایی، پیگیری و مقابله با جریانهای مالی غیرقانونی کمک میکند. این واحد در زمینه افزایش شفافیت مالی، ارزیابی خطرات پولشویی و تأمین مالی تروریسم، تقویت نظارت مالی، ایجاد ظرفیت تحقیقاتی برای بازرسان و قضات، بهبود افشای داراییها و ارتقای شمول مالی فعالیت میکند. بر اساس منبع، از سال ۲۰۱۱ م، این واحد بیش از ۱۰۰ کشور را از طریق ارزیابی ریسک ملی راهنمایی کرده و بیش از ۵۰۰۰ کارشناس در کشورهای طرف همکاری خود در زمینه ارزیابی ریسک پولشویی و تأمین مالی تروریسم آموزش دیدهاند. همچنین ۶۵ کشور اصلاحاتی برای تقویت نظامهای مبارزه با پولشویی و تأمین مالی تروریسم خود انجام داده و بیش از ۵۰ کشور چارچوبهای قانونی مربوط به این حوزه را ایجاد یا بازنگری کردهاند.
ابتکار بازیابی داراییهای سرقتشده
بانک جهانی و دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (UNODC) طرح بازیابی داراییهای سرقتشده (StAR) را ایجاد کردهاند. هدف این طرح، کمک به کشورهای درحالتوسعه و مراکز مالی برای جلوگیری از شستوشوی درآمدهای ناشی از فساد و تسهیل بازگرداندن داراییهای سرقتشده به کشورهای مبدأ است.
ایران و بانک جهانی
ایران از کشورهای شرکتکننده در کنفرانس برتون وودز و از اعضای بنیانگذار بانک جهانی به شمار میرود. ایران به موجب قانون ۶ دی ۱۳۲۴ با سرمایهای معادل ۲۴ میلیون دلار رسماً عضو بانک جهانی شد. دولت ایران از زمان عضویت چندین بار افزایش سرمایه انجام داده و آخرین افزایش سرمایه مورد اشاره در اسفند ۱۳۶۶ بوده است. بر اساس همین منبع، ایران دارای ۱۳٬۲۴۳ رأی و ۱٬۳۲۹ سهم در بانک جهانی بوده است. نخستین وام بانک جهانی به ایران نیز در ۸ مرداد ۱۳۳۸ به امضا رسید. در سال ۱۳۷۵، در میان ۱۵۱ کشور عضو بانک جهانی، ایران از نظر میزان دارایی در رتبه چهاردهم قرار داشته است.
جستارهای وابسته
منابع
- بانک جهانی (World Bank)، وبسایت مرکز اطلاعات مالی جمهوری اسلامی ایران، تاریخ درج مطلب: بیتا، تاریخ مشاهده: ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ ش.