سادات عربستان
سادات عربستان، به خاندان‌ها و گروه‌هایی از سادات گفته می‌شود که در مناطق مختلف عربستان سعودی، به‌ویژه در سرزمین تاریخی حجاز، سکونت دارند و نسب خود را بر اساس شجره‌نامه‌ها و منابع نسب‌شناختی به خاندان بنی‌هاشم و اهل‌بیت می‌رسانند. این خاندان‌ها در شاخه‌های مختلفی از جمله سادات حسنی، سادات حسینی، سادات موسوی، سادات جعفری و سادات رضوی دسته‌بندی می‌شوند. مکه، مدینه، جده، طائف، ینبع، تبوک، ضباء و مناطق جنوبی عربستان از مراکز سکونت خاندان‌های سادات به شمار می‌روند. در تاریخ حجاز، گروهی از سادات با عنوان «شرفا» شناخته می‌شوند. شرفای مکه که عمدتاً از نسل امام حسن مجتبی معرفی شده‌اند، برای چندین قرن امارت مکه را در اختیار داشتند. در کنار آنان، خاندان‌های دیگری از سادات حسینی و موسوی نیز در مدینه و مناطق پیرامونی سکونت داشته‌اند. شماری از این خاندان‌ها در دوره‌های مختلف در فعالیت‌های علمی، مذهبی، اجتماعی و سیاسی مشارکت داشته‌اند و برخی از آنان در تاریخ حکومت‌های حجاز، عراق و اردن نقش ایفا کرده‌اند. در منابع نسب‌شناختی، خاندان‌های متعددی از شرفای حجاز، از جمله هواشم، قتادیان، عبادیله، بنی‌حسین و آل باعلوی معرفی شده‌اند[۱].
پیشینه تاریخی سادات در حجاز
حجاز از نخستین سده‌های اسلامی محل حضور و سکونت خاندان‌هایی از اهل‌بیت بوده است. موقعیت مذهبی شهرهای مکه و مدینه و ارتباط این سرزمین با زندگی پیامبر اسلام و خاندان او، سبب مهاجرت شماری از فرزندان و نوادگان بنی‌هاشم به این منطقه شد. در دوره‌های مختلف، برخی از این خاندان‌ها از نفوذ اجتماعی، مذهبی و سیاسی برخوردار شدند و در اداره شهرهای حجاز نقش داشتند.
در منابع تاریخی، شرفای حسنی مکه و خاندان‌های حسینی مدینه از گروه‌های مهم خاندان‌های علوی منطقه معرفی شده‌اند. برخی از این خاندان‌ها در دوره‌های مختلف در مناصب امارت، قضاوت و اداره امور مذهبی حضور داشتند. از قرن چهارم هجری به بعد، حکومت خاندان‌های حسنی در مکه گسترش یافت و شاخه‌های مختلفی از شرفا در دوره‌های بعد اداره این شهر را بر عهده گرفتند. در تاریخ سیاسی حجاز، خاندان‌های جعفری، هواشم، قتادیان و عبادیله از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده‌اند. این خاندان‌ها در دوره‌های مختلف بر مکه و مناطق پیرامونی آن حکومت کردند و مناسبات سیاسی حجاز با دولت‌های اسلامی را تحت تأثیر قرار دادند.
سادات حسنی
سادات حسنی به خاندان‌هایی گفته می‌شود که نسب خود را به امام حسن مجتبی می‌رسانند. این گروه از مهم‌ترین شاخه‌های سادات حجاز به شمار می‌روند و در تاریخ سیاسی مکه و برخی مناطق دیگر عربستان نقش داشته‌اند. در منابع نسب‌شناختی مربوط به حجاز، خاندان‌های متعددی از سادات حسنی در مکه، طائف، ینبع، مدینه و مناطق جنوبی عربستان معرفی شده‌اند. از خاندان‌های مشهور این گروه می‌توان به هواشم، قتادیان، عبادیله، آل فضل‌الله، آل جعفر، آل شرف‌الدین، آل صدرالدین، آل صفی‌الدین، آل فحص و آل برکات اشاره کرد.
هواشم
هواشم یا هواشم امراء از خاندان‌های منسوب به سادات حسنی معرفی شده‌اند. بر اساس شجره‌نامه‌های نسب‌شناختی، نسب این خاندان به ابوهـاشم بن حسین بن محمد الثائر بن موسی دوم بن عبدالله دوم بن موسی الجون بن عبدالله المحض بن حسن مثنی و در نهایت به امام حسن مجتبی می‌رسد. هواشم از خاندان‌های تاریخی مرتبط با امارت مکه بوده‌اند. در برخی منابع، گروه‌هایی از این خاندان در مکه و وادی فاطمه سکونت داشته‌اند. در منابع نسب‌شناختی، میان هواشم امراء و دیگر خاندان‌های هم‌نام در مناطق مختلف حجاز تمایز گذاشته شده است.
اشراف قتادی
اشراف قتادی یا قتادیان از بزرگ‌ترین خاندان‌های سادات حسنی مکه معرفی شده‌اند. نسب آنان به قتاده بن ادریس بن مطاعن بن عبدالکریم بن عیسی بن حسین بن سلیمان بن علی بن عبدالله بن محمد الثائر می‌رسد. این خاندان پس از شاخه‌های پیشین شرفای مکه به قدرت رسید و نوادگان قتاده برای چندین قرن در ساختار سیاسی حجاز نقش داشتند. قتاده بن ادریس دارای پنج فرزند صاحب نسل معرفی شده است:
- ادریس
- راجح
- علی اکبر
- حسین
- حسن
از نسل‌های بعدی این خاندان، شاخه‌ها و خاندان‌های متعددی شکل گرفتند که در شهرهای مختلف حجاز سکونت داشتند.
ذو هجار
ذو هجار از شاخه‌های قتادیان هستند که نسب آنان به شریف هجار بن وبیر بن مخباز بن محمد بن عقیل بن راجح بن ادریس بن حسن بن قتاده می‌رسد. این خاندان در مناطق ینبع النخل، ینبع البحر، مدینه، املج و ضباء سکونت داشته‌اند.
حجران یا آل غیث
حجران یا آل غیث از شاخه‌های منسوب به قتادیان هستند که نسب آنان به شریف عبدالکریم بن ابوسعـد حسن بن علی اکبر بن قتاده نسبت داده شده است.
ذو عنان
ذو عنان از نسل شریف عنان بن مغامس بن رمیثه بن محمد ابونمی اول معرفی شده‌اند. این خاندان در روستای خوار در شمال مکه، شهر مکه و منطقه خلیص سکونت داشته‌اند. در منابع نسب‌شناختی بر ضرورت تمایز میان اشراف عنانی و دیگر خاندان‌های هم‌نام در جده و مصر تأکید شده است.
ذو عراد
ذو عراد از نسل شریف عراد بن عجل بن حازم بن عبدالکریم بن محمد ابونمی اول معرفی شده‌اند و در شمار شاخه‌های مرتبط با قتادیان قرار دارند.
خاندان عنقاوی
عنقاویه یا آل عنقاوی از خاندان‌های منسوب به قتادیان هستند. نسب آنان به شریف عنقا بن وبیر بن محمد بن عاطف بن ابودعیج بن محمد ابونمی اول می‌رسد. این خاندان در مکه، مدینه و منطقه قنا در صعید مصر سکونت داشته‌اند. آل بصری عنقاوی از شاخه‌های شناخته‌شده این خاندان در مدینه معرفی شده‌اند.
ذو حسن
ذو حسن از نسل شریف علی و ابراهیم، فرزندان حسن بن عجلان بن رمیثه بن محمد ابونمی اول معرفی شده‌اند. این خاندان در مناطق لیث و شواق، در جنوب طائف، سکونت داشته‌اند.
آل برکات
آل برکات از نسل شریف برکات بن محمد ابونمی دوم معرفی شده‌اند. این خاندان از شاخه‌های متعدد تشکیل شده است و اعضای آن در دوره‌های مختلف در مناطق جموم و وادی فاطمه نفوذ داشته‌اند. شاخه‌های آل برکات شامل نواصره، برکاتی، کریمی، ذو رضا، ذو سرور، رباعنه، شواکره و آل غیث هستند. این شاخه‌ها در منابع نسب‌شناختی به نسل شریف موسی بن برکات منسوب شده‌اند. از نسل شریف ابراهیم بن برکات نیز خاندان‌هایی مانند ذو حسین، مفالحه، ذو عبدالله و ذو ابراهیم معرفی شده‌اند. نسل شریف عمرو بن برکات نیز به خاندان‌های عمور، عرامطه و علوات نسبت داده شده است.
ذو حراز و ماندیل
ذو حراز از نسل شریف حراز بن احمد بن محمد ابونمی دوم معرفی شده‌اند. ماندیل یا مندیلی نیز از نسل شریف مندیل بن حیدر بن احمد بن محمد ابونمی دوم هستند.
آل خیرات
آل خیرات از نسل شریف خیرات بن بشیر بن محمد ابونمی دوم معرفی شده‌اند. از شاخه‌های این خاندان می‌توان به آل حمود ابومسمار، آل مسعود، آل حیدر، آل بشیر، آل ناصر، آل ظافر و آل علی فارس اشاره کرد. خاندان‌های زربان، مکارمه، آل ابوطالب، آل نش، آل حوذان، آل ابوذیاب، آل حسین، آل فواز، آل عقیل و آل یحیی نیز در شمار شاخه‌های منسوب به این خاندان ذکر شده‌اند. محل سکونت آنان در مناطق صامطه، ابوعریش و جیزان و برخی نواحی خرمه معرفی شده است.
آل مغامس
آل مغامس از خاندان‌های منسوب به قتادیان هستند که نسب آنان به شریف مغامس بن ابونمی بن زامل بن ثقبه بن محمد ابونمی دوم می‌رسد.
عبادیله
عبادیله از خاندان‌های مهم سادات حسنی حجاز هستند که به شریف عبدالله بن حسن بن محمد ابونمی دوم منسوب شده‌اند. این خاندان شاخه‌های متعددی دارد و در مناطق مختلف مکه، طائف، جده، مدینه، خرمه، تربه و دیگر نواحی حجاز پراکنده شده است.
ذو حمود
ذو حمود از شاخه‌های عبادیله هستند. آل ابوبطین، عرجان، آل ابوجمال، آل حوذان و آل فاخر از خاندان‌های منسوب به این شاخه معرفی شده‌اند. آل ابوبطین خود به شاخه‌هایی مانند آل عبدالله، آل عبدالملک، آل لباس و کرماء تقسیم می‌شوند. در میان شخصیت‌های این خاندان، شریف شاکر بن هزاع حمودی عبدلی معرفی شده است. فرزند او شریف هزاع بن شاکر نیز از بزرگان این شاخه بوده است.
ذو عون
ذو عون از شاخه‌های برجسته عبادیله و از خاندان‌های تأثیرگذار در تاریخ سیاسی حجاز هستند. این خاندان در دوره‌هایی امارت مکه و حجاز را در اختیار داشتند و بیش از یک قرن در تحولات سیاسی منطقه نقش ایفا کردند. ذو عون به سه شاخه اصلی تقسیم شده‌اند:
- ذو محمد العونیه
- ذو ناصر العونیه
- ذو هزاع العونیه
خاندان ذو محمد از شاخه‌های مهم این مجموعه است و خاندان سلطنتی اردن و خاندان پادشاهی سابق عراق در منابع نسب‌شناختی به آن منسوب شده‌اند.
صوامله
صوامله از دیگر شاخه‌های عبادیله هستند و خاندان‌هایی مانند آل زید، آل سرور، آل سعد، آل سالم، آل عبدالمعین، آل عبدالله، آل مبارک، آل محمد و آل سعد در شمار شاخه‌های آن ذکر شده‌اند.
آل صامل
آل صامل به نسل شریف صامل منسوب‌اند و در شهر رنیه در شرق حجاز سکونت داشته‌اند. در منابع نسب‌شناختی، امارت محلی رنیه نیز به این خاندان نسبت داده شده است.
فعور
فعور از شاخه‌های عبادیله هستند و به دو شاخه اصلی ذو حسین و ذو زید تقسیم می‌شوند. ذو سلطان و ذو محمد ابوشَرّین از شاخه‌های ذو حسین و ذو حمزه، ذو مستور، ذو جابر، ذو برکات و ذو زید اصغر از شاخه‌های ذو زید معرفی شده‌اند. آل ملبس و آل محسن بن حسن، مشهور به آل ابوحریق، نیز از دیگر شاخه‌های فعور هستند.
ذو سلطان
ذو سلطان در منطقه تربه در شرق مکه سکونت داشته‌اند و در منابع محلی از آنان به‌عنوان یکی از خاندان‌های صاحب نفوذ در امارت قدیمی تربه یاد شده است. راشد بن راجح از شخصیت‌های منسوب به این خاندان معرفی شده است.
دیگر شاخه‌های عبادیله
از دیگر شاخه‌های عبادیله می‌توان به ذو حسن، آل حامد، ذو حازم، ذو لؤی، ذو عبدالملک، ذو مبارک و آل شاهین اشاره کرد. ذو حسن شامل خاندان‌هایی مانند ذو دخیل‌الله، ذو فهید، ذو مستور و ذو عبدالله هستند. آل حامد نیز به شاخه‌های آل فتن، آل سلیم و آل سعید تقسیم می‌شوند. ذو حازم شامل ذو شرف، مشهور به آل هاشم، ذو برکات و ذو مهنّا هستند. ذو برکات در مکه، جده و طائف و ذو مهنّا در جده سکونت داشته‌اند. ذو مبارک شامل آل جارالله، آل عبدالله، آل هاشم، آل بن یحیی، آل حماد، آل سعید، آل ثابت و آل مساعد معرفی شده‌اند که در وادی الاحسبه زندگی می‌کنند. آل شاهین نیز به چند شاخه تقسیم شده‌اند که برخی از آنان در خرمه، تربه و مکه سکونت دارند.
مناعمه
مناعمه از شاخه‌های عبادیله هستند که به شریف عبدالمنعم بن حسن بن محمد ابونمی دوم منسوب شده‌اند.
شنابره
شنابره یا آل شنبر از نسل شریف شنبر بن حسن بن محمد ابونمی دوم معرفی شده‌اند. این خاندان در طائف، مکه، وادی لیه و وادی سعیا حضور داشته‌اند. از شاخه‌های این خاندان می‌توان به ذو عمرو، ذو شنبر، ذو عبدالله، ذو طالب، ذو دخیل‌الله، ذو غیث، ذو سلیمان، سلامین، ذو ابراهیم، ذو باز، ذو ثقبه، ذو حسین و ذو هندی اشاره کرد.
ذو جودالله
ذو جودالله یا جوادا به نسل شریف جودالله بن حسن بن محمد ابونمی دوم منسوب‌اند. این خاندان در مکه و طائف سکونت داشته‌اند و منطقه‌ای در مسیر طائف به ریاض با نام جودیه نیز به آنان منسوب است.
حرث یا آل حارث
حرث یا آل حارث از نسل شریف محمد حارث بن حسن بن محمد ابونمی دوم معرفی شده‌اند. این خاندان در مکه و وادی مضیق در شمال آن سکونت داشته‌اند. در منبع نسب‌نامه‌ای، آنان از قبایل بنی‌حارث طائف و بلحارث جنوب عربستان متمایز شده‌اند.
ذو نامی و قتادی
ذو نامی از نسل شریف نامی بن عبدالطلب بن حسن بن محمد ابونمی دوم معرفی شده‌اند. خاندان قتادی نیز از خویشاوندان این شاخه و از نسل شریف عبدالطلب بن حسن بن محمد ابونمی دوم دانسته شده‌اند.
آل زید و ذو سرور
آل زید از نسل شریف زید بن محسن بن حسین بن حسن بن محمد ابونمی دوم معرفی شده‌اند. این خاندان در مکه، طائف و جده سکونت داشته‌اند و به شاخه‌هایی مانند آل غالب، آل عبدالله، آل یحیی و ذو مساعد تقسیم شده‌اند. ذو سرور نیز از نسل شریف سرور بن باز بن احمد بن علی بن باز بن حسین بن حسن بن محمد ابونمی دوم هستند و در مکه و طائف زندگی می‌کنند.
جوازین و آل راجح
جوازین یا آل جازان به نسل شریف جازان بن قایتبای بن حسن بن محمد ابونمی دوم منسوب‌اند. آل راجح یا رواجحه نیز از نسل شریف راجح بن محمد ابونمی اول معرفی شده‌اند و در مکه و خِیف الرواجحه در وادی فاطمه سکونت داشته‌اند.
دیگر خاندان‌های حسنی در حجاز
در منابع نسب‌شناختی مربوط به اشراف حجاز، افزون بر خاندان‌های هواشم، قتادیان و عبادیله، خاندان‌های دیگری نیز به سادات حسنی منسوب شده‌اند:
- اشراف عیایشه: در ینبع و مدینه سکونت داشته‌اند.
- اشراف قرون: از خاندان‌های ساکن ینبع معرفی شده‌اند.
- محمودیه یا محامید: در ینبع و مدینه سکونت داشته‌اند.
- اشراف وکلا: در منطقه موَیلح زندگی می‌کرده‌اند.
- آل بدوی بن حسین: در وجه، تبوک و مدینه حضور داشته‌اند.
- آل نامی: در منطقه بدر سکونت داشته‌اند.
- آل کتبی حسنی: در مکه و جده زندگی می‌کرده‌اند.
- آل دحلان: از خاندان‌های منسوب به سادات حجاز هستند.
- آل دباغ: از خاندان‌های ادریسی معرفی شده‌اند که در مکه و مدینه سکونت دارند.
- آل رضوان: از خاندان‌های ادریسی ساکن مکه، مدینه و جده هستند.
- آل یمانی: از سادات حسنی رسی معرفی شده‌اند که در مدینه سکونت داشته‌اند. هاشم بن عبدالله یمانی از شخصیت‌های منسوب به این خاندان است.
- آل غوث: از خاندان‌های سادات ساکن مدینه هستند.
- آل مالکی حسنی: از خاندان‌های علمی و مذهبی مکه و از شاخه‌های ادریسی معرفی شده‌اند.
- آل تونسی: در مکه سکونت دارند.
- آل فاسی: از خاندان‌های ادریسی ساکن مکه و جده هستند.
- آل عیسی وفائی: از سادات حسنی معرفی شده‌اند که در طائف و وادی العرج سکونت دارند.
آل عیسی وفائی به سه شاخه آل قصیر، منادحه و ذو عوض تقسیم شده‌اند که آل سلیمان نیز از شاخه ذو عوض معرفی شده‌اند.
سادات حسینی
سادات حسینی به خاندان‌هایی گفته می‌شود که نسب خود را به امام حسین می‌رسانند. بخش مهمی از خاندان‌های حسینی حجاز در مدینه و مناطق پیرامونی آن سکونت داشته‌اند. در منابع نسب‌شناختی، شماری از این خاندان‌ها به نسل حسین اصغر، فرزند امام زین‌العابدین، منسوب شده‌اند.
بنی‌حسین
بنی‌حسین از خاندان‌های گسترده سادات حسینی حجاز معرفی شده‌اند که نسب آنان به حسین اصغر بن امام زین‌العابدین می‌رسد. مدینه و شهرها و روستاهای پیرامونی آن از مراکز تاریخی سکونت این خاندان بوده است. از شاخه‌های بنی‌حسین می‌توان به طماة، مهانی، هواشم، عیاسا، ملاعبه، آل سبیع بن مهنا، وحاحده، عرمات، شداقمه و جمامزه اشاره کرد.
طماة یا آل یحیی طامی
طماة یا آل یحیی طامی از شاخه‌های بنی‌حسین معرفی شده‌اند که در نواحی اطراف مدینه زندگی می‌کردند. این گروه به‌عنوان یکی از شاخه‌های بدوی بنی‌حسین شناخته شده و محل سکونت آنان در برخی گزارش‌ها سویداء بنی‌حسین نامیده شده است.
اشراف مهانی
اشراف مهانی از خاندان‌های برجسته سادات حسینی مدینه هستند. در منابع نسب‌شناختی، این خاندان برای چندین قرن از امیران مدینه معرفی شده است. از شاخه‌های مهم مهانی، اشراف هواشم و ملاعبه نام برده شده‌اند. اشراف هواشم شامل خاندان عیاسا هستند که شاخه‌هایی مانند آل مبارک، آل برکه، آل شمَیسان، آل عساف، آل علی، آل شهیل، آل زهیر، شقّارین، آل عمیره و زرافه یا آل زرفی را دربرمی‌گیرند.
آل سبیع بن مهنا
آل سبیع بن مهنا از دیگر شاخه‌های خاندان مهانی هستند که چندین خاندان از نسل آنان شکل گرفته است.
از جمله شاخه‌های این خاندان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- آل ذویب: از خاندان‌های مرتبط با آل سبیع بن مهنا.
- آل مقرن: گروهی از آنان در حله عراق با نام آل رمیح شناخته می‌شوند.
- ظوالم: شامل آل حیار و آل طراد.
- وحاحده یا وحاوده: شامل حمزات، ثللا، آل زاید، آل حزیم و آل معرعر.
- عرمات: منسوب به آل عرمه بن نکـیثه بن ثوبه.
- شداقمه: از خاندان‌های شناخته‌شده این شاخه که آل شدقمی از آن به‌شمار می‌روند.
- جمامزه: از خاندان‌های تاریخی مدینه که در برخی منابع آخرین خاندان حاکم بر مدینه معرفی شده‌اند. گروهی از آنان در منطقه قنا و دیگر شهرهای صعید مصر سکونت دارند و از شاخه‌های باقی‌مانده در مدینه می‌توان به آل صقر و آل طه اشاره کرد.
آل مدنی
آل مدنی از خاندان‌های شناخته‌شده سادات مدینه هستند که در گزارش نسب‌شناختی مورد استناد در شمار بنی‌حسین قرار گرفته‌اند. این خاندان از خانواده‌های صاحب نفوذ و شناخته‌شده مدینه معرفی شده است. از شخصیت‌های این خاندان می‌توان به عبید مدنی، ادیب و مورخ، و فرزندان او از جمله نزار بن عبید مدنی و غازی بن عبید مدنی اشاره کرد. ایاد مدنی نیز از شخصیت‌های سیاسی منسوب به این خانواده معرفی شده است. در گزارش یادشده، این خاندان پیرو مذهب جعفری معرفی شده‌اند.
دیگر خاندان‌های مرتبط با بنی‌حسین
از دیگر خاندان‌های منسوب به بنی‌حسین می‌توان به اشراف ودمه و خاندان آل ماردینی اشاره کرد. اشراف ودمه از خاندان‌هایی هستند که با قبایل حرب و ظفیر پیمان‌های هم‌پیمانی داشته‌اند. آل ماردینی از خاندان‌های سادات حسینی هستند که به نام حامدیه نیز شناخته شده‌اند. آل نوری از شاخه‌های منسوب به آل ماردینی معرفی شده‌اند که در طائف، جده و ریاض سکونت دارند.
خاندان‌های منسوب به امام جعفر صادق و آل باعلوی
در منابع نسب‌شناختی حجاز، گروهی از خاندان‌های سادات به امام جعفر صادق منسوب شده‌اند. این خاندان‌ها در مکه، مدینه و جده حضور داشته‌اند و برخی از آنان در دوره‌های مختلف به مناطق یمن و حضرموت مهاجرت کرده‌اند. از خاندان‌های منسوب به این شاخه می‌توان به آل شطا، آل حسنین، آل عشقی و بیت هاشم اشاره کرد. بیت هاشم مکه در این گزارش از خاندان آل هاشم مدینه متمایز شده است.
آل باعلوی
آل باعلوی یا بنی‌علوی از خاندان‌های بزرگ سادات در جهان اسلام معرفی شده‌اند که نسب خود را به امام جعفر صادق می‌رسانند. بر اساس روایت نسب‌شناختی مورد استناد، جد این خاندان، سید علوی، از عراق به یمن مهاجرت کرد و در حضرموت سکونت گزید. در همین روایت، نیاکان خاندان‌های اهادله و قدیمیه نیز از شاخه‌های مرتبط با این مهاجرت معرفی شده‌اند؛ اهادله در عسیر و قدیمیه در مناطق دیگری از یمن استقرار یافتند.
آل باعلوی در شهرهای مختلف حضرموت، از جمله سیئون، تریم، مکلا، شحر و عدن، و همچنین در حجاز، کشورهای حوزه خلیج فارس، اندونزی و مالزی پراکنده شده‌اند. در منابع نسب‌شناختی، اعضای این خاندان در گسترش اسلام در برخی مناطق جنوب شرق آسیا نیز نقش داشته‌اند. در حجاز، چندین شاخه از آل باعلوی حضور دارند که از جمله آن‌ها می‌توان به خاندان‌های آل عطاس، آل سقاف، آل جمل‌اللیل، آل بیَتی، آل مشیّخ، آل صافی، آل جفری، آل عقیل، آل بافقیه و آل حبشی اشاره کرد.
آل عطاس
آل عطاس از خاندان‌های بزرگ آل باعلوی هستند که در مکه، جده و مدینه سکونت داشته‌اند.
آل سقاف
آل سقاف از شاخه‌های شناخته‌شده آل باعلوی هستند که در مکه، جده و مدینه حضور دارند.
آل جمل‌اللیل
آل جمل‌اللیل از خاندان‌های آل باعلوی هستند که در مکه و مدینه سکونت داشته‌اند. این خاندان از خانواده‌های علمی و دینی شناخته‌شده مدینه معرفی شده و به خاندان آل ترابی نیز منسوب شده‌اند.
آل بیَتی
آل بیَتی از خاندان‌های آل باعلوی هستند که در مدینه زندگی می‌کنند و در شمار خانواده‌های شناخته‌شده این شهر قرار دارند.
آل مشیّخ
آل مشیّخ از خاندان‌های آل باعلوی ساکن مدینه هستند. احمد بن حیدر مشیّخ و حیدر مشیّخ از شخصیت‌های معرفی‌شده این خاندان‌اند.
آل صافی
آل صافی نام دو خاندان منسوب به آل باعلوی است که یکی به آل سقاف و دیگری به آل جفری نسبت داده شده است. این دو شاخه در مدینه، مکه و جده حضور دارند.
آل جفری
آل جفری از خاندان‌های بزرگ آل باعلوی معرفی شده‌اند که در مکه، مدینه و جده سکونت دارند. در منابع نسب‌شناختی از این خاندان به‌عنوان یکی از خانواده‌های علمی و مذهبی حجاز یاد شده است.
آل عقیل
آل عقیل یا بن عقیل از شاخه‌های بزرگ آل باعلوی هستند که در مکه، مدینه و جده زندگی می‌کنند. عبدالحمید بن زینی عقیل از شخصیت‌های معرفی‌شده این خاندان است.
آل بافقیه و آل حبشی
آل بافقیه از خاندان‌های سادات ساکن مدینه هستند. آل حبشی از دیگر خاندان‌های آل باعلوی هستند که در مکه و مدینه حضور دارند.
سادات موسوی
سادات موسوی به خاندان‌هایی گفته می‌شود که نسب خود را به امام موسی کاظم می‌رسانند. در منابع نسب‌شناختی حجاز، شماری از این خاندان‌ها در مدینه، مکه، طائف، ینبع و مناطق دیگر سکونت داشته‌اند.
از خاندان‌های معرفی‌شده در این گروه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- اشراف مواسا: در مدینه سکونت داشته‌اند.
- آل رفاعی: از خاندان‌های ساکن مدینه که در منابع از آنان با عنوان سادات رفاعیه یاد شده و از قبایل رفاعه جهینه و غامد متمایز هستند.
- آل اسعد: از شاخه‌های منسوب به سادات رفاعیه در مدینه.
- برزنجیه: از خاندان‌های سادات ساکن مدینه.
- آل بیطار: در طائف سکونت داشته‌اند.
- آل ناصر: از خاندان‌های سادات مدینه؛ شیخ ذیاب ناصر از شخصیت‌های معرفی‌شده این خاندان است.
- آل خیاری: از خاندان‌های سادات مدینه که در گزارش یادشده تأکید شده است همه افراد دارای نام خیاری لزوماً از این خاندان نیستند.
- آل خلیفه: در مدینه سکونت دارند.
- آل خطیب: در ینبع و مدینه زندگی می‌کنند. در روایت نسب‌شناختی، جد آنان مصطفی بن محمد خطیب از آخرین حکام هاشمی ینبع معرفی شده است.
- آل هاشم: از خاندان‌های سادات مدینه که با بیت هاشم مکه تفاوت دارند.
- آل حسینی: شامل خاندان‌های بیت سید اسعد حسینی و بیت سید عمران حسینی در مدینه.
- آل ابی‌هاشم: یا هواشمه، در ضباء، وجه، تبوک و مدینه سکونت داشته‌اند.
خاندان‌های منسوب به جعفر زکی بن امام علی هادی
در گزارش نسب‌شناختی، گروهی از خاندان‌ها به جعفر زکی، فرزند امام علی هادی، منسوب شده‌اند. این خاندان‌ها در برخی منابع با شاخه‌های رضوی و حسینی مرتبط دانسته می‌شوند.
از خاندان‌های معرفی‌شده در این دسته می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- آل اولیاء: در مکه، مدینه و طائف سکونت دارند.
- آل بدور: از خاندان‌های منسوب به بدر بن قائد.
- آل ردنه: یا ردینی، در بدر و قضیمه زندگی می‌کنند.
- آل قدیمیه: در مکه، مدینه و جده حضور دارند. آل صائم‌الدهر از شاخه‌های معرفی‌شده آنان در مکه و جده است.
- آل مغربل: در مدینه، جده، تبوک و ظهران سکونت دارند.
- آل اهادله: از خاندان‌های منسوب به آل اهدل که در مکه و جده زندگی می‌کنند. از شاخه‌های آن‌ها می‌توان به مهادیله در طائف و زوارعه یا آل زارع در ینبع اشاره کرد.
- آل عقاد: در منابع نسب‌شناختی با نام‌های عقاقید یا عقادین نیز شناخته شده‌اند. این خاندان در گذشته با نام آل حریکه شناخته می‌شدند و بعدها لقب عقاد برای آنان رواج یافت. در روایت مورد استناد، این خاندان از سادات مواجد قواسم رضوی حسینی معرفی شده‌اند و شاخه‌هایی از آنان در ظهران، ریاض و جده سکونت دارند. در همان منبع تأکید شده است که همه خاندان‌های هم‌نام عقاد در مناطق مختلف جهان از یک نسب نیستند.
- آل میرغنی: از خاندان‌های سادات ساکن مکه معرفی شده‌اند. آل محجوب میرغنی از شاخه‌های این خاندان هستند.
- آل عبدالدايم: از دیگر خاندان‌های معرفی‌شده در این گروه هستند.
شرفای مکه و خاندان هاشمی
شرفای مکه از خاندان‌های علوی و عمدتاً منسوب به سادات حسنی بودند که در دوره‌های طولانی اداره شهر مکه و بخش‌هایی از حجاز را در اختیار داشتند. حکومت آنان از چندین شاخه نسبی و سیاسی تشکیل می‌شد و در منابع تاریخی با عنوان امارت شرفای مکه شناخته می‌شود. در میان خاندان‌های تاریخی شرفای مکه، شاخه‌های جعفری، هواشم و قتادیان اهمیت ویژه‌ای داشتند. خاندان قتاده بن ادریس از جمله دودمان‌های مهم این حکومت بود و نوادگان او برای چندین قرن در ساختار سیاسی حجاز نقش داشتند. در دوره معاصر، خاندان ذو عون از شاخه‌های عبادیله در تحولات سیاسی حجاز برجسته شد.
شریف حسین بن علی از چهره‌های مهم این خاندان بود که در سال ۱۹۰۸ میلادی به امارت مکه رسید و در جریان قیام عربی علیه حکومت عثمانی در سال ۱۹۱۶ م، نقش رهبری داشت. پس از جنگ جهانی اول، او پادشاه حجاز شد و در سال ۱۹۲۴ م، از سلطنت کناره‌گیری کرد. پس از کناره‌گیری شریف حسین، پسرش علی بن حسین حکومت حجاز را تا سال ۱۹۲۵ م، در اختیار داشت. با گسترش قدرت عبدالعزیز بن عبدالرحمن آل سعود، حکومت هاشمی حجاز پایان یافت و این سرزمین به قلمرو دولت سعودی پیوست. شریف حسین پدر شخصیت‌هایی چون فیصل اول عراق و عبدالله اول اردن بود.
این دو تن در تحولات سیاسی پس از جنگ جهانی اول نقش مهمی ایفا کردند و در عراق و اردن حکومت‌های هاشمی را تشکیل دادند. فیصل اول در عراق به سلطنت رسید و نوه او، فیصل دوم عراق، آخرین پادشاه عراق بود که در کودتای ۱۴ ژوئیه ۱۹۵۸ میلادی کشته شد. در اردن نیز عبدالله اول، پس از او طلال و سپس حسین بن طلال به سلطنت رسیدند. ملک حسین از سال ۱۹۵۲ تا ۱۹۹۹ م، پادشاه اردن بود و پس از درگذشت او، پسرش عبدالله دوم به سلطنت رسید.
نخاوله و سادات مدینه
نخاوله نام گروهی از ساکنان شیعه مدینه است که نام آنان به سکونت تاریخی در نخلستان‌های جنوب شهر نسبت داده شده است. این جامعه در تاریخ اجتماعی و مذهبی مدینه جایگاه ویژه‌ای داشته است و در دوره‌هایی با محدودیت‌های اجتماعی و مذهبی مواجه بوده است. نخاوله را نباید به‌طور کامل با سادات مدینه یکسان دانست؛ زیرا همه اعضای این جامعه از سادات نیستند. در برخی گزارش‌ها، خانواده‌های سادات شیعه مدینه به‌صورت گروهی جداگانه در کنار جامعه نخاوله در نظر گرفته شده‌اند. گروه‌هایی از سادات حسینی، موسوی و جعفری نیز در مدینه سکونت داشته‌اند.
خاندان مالکی در مکه
خاندان مالکی حسنی از خاندان‌های شناخته‌شده علمی و مذهبی مکه معرفی شده است که نسب آن در برخی روایت‌ها به ادریس بن عبدالله، از نسل امام حسن مجتبی، می‌رسد. این خاندان در نسل‌های مختلف در فعالیت‌های علمی، مذهبی و آموزشی مکه حضور داشته‌اند. سید محمد علوی مالکی حسنی از عالمان مشهور مکه بود که در فقه مالکی، حدیث و علوم اسلامی فعالیت داشت.
او بخشی از تحصیلات خود را در دانشگاه الازهر مصر گذراند و در زمینه تدریس و پژوهش علوم دینی فعالیت کرد[۲]. در گزارش‌های مربوط به این خاندان، از سید عباس مالکی به‌عنوان قاضی مکه و امام و خطیب حرم و از سید علوی بن عباس مالکی به‌عنوان عالم و مدرس مسجدالحرام یاد شده است. خاندان مالکی از خانواده‌های مذهبی شناخته‌شده مکه به شمار می‌رود و چند نسل از اعضای آن در مسجدالحرام به فعالیت علمی و دینی اشتغال داشته‌اند.
سادات در میان اهل‌سنت عربستان
عنوان سیادت در میان برخی جوامع اهل‌سنت عربستان و دیگر کشورهای عربی نیز وجود دارد. در برخی منابع، شماری از خاندان‌های منسوب به اهل‌بیت در میان اهل‌سنت معرفی شده‌اند و آنان از نظر مذهبی پیرو مذاهبی مانند شافعی و مالکی هستند. در برخی گزارش‌ها از شخصیت‌هایی مانند محمد رشید رضا، خاندان برزنجي، شریف حسین و شریف حسن در مکه و مدینه و نیز ملک حسین اردن به‌عنوان شخصیت‌ها و خاندان‌های منسوب به سادات در میان اهل‌سنت نام برده شده است. با این حال، همه این شخصیت‌ها در عربستان سعودی زندگی نمی‌کرده‌اند و برخی از آنان به دیگر کشورهای جهان عرب مربوط هستند[۳].
در سال ۱۳۹۰ ش، گروهی با عنوان «سادات سنی عربستان سعودی» در پیامی به ملک عبدالله بن عبدالعزیز آل سعود، پادشاه وقت عربستان، خواستار جلوگیری از پخش مجموعه تلویزیونی «الحسن والحسین و معاویه» شدند. در این پیام، نمایش چهره بازیگران نقش امام حسن و امام حسین از عوامل نگرانی درباره احتمال بی‌احترامی به شخصیت‌های صدر اسلام و افزایش اختلافات مذهبی دانسته شده بود. این گروه همچنین به مخالفت برخی از مراکز و علمای اسلامی با پخش این مجموعه اشاره کرده بودند[۴].
پراکندگی جغرافیایی خاندان‌های سادات
خاندان‌های منسوب به سادات در مناطق مختلف عربستان پراکنده‌اند و بخش مهمی از آنان در سرزمین تاریخی حجاز زندگی می‌کنند. مکه و مدینه از مراکز اصلی سکونت این خاندان‌ها هستند و شهرهای جده، طائف، ینبع، تبوک، ضباء، وجه، بدر، مرج، لیث و مناطق جنوبی کشور نیز محل حضور شماری از آنان معرفی شده‌اند. در ینبع، خاندان‌های حسنی و حسینی متعددی حضور داشته‌اند. در منابع نسب‌شناختی از خاندان‌هایی مانند ذو هجار، عیایشه، قرون، زوارعه و آل زارع در این منطقه نام برده شده است.
در مدینه، علاوه بر جامعه نخاوله، خاندان‌های حسینی و موسوی و گروه‌هایی از آل باعلوی و دیگر سادات حضور داشته‌اند. مکه نیز از مراکز تاریخی استقرار خاندان‌های حسنی، قتادی، مالکی، شرفا و گروه‌هایی از سادات موسوی و جعفری به شمار می‌رود. در مناطق جنوبی عربستان، به‌ویژه جیزان، ابوعریش و صامطه، خاندان‌هایی مانند آل خیرات و برخی شاخه‌های عبادیله سکونت داشته‌اند. در مناطق شمالی نیز خاندان‌هایی در تبوک، وجه و ضباء معرفی شده‌اند.
جایگاه اجتماعی، مذهبی و فرهنگی
خاندان‌های منسوب به سادات در حجاز در دوره‌های مختلف در فعالیت‌های علمی، آموزشی، مذهبی، قضایی و اجتماعی حضور داشته‌اند. برخی از آنان در مساجد، مدارس دینی و مراکز علمی به تدریس علوم اسلامی پرداخته‌اند و شماری نیز مناصب قضایی، مذهبی و اداری داشته‌اند. در میان این خاندان‌ها، آل مالکی مکه، آل باعلوی، خاندان‌های حسینی مدینه و شرفای مکه از گروه‌هایی هستند که در منابع تاریخی و اجتماعی به نقش آنان در حوزه‌های مذهبی و فرهنگی اشاره شده است.
برخی از خاندان‌های سادات نیز در دوره‌های مختلف به یمن، حضرموت، عراق، ایران و کشورهای جنوب شرق آسیا مهاجرت کرده‌اند و در جوامع جدید به فعالیت‌های دینی و اجتماعی پرداخته‌اند. در برخی جوامع سنتی، عنوان سید و شریف دارای جایگاه اجتماعی خاصی بوده و افراد منسوب به این خاندان‌ها در مجالس مذهبی و مناسبت‌های اجتماعی مورد احترام قرار می‌گرفتند. با این حال، عنوان خانوادگی یا تشابه نام‌ها به‌تنهایی برای اثبات نسب کافی نیست و شناسایی هر خاندان به بررسی شجره‌نامه‌ها، اسناد تاریخی و منابع معتبر نسب‌شناختی نیاز دارد.
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- السادة الأشراف في الحجاز، انجمن سادات اشراف حجاز، تاریخ درج مطلب: ۲۱ ژوئن ۲۰۰۹ م، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ۱۲ آبان‌ماه ۱۴۰۵ ش.
- اشاره‌ای به خاندان‌های سادات در کشورهای مختلف، وبگاه سلسله، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ۱۲ آبان‌ماه ۱۴۰۵ ش.
- آیا در میان اهل سنت هم سادات داریم؟، وبگاه مشرق، تاریخ درج مطلب: 18 اسفندماه 1396 ش، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ۱۲ آبان ۱۴۰۵ ش.
- سادات عربستان خواستار ممنوعیت پخش سریال موهن علیه ائمه اطهار شدند، خبرگزاری رسا، تاریخ درج مطلب: 8 مردادماه 1390 ش، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ۱۲ آبان ۱۴۰۵ ش.