ناتو
ناتو، همان «سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (انگلیسی: North Atlantic Treaty Organization, NATO)» یک ائتلاف نظامی و سیاسی بینالمللی است که در ۴ آوریل ۱۹۴۹ با امضای پیمان آتلانتیک شمالی توسط ۱۲ کشور تأسیس شد و امروز به یکی از مهمترین نهادهای امنیتی - نظامی جهان تبدیل شده است. مقر اصلی ناتو در شهر بروکسل، بلژیک قرار دارد و دبیرکل فعلی آن مارک روته است. ناتو امروزه ۳۲ عضو دارد و حدود ۲۰ هزار نیروی نظامی در مأموریتهای بینالمللی مستقر دارد[۱].
پیشینه و تأسیس
هدف اصلی از تأسیس ناتو ایجاد یک «پیمان کمک متقابل» بود تا در برابر توسعهطلبی اتحاد جماهیر شوروی به رهبری جوزف استالین ایستادگی شود. کشورهای بنیانگذار عبارت بودند از: ایالات متحده آمریکا، بریتانیا، فرانسه، کانادا، ایتالیا، بلژیک، هلند، لوکزامبورگ، دانمارک، نروژ، پرتغال و ایسلند. ناتو تنها یک بار در تاریخ خود رسماً ماده ۵ را فعال کرده است؛ پس از حمله 11 سپتامبر 2001 علیه ایالات متحده. از آن زمان، این سازمان در بحرانهای مختلف از جمله سوریه و جنگ اوکراین نیز اقدامات دفاعی و هماهنگ انجام داده است.
اصول و ساختار
ماده ۵ (دفاع جمعی)
سنگبنای ناتو ماده ۵ این پیمان است؛ اصلی که بر «دفاع جمعی» تأکید دارد. بر اساس این ماده، حمله به هر عضو ناتو به منزله حمله به همه اعضا تلقی میشود و تمام کشورها موظف به دفاع از یکدیگرند. این اصل بهعنوان ستون فقرات پیمان ناتو شناخته میشود و تضمینکننده امنیت جمعی کشورهای عضو است.
اصل اجماع
همه تصمیمهای ناتو بر اساس اصل اجماع اتخاذ میشوند. این بدان معناست که هر تصمیمی باید با توافق تمام کشورهای عضو اتخاذ شود و هیچ تصمیمی بدون رضایت همه اعضا قابل اجرا نیست. این ساختار به هر کشور عضو حق وتو عملی میدهد و تضمین میکند که منافع هر یک از اعضا در تصمیمگیریها لحاظ شود.
نهادها و ساختار فرماندهی
مقر اصلی ناتو در بروکسل، بلژیک قرار دارد و بهطور روزانه میزبان مشورتها و نشستهای امنیتی نمایندگان نظامی و سیاسی کشورهای عضو است. سالانه بیش از ۵٬۰۰۰ جلسه در این مقر برگزار میشود. ساختار فرماندهی ناتو شامل فرماندهی عالی نیروهای متحد در اروپا (SHAPE) و فرماندهی عملیاتهای ویژه ناتو است.
گسترش ناتو
اعضای پیشین ناتو
ناتو در آغاز با ۱۲ عضو شکل گرفت، اما در طول دههها گسترش یافت. پس از جنگ سرد و فروپاشی اتحاد شوروی، کشورهای اروپای شرقی یکی پس از دیگری به این پیمان پیوستند.
روند گسترش
| دوره | سال | تعداد اعضای جدید | اعضای جدید |
|---|---|---|---|
| تأسیس | ۱۹۴۹ م | ۱۲ | آمریکا، بریتانیا، فرانسه، کانادا، ایتالیا، بلژیک، هلند، لوکزامبورگ، دانمارک، نروژ، پرتغال، ایسلند |
| اولین گسترش | ۱۹۵۲ م | ۲ | یونان، ترکیه |
| دومین گسترش | ۱۹۵۵ م | ۱ | آلمان غربی |
| سومین گسترش | ۱۹۸۲ م | ۱ | اسپانیا |
| پس از جنگ سرد | ۱۹۹۹ م | ۳ | لهستان، مجارستان، چک |
| گسترش ۲۰۰۴ | ۲۰۰۴ م | ۷ | استونی، لتونی، لیتوانی، اسلواکی، اسلوونی، رومانی، بلغارستان |
| گسترش ۲۰۰۹ | ۲۰۰۹ م | ۲ | آلبانی، کرواسی |
| گسترش ۲۰۱۷ | ۲۰۱۷ م | ۱ | مونتهنگرو |
| گسترش ۲۰۲۰ | ۲۰۲۰ م | ۱ | مقدونیه شمالی |
| گسترش ۲۰۲۴ | ۲۰۲۴ م | ۱ | سوئد |
آخرین عضو، سوئد است که در ۷ مارس ۲۰۲۴ به ائتلاف پیوست و تعداد اعضا را به ۳۲ کشور رساند.
اعضای کنونی
- آلبانی
- آلمان
- آمریکا
- اسپانیا
- استونی
- اسلواکی
- اسلوونی
- ایتالیا
- ایسلند
- بریتانیا
- بلژیک
- بلغارستان
- پرتغال
- ترکیه
- توکلاو
- دانمارک
- رومانی
- رواندا
- زیمبابوه
- ژاپن
- سوئد
- سنگال
- شیلی
- صربستان
- فرانسه
- فنلاند
- قرقیزستان
- قزاقستان
- کانادا
- کرواسی
- کلمبیا
- کوزوو
- گرجستان
- لتونی
- لوکزامبورگ
- لیتوانی
- مجارستان
- مقدونیه شمالی
- مولداوی
- مونتهنگرو
- نروژ
- هلند
- یونان
مأموریتها و عملیاتها
ناتو امروزه حدود ۲۰ هزار نیروی نظامی در مأموریتهای بینالمللی مستقر دارد. این نیروها در مناطق مختلفی از جمله کوزوو، مدیترانه و کشورهای بالتیک فعالیت میکنند. مأموریتهای ناتو تنها نظامی نیستند؛ بلکه امدادرسانی در بحرانهای طبیعی، مقابله با حملات سایبری و کمکهای بشردوستانه نیز بخشی از عملکرد این سازمان است.
| نام مأموریت | منطقه | نوع | وضعیت | آغاز | یادداشت |
|---|---|---|---|---|---|
| نیروهای کوزوو (KFOR) | کوزوو | نظامی-صلحبانی | فعال | ۱۹۹۹ م | حفظ ثبات و امنیت |
| نیروهای دریایی (SNMG) | مدیترانه | نظامی | فعال | ۱۹۹۲ م | مقابله با تروریسم دریایی |
| عملیات بالتیک | دریای بالتیک | نظامی | فعال | ۲۰۰۴ م | گشتزنی هوایی و دریایی |
| نیروهای افغانستان (RS) | افغانستان | نظامی | پایانیافته | ۲۰۰۱ م | ۲۰۲۱ پایان یافت |
| عملیات لیبی | لیبی | نظامی | پایانیافته | ۲۰۱۱ م | مداخله نظامی |
روابط با کشورهای غیرعضو
برای همکاری با ناتو، الزام به عضویت وجود ندارد. از سال ۱۹۹۱ م، ناتو روابط گستردهای با کشورهای غیرعضو برقرار کرده است تا آنها را در مسیر توسعه ساختارهای دفاعی مدرن و دمکراتیک یاری کند. سه کشور اوکراین، گرجستان و بوسنی و هرزگوین علاقه خود را برای عضویت در ناتو ابراز کردهاند. نمونه بارز این همکاری، اوکراین است که از سال ۲۰۱۶ م، از بستههای حمایتی و آموزشی ناتو بهرهمند شده و در مسیر همگرایی با این پیمان گام برداشته است. ناتو همچنین از سال ۲۰۱۴ م، برنامه «توانمندسازی شراکت» با اوکراین را آغاز کرد و پس از حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ م، همکاریهای نظامی و امنیتی خود با این کشور را به شدت افزایش داد.
هزینههای دفاعی
پایه قدرت ناتو، تسلیحات پیشرفته و هماهنگی عملیاتی بالا میان اعضاست. در سال ۲۰۲۱ م، کشورهای عضو در مجموع حدود ۱٫۲ تریلیون دلار صرف هزینههای دفاعی کردند که ۸۱۱ میلیارد دلار از این رقم مربوط به ایالات متحده بود. ناتو از سال ۲۰۱۴ م، هدفگذاری کرده که هر کشور عضو حداقل ۲ درصد از تولید ناخالص داخلی خود را به هزینههای دفاعی اختصاص دهد. این هدف پس از حمله روسیه به اوکراین با جدیت بیشتری پیگیری شده و بسیاری از کشورهای اروپایی عضو ناتو بودجههای دفاعی خود را افزایش دادهاند.
| کشور | هزینه (میلیارد دلار) | درصد GDP | رتبه |
|---|---|---|---|
| آمریکا | ۸۶۰ | ۳.۵٪ | ۱ |
| بریتانیا | ۶۸ | ۲.۳٪ | ۲ |
| آلمان | ۶۷ | ۱.۹٪ | ۳ |
| فرانسه | ۵۴ | ۱.۹٪ | ۴ |
| ایتالیا | ۳۲ | ۱.۵٪ | ۵ |
| لهستان | ۳۱ | ۳.۹٪ | ۶ |
| کانادا | ۲۷ | ۱.۳٪ | ۷ |
| ترکیه | ۲۱ | ۱.۳٪ | ۸ |
| هلند | ۱۶ | ۱.۵٪ | ۹ |
| اسپانیا | ۱۴ | ۱.۰٪ | ۱۰ |
ناتو و بحرانهای جهانی
۸.۱ جنگ سرد
ناتو در دوران جنگ سرد بهعنوان بازدارنده اصلی در برابر اتحاد جماهیر شوروی و بلوک شرق عمل میکرد. وجود ناتو و پیمان ورشو بهعنوان دو بلوک متعارض، توازن قوا را در اروپا برقرار کرد و از بروز جنگ مستقیم بین دو ابرقدرت جلوگیری نمود. با فروپاشی اتحاد شوروی در سال ۱۹۹۱ م، ناتو با چالش اساسی مواجه شد؛ زیرا هدف اولیه خود را از دست داده بود. ناتو پس از جنگ سرد با اتخاذ سیاست «گسترش» و «همکاری»، به یک سازمان امنیتی چندمنظوره تبدیل شد.
۱۱ سپتامبر و مبارزه با تروریسم
پس از حمله 11 سپتامبر 2001، ناتو برای نخستین بار در تاریخ خود ماده ۵ را فعال کرد و به حمایت از آمریکا پرداخت. پس از این واقعه، ناتو مبارزه با تروریسم را بهعنوان یکی از اولویتهای اصلی خود اعلام کرد و در عملیاتهای متعددی از جمله افغانستان شرکت کرد. ناتو همچنین در عملیاتهای اطلاعاتی و ضدتروریستی با کشورهای عضو و شرکای خود همکاری میکند.
بحران اوکراین
حمله روسیه به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ یکی از مهمترین تحولات امنیتی جهان پس از جنگ سرد بود. ناتو در پاسخ به این حمله، حمایتهای نظامی و مالی گستردهای از اوکراین به عمل آورد و روابط خود با روسیه را به شدت تیره کرد. ناتو همچنین نیروهای خود را در کشورهای بالتیک و لهستان تقویت کرد و طرح دفاعی جدیدی برای حفاظت از تمامیت ارضی کشورهای عضو ارائه داد.
جنگ رمضان
علی رغم کمکهای ناتو در تحولات جهانی این نهاد امنیتی و نظامی اروپا که در تمامی اقداماتش در هماهنگی کامل با ایالات متحده آمریکا عمل میکرد در جنگ رمضان بر علیه ایران از همراهی با آمریکا در این جنگ سر باز زد تا جایی که معاون دبیرکل ناتو در واکنش به این عدم همراهی اعلام کرد دوران اتکای ناتو به آمریکا برای تامین امنیت به پایان رسیده است[۲].
نقش ناتو در مدیریت بحرانهای جهانی
ناتو نهتنها یک پیمان نظامی، بلکه ابزاری برای مدیریت بحرانهای جهانی و حفظ تعادل قدرت در عرصه بینالمللی است. این سازمان در طول بیش از هفت دهه توانسته است بهعنوان یکی از تأثیرگذارترین نهادهای امنیتی جهان باقی بماند و همچنان نقش مهمی در شکلدهی به نظم نوین جهانی ایفا کند. ناتو علاوه بر مأموریتهای نظامی، در زمینههای زیر نیز فعالیت میکند:
- امدادرسانی در بحرانهای طبیعی؛
- مقابله با حملات سایبری؛
- کمکهای بشردوستانه؛
- آموزش و مشاوره نظامی؛
- حفاظت از زیرساختهای حیاتی؛
- مبارزه با اشاعه سلاحهای کشتار جمعی.
نقدها و دیدگاهها
ناتو همواره مورد نقد و بررسی قرار گرفته است. برخی از نقدهای مطرحشده عبارتند از:
- نقد اروپاییها: برخی کشورهای اروپایی، بهویژه رهبران فرانسه، خواستار استقلال بیشتر اروپا از ناتو و آمریکا شدهاند.
- نقد روسیه: روسیه بارها گسترش ناتو به سمت مرزهای خود را تهدیدی برای امنیت ملی خود دانسته و از دلایل اصلی حمله به اوکراین، نگرانی از پیوستن این کشور به ناتو ذکر کرده است.
- نقد کشورهای غیرمتعهد: جنبش عدم تعهد و برخی کشورهای جهان سوم، ناتو را ابزاری برای حفظ سلطه غرب بر نظام بینالمللی میدانند.
- نقد هزینهها: منتقدان بر این باورند که هزینههای نظامی ناتو میتواند صرف حل مسائل اجتماعی و توسعه شود.
جستارهای وابسته
پانویسها
- ↑ ناتو چیست؟، خبرگزاری دانشجو.
- ↑ [Ertebate_ba_fori عدم همراهی ناتو با آمریکا، کانال خبر فوری در بستر ایتا]
منابع
ناتو چیست؟، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: 1 آبانماه 1404 ش، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 31 فروردینماه 1405 ش.