لیلة المبیت
| لیلة المبیت | |
|---|---|
 | |
| نام رویداد | لیلة المبیت |
| تاریخ رویداد | اول ربیعالاول سال اول هجری |
| مکان رویداد | مکه |
| عوامل |
|
| دلیل اهمیت | نجات پیامبر اکرم (صلیالله علیه وآله) از توطئه قتل توسط حضرت علی (علیهالسلام) |
| پیامدها |
|
لیلة المبیت، عنوان واقعهای بزرگ در صدر اسلام و مبدأ هجرت پيامبر اسلام از مکه به مدينه در شب اول ربیعالاول سال چهاردهم بعثت، که بعد آغاز سال اول هجری قرار داده شد، است که در آن حضرت علی (علیهالسلام)، برای برهم زدن توطئهای که مشرکان مکه در دارالندوه برای قتل پیامبر اکرم (صلیالله علیه وآله) ریخته بودند، در بستر آن حضرت خوابید تا رسول خدا از این توطئه جان سالم به در ببرد و از مکه به مدینه هجرت نماید. این عمل حضرت علی (علیهالسلام) فضلیتی است که که در شأن آن آیۀ 
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ [بقره–207] 
، معروف به شراء (فروش) که در آن، از معاملۀ جان در برابر کسب خشنودی خدا سخن گفته شده است، نازل شد.
بر اساس منابع حدیثی، تاریخی شیعه و اهلسنت خداوند با این عمل آن حضرت؛ به جبرئیل و میکائیل مباهات کرد. واقعۀ لیلة المبیت تنها یک حادثۀ تاریخی نیست؛ بلکه درسی بزرگ از اطاعت، ایثار، شجاعت و اعتماد به خداوند است. امام علی (علیهالسلام) با این فداکاری بینظیر، الگویی همیشگی برای مسلمانان و تمامی انسانها بهجا گذاشت. در دنیای امروز نیز با درس گرفتن از این واقعه، میتوانیم در مواجهه با مشکلات، با شجاعت، ایثار و اعتماد به خداوند، زندگی بهتری را برای خود و جامعهمان رقم بزنیم.
توطئه دارالندوه
اشراف قریش در دارالندوه از خاندانهاى بنى عبد شمس، نوفل، عبدالدار، جمح، سهم، اسد، مخزوم و دیگر خانوادههاى مکه گرد هم آمدند و با هم مشورت و رایزنى کردند که با محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) چه کنند؟ پیشنهادهایى مطرح شد، از جمله کسى گفت: او را با زنجیر آهنى بسته و زندانی کنند، اما احتمال دادند که با یارانش ارتباط برقرار کند و آنان، او را آزاد کنند.
پیشنهاد شد او را به سرزمینهاى دیگر تبعید کنند؛ اما متوجه شدند که این کار به حضرت محمد (صلیالله علیه و آله وسلم) امکان مىدهد تا به نشر و ترویج دین خود همت گمارد. در نهایت رأى آنان به پیشنهاد ابوجهل قرار گرفت که از هر قبیله یک جوان دلیر و نسبدار انتخاب کنند و آنگاه به هر کدام از جوانان یک شمشیر برنده بدهند و آنان با شمشیرهاى خود بر پیامبر وارد شوند و دسته جمعى او را بکشند و خون او در میان همۀ قبایل پراکنده شود و بنى عبد مناف نتوانند با همۀ طوایف قریش بجنگند و ناچار به گرفتن دیه تن در دهند و آنان هم دیه مىدهند. بدین ترتیب کار پایان مىیابد.
خوابیدن امام على در بستر پیامبر
بهدنبال توطئه دار الندوه، فرشته وحى، جبرئیل، پیامبر را از نقشه شوم مشرکان آگاه ساخت و دستور الهى را به او ابلاغ کرد که باید هر چه زودتر مکه را به قصد مدینه ترک کند. رسول اکرم (صلیالله علیه وآله)، حضرت على (علیهالسلام) را از توطئه قریش آگاه کرد و به او فرمود که در بسترش بخوابد. حضرت على گفت: اى پیامبر خدا، آیا با خوابیدن من در آنجا تو سالم مىمانى؟ پیامبر فرمود: بله. حضرت علی (علیهالسلام) با خوشحالی قبول کرد و سجده شکر بجا آورد.
در بیرون خانه چهل نفر از مشرکان اطراف خانه پیامبر را محاصره کرده بودند و از شکاف در به داخل مىنگریستند، وضع خانه را عادى مىدیدند و گمان مىکردند که پیامبر در بستر خود آرمیده است. همه سراپا مراقب بودند و آن چنان وضع خانه را تحت نظر گرفته بودند که جنبش مورى از نظر آنان مخفى نمىماند!. دشمنان نخست تصمیم گرفته بودند که نیمهشب به خانه پیامبر هجوم آورند، ولى به عللى از این تصمیم منصرف شدند و سرانجام قرار گذاشتند در صبح وارد خانه شوند و ماموریت خود را انجام دهند، پردههاى تیره شب به کنار رفت، مشرکان با شمشیرهاى برهنه بهطور دستهجمعى به خانه رسول خدا هجوم آوردند، اما وقتى وارد خوابگاه پیامبر شدند حضرت على را بهجاى پیامبر یافتند.
نزول آیهای از قرآن درباره لیلة المبیت
خداوند متعال براى تحسین و تقدیر از فداکاری امیرمؤمنان (علیهالسلام) آیهاى بر پیامبرش نازل کرد و جاننثارى، فداکارى، تعهد و ایمان حضرت علی (علیهالسلام) را ستود. خداوند متعال در این آیۀ مبارکه فرمود: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ [بقره–207] ؛ «و از میان مردم کسى است که جان خود را براى طلب خشنودى خدا مىفروشد، و خدا نسبت به [این] بندگان مهربان است». تمام مفسران شیعه و اکثر مفسران اهلسنت، معتقدند که شأن نزول این آیه فداکارى حضرت علی (علیهالسلام) در لیلة المبیت و در بیان فضیلت و مقام آن حضرت است.
طبرسی صاحب تفسیر مجمع البیان گوید: این آیه در میان راه مکه و مدینه، بههنگام هجرت پیامبر (صلیالله علیه وآله) بر آن حضرت نازل گردید. در همین تفسیر آمده است: هنگامى که حضرت علی (علیهالسلام) در بستر پیامبر (صلیالله علیه وآله) خوابید تا پیامبر از دسیسه مشرکان بگریزد، جبرئیل در بالاى سر حضرت علی و میکائیل در پایین پاهایش قرار گرفته و او را محافظت مىنمودند و جبرئیل به آنحضرت، مىگفت: آفرین و خوشا به افرادى مانند تو، اى پسر ابىطالب که خداوند متعال در میان فرشتگانش به تو مباهات مىکند و به تو مىنازد[۱].
روایات فریقین
این واقعه در منابع حدیثی، تاریخی شیعه و اهلسنت مانند: تفسير الثعلبی، شواهد التنزيل لقواعد التفضيل، اسد الغابه، السيره الحلبيه، و ... بیان شده و جعفر مرتضی عاملی در کتاب «الصحیح من سیره النبی الاعظم» به مصادر آن اشاره کرده است. در روایات معتبر شیعه و اهلسنت در این منابع، نقل شده که وقتی حضرت علی (علیهالسلام) در بستر پیامبر (صلیالله علیه وآله) خوابیدند و جان خود را فدای جان رسولالله نمودند، خداوند با این عمل حضرت؛ به جبرئیل و میکائیل مباهات کرد:
أوحى اللَّه عزوجل، ليله المبيت على الفراش، إلى جبرائيل و ميكائيل: إنی آخيت بينكما، وجعلت عمر أحدكما أطول من عمر الآخر، فأیكما يؤثر صاحبه بالحياه؟ فاختار كلاهما الحياه؛ فأوحى اللَّه إليهما: ألا كنتما مثل علی بن أبی طالب؟ آخيت بينه و بين محمد صلىاللَّه عليه وآله وسلم، فبات على فراشه ليفديه بنفسه و يؤثره بالحياه، اهبطا إلى الأرض فاحفظاه من عدوه. فنزلا، فكان جبرائيل عند رأسه، و ميكائيل عند رجليه، وجبرائيل ينادي: بخٍ بخٍ، من مثلك يا ابن أبی طالب يباهی اللَّه بک الملائكه؟! وأنزل اللَّه تعالى في ذلک:
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ [بقره–207] ؛ «در آن شب خداى تعالى خطاب به جبرئيل و ميكائيل فرمود: در ميان شما دو تن، برادرى برقرار كردم و عمر يكى از شما دو تن را طولانىتر از ديگرى قرار دادم، كداميک از شما حاضر است زندگی خود را فداى ديگرى كند؟ هر دو تن، زندگى را بر مرگ، ترجيح دادند. خداى تعالى خطاب به آنها فرمود: چرا مانند على بن ابیطالب (عليهالسلام) نيستيد، كه من ميان على و محمد (صلىاللّه عليه وآله)، برادرى برقرار كردم؛ او در بستر محمد خوابیده تا جان و زندگى خود را فداى او نمايد. به زمين نزول كنيد و او را از شر دشمنان حفاظت كنيد. هر دو به زمين فرود آمدند؛ جبرئيل در بالا سر حضرت على، و ميكائيل در پایين پاى آن حضرت قرار گرفتند. در اين هنگام، جبرئيل ندا می کرد: آفرين بر تو و خوشا بحال تو! چه كسى مثل تو است ،که خداى تعالى به وجود تو، بر فرشتگان مباهات مى نمايد. و خداى تعالى آيه وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ [بقره–207] ». این روایت نشان می دهد که حضرت علی (علیهالسلام) جان خود را فدای جان پیامبر(صلیالله علیه وآله) کرده است، و این ایثار دارای فضیلتی عظیم است که خداوند با آن به ملائکان مقرب خود مباهات میکند.
کلام معصومین و صحابه
در فرازی از زیارت غدیریه آمده است: «تو نیز زمانی که پیامبر (صلیالله علیه وآله) در بسترش خواباندت و به تو فرمان داد در خوابگاهش بیارامی و او را با جانت از شر دشمنان حفظ کنی، فرمان بردارانه به پذیرش دعوتش شتافتی و خود را برای کشتهشدن آماده کردی؛ در نتیجه خدا از فرمانبرداریات قدردانی کرد و از کار زیبایت به گفتارش جل ذکره در قرآن پرده برداشت، آنجا که فرمود: و از مردم کسی چون علی بن ابیطالب (علیه السلام) است که جانش را برای بهدستآوردن خشنودی خدا میفروشد».
امام هادی (علیه السلام) با اشاره به فداکاری امیرالمؤمنین (علیهالسلام) در آیۀ لیلة المبیت، در روز غدیر اینگونه فرمود:
«سلام بر تو ای امیرمؤمنین! و ای سرور اوصیا ... آنگاه که پیامبر (صلیالله علیه وآله) تو را امر فرمود که شب در بسترش دراز بکشی و جانت را برای محافظت از ایشان سپر گردانی، تو خواستهی ایشان را به سرعت اجابت نمودی و خودت را برای کشتهشدن آماده کردی. پس خداوند متعال، با بیان این آیه؛ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ [بقره–207] فرمانبری تو را قدر نهاد و زیبایی کارت را واضح و آشکار نمود».
امام سجاد (علیهالسلام) با اشاره به این آیه، واقعۀ شب لیلة المبیت را یادآور شده و فرمودند: «این آیه در شأن امیرالمؤمنین (علیهالسلام) هنگامی که در بستر رسولخدا (صلیالله علیه وآله) خوابید، نازل شده است». امام باقر (علیهالسلام) نیز با اشاره به فداکاری و جانفشانی مولای متقیان فرمودند: «این آیه در شأن علی بن ابیطالب (علیهالسلام) نازل شد؛ زمانیکه جانش را در راه خدا و رسولش فدا کرد؛ همان شبی که کافران قریش به دنبال رسولخدا (صلیالله علیه وآله) بودند و او در بستر حضرت [برای حفظ جان ایشان] به پهلو دراز کشید».
ابنعباس واقعۀ شب لیلة المبیت را یادآور شده و شأن نزول این آیه را بیان کرده است: «علی بن ابیطالب (علیهالسلام) در شبی که رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) از دست مشرکان گریخت، در بستر ایشان خوابید تا قریش گمراه شوند و آیۀ: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ [بقره–207] در شأن علی بن ابیطالب (علیهالسلام) نازل شده است»[۲].
شبهه در فضلیت این واقعه
برخی این شبهه را در فضلیت این واقعه برای حضرت علی (علیهالسلام) مطرح کردهاند با اینکه شیعه عقیده دارد که حضرت علی دارای علم لدنی است، پس خوابیدن ایشان در بستر پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) با اینکه میدانستند کشته نمیشوند؛ چطور فضیلت محسوب میشود؟ در پاسخ به این شبهه میتوان گفت: خوابیدن حضرت علی (علیهالسلام) در بستر پیامبر (صلیالله علیه وآله وسلم) در لیلة المبیت؛ از فضایل بزرگ ایشان است که خداوند متعال، پیامبر و ائمه معصومین (علیهمالسلام) آن را تأیید کردهاند و علم امام (علیهالسلام) به کشته نشدن، منافاتی با این فضیلت ندارد، چون گستره علم امام؛ در زمان حیات امام قبلی، معلوم نیست، و از طرفی قسمتی از علم امام قابل بداء و تغییر است و این مورد و موارد مشابه، از آنها محسوب میشود. لذا با احتمال خطر مرگ، حضرت علی در بستر رسولالله خوابید و به این فضیلت رسید[۳].
لیلة المبیت در هنر
شعر حسان بن ثابت
این واقعه و امتحان عظیم الهی، آنچنان مهم است که حتی در شعر صدر اسلام مانند شعر «حسان بن ثابت» ردپایی از آن دیده میشود؛ آنجا که میسراید[۴]:
| مَن ذا بخاتمه تصدق راکعا | و أسرها فی نفسه إسرارا | |
| من کان بات علی فراش محمد | و محمد أسری یوم الغارا | |
| من کان فی القرآن سمی مؤمنا | فی تسع آیات تلین غزارا؛ |
نقاشی
هنرمند ایرانی، حسن روحالامین، واقعه بزرگ لیلةالمبیت در نقاشی «نَفْس رسول» به تصویر کشیده است[۵].
پیامدهای لیلة المبیت
واقعۀ لیلة المبیت تنها یک حادثۀ تاریخی نیست؛ بلکه درسی بزرگ از اطاعت، ایثار، شجاعت و اعتماد به خداوند است. امام علی (علیهالسلام) با این فداکاری بینظیر، الگویی همیشگی برای مسلمانان و تمامی انسانها بهجا گذاشت.
اطاعت و پیروی از حق
اولین و مهمترین درس لیله المبیت، اطاعت از حق و پیامبر خدا (صلیالله علیه وآله) است. امام علی (علیهالسلام) بدون لحظهای تردید، وقتی پیامبر از او خواست که در بسترش بخوابد، پذیرفت و با جان خود در این راه گام نهاد. این اطاعت بیچون و چرا از دستورات پیامبر امروز نیز بهعنوان الگویی برای مسلمانان مطرح است که در راه حق و عدالت، از هیچ قربانی فروگذار نکنند.
ایثار و فداکاری
امام علی (علیهالسلام) با خوابیدن در بستر پیامبر (صلیالله علیه وآله)، بزرگترین نماد ایثار را به نمایش گذاشت. این ایثار، تنها فداکاری جسمی نبود؛ بلکه فداکاری از تمامی جنبههای زندگی بود. او حاضر شد که جانش را برای حفظ پیامبر و راه اسلام فدا کند. ایثار در جامعۀ امروز میتواند به معنای کمک به دیگران، حمایت از محرومان و تلاش برای بهبود زندگی دیگران باشد. همانگونه که امام علی در راه حقیقت و پیامبر فداکاری کرد، ما نیز باید در راه برقراری عدالت اجتماعی و کمک به نیازمندان آماده باشیم.
شجاعت در برابر ناملایمات
یکی دیگر از درسهای مهم لیلة المبیت ، شجاعت امام علی (علیهالسلام) است. او با علم به خطرات جدی و تهدیدات قریش، بدون ترس از مرگ، در بستر پیامبر خوابید. این شجاعت و ایمان قوی به خداوند و پیامبر (صلیالله علیه وآله) در شرایط حساس و خطرناک، الگویی برای ما در مواجهه با چالشها و مشکلات زندگی امروز است.
فداکاری برای جامعه
در واقعۀ لیلة المبیت، امام علی (علیهالسلام) تنها برای حفظ جان پیامبر (صلیالله علیه وآله) فداکاری نکرد؛ بلکه این اقدام او برای نجات کل جامعه اسلامی و گسترش پیام اسلام بود. این درس برای ما امروز به معنای تعهد به جامعه و تلاش برای بهبود آن است. از اینرو لازم است که با الهام از این واقعه، به فکر همگان باشیم و برای بهبود اوضاع اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جامعه خود تلاش کنیم.
اعتماد به خداوند
لیلة المبیت نمادی از اعتماد کامل امام علی (علیهالسلام) به خداوندست. او با ایمان قوی و اعتقاد به این که خداوند محافظ اوست، در بستر پیامبر (صلیالله علیه وآله) خوابید و هیچ هراسی به دل راه نداد. این اعتماد به خداوند، امروز نیز برای ما یک درس بزرگ است. در زندگی امروز، با وجود مشکلات و چالشهای فراوان، اعتماد به خداوند و توکل به او، به ما کمک میکند که از نگرانیها و اضطرابها عبور کنیم و با آرامش و اطمینان خاطر در مسیر درست حرکت کنیم[۶].
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ گزارشی از واقعه تاریخی «لیلة المبیت»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی امامت.
- ↑ لیلة المبیت؛ آیهای که در مدح امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نازل شد، وبسایت آستان مقدس علوی.
- ↑ شبههای در مورد فضیلت علی (علیهالسلام) در ليلة المبيت، وبسایت پژوهشکده باقرالعلوم علیهالسلام.
- ↑ لیلة المبیت در شعر آئینی، وبسایت خبرگزاری دفاع مقدس.
- ↑ نَفْس رسول، وبسایت کانون هنر شیعی.
- ↑ درسهایی از لیلةالمبیت، وبسایت خبری ابناء.
منابع
- گزارشی از واقعه تاریخی «لیلة المبیت»، وبسایت پایگاه اطلاعرسانی امامت، تاریخ درج مطلب: 14 شهریورماه 1405 ش، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 19 خردادماه 1405 ش.
- لیلة المبیت؛ آیهای که در مدح امیرالمؤمنین (علیهالسلام) نازل شد، وبسایت آستان مقدس علوی، تاریخ درج مطلب: 8 اسفندماه 1404 ش، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 19 خردادماه 1405 ش.
- شبههای در مورد فضیلت علی علیهالسلام در ليله المبيت، وبسایت پژوهشکده باقرالعلوم علیهالسلام، تاریخ درج مطلب: 15 فرودینماه 1394 ش، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 19 خردادماه 1405 ش.
- لیلة المبیت در شعر آئینی، وبسایت خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: 11 آذرماه 1395 ش، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 19 خردادماه 1405 ش.
- نَفْس رسول، وبسایت کانون هنر شیعی، تاریخ درج مطلب: 18 مردادماه 1399 ش، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 19 خردادماه 1405 ش.
- درسهایی از لیلةالمبیت، وبسایت خبری ابناء، تاریخ درج مطلب: 15 شهریورماه 1403 ش، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 19 خردادماه 1405 ش.