جنگ 8 روزه غزه
| جنگ ۸ روزۀ غزه | |
|---|---|
 | |
| نام رویداد |
|
| تاریخ رویداد | ۲۰۱۲ م |
| روز رویداد |
|
| مکان رویداد | نوار غزه و مناطق پیرامونی سرزمین‌های اشغالی فلسطین |
| عوامل |
|
| دلیل اهمیت | ترور احمد الجعبری و آغاز حملات نظامی اسرائیل به نوار غزه |
| پیامدها |
|
جنگ ۸ روزۀ غزه، درگیری نظامی میان نیروهای اسرائیل و گروه‌های مقاومت فلسطینی به رهبری حماس بود که از ۱۴ تا ۲۱ نوامبر ۲۰۱۲ میلادی در نوار غزه و مناطق پیرامونی آن رخ داد. اسرائیل این عملیات را با عنوان عملیات ستون ابرها (به انگلیسی: Pillar of Cloud) آغاز کرد و گروه‌های مقاومت فلسطینی آن را عملیات حجارة السجیل نامیدند. این جنگ با ترور احمد الجعبری، از فرماندهان ارشد گردان‌های عزالدین قسام، شاخۀ نظامی حماس، آغاز شد و پس از آن حملات هوایی گسترده اسرائیل به نوار غزه ادامه یافت.
در طول هشت روز درگیری، نیروهای اسرائیلی مواضع نظامی، ساختمان‌های دولتی، مناطق مسکونی، مساجد و مراکز عمومی غزه را هدف قرار دادند. گروه‌های مقاومت فلسطینی نیز با شلیک موشک و خمپاره به سوی شهرها و شهرک‌های اسرائیلی، از جمله تل‌آویو، بئرالسبع، اشدود و مناطق پیرامونی، به حملات پاسخ دادند. در گزارش‌های رسانه‌ای آن دوره، استفاده از موشک‌های دوربرد فجر ۵ و هدف قرار گرفتن مناطق مرکزی سرزمین‌های اشغالی از تحولات مهم این جنگ معرفی شده است.
بر اساس گزارش خبرگزاری انتخاب، در جریان جنگ ۱۶۳ فلسطینی کشته و حدود ۱۳۰۰ نفر زخمی شدند. حمله به منزل خانواده الدلو، تخریب بیش از ۲۵ مسجد و آسیب به مراکز دولتی و زیرساخت‌های شهری از دیگر رویدادهای گزارش‌شده این جنگ بود. در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۲، پس از تلاش‌های دیپلماتیک مصر و مشارکت ایالات متحده آمریکا، آتش‌بس میان طرفین اعلام شد. برخی رسانه‌ها و تحلیلگران حامی مقاومت، پایان جنگ را ناکامی اسرائیل در دستیابی به اهداف نظامی خود و پیروزی مقاومت فلسطین ارزیابی کردند؛ در مقابل، اسرائیل مدعی بود که توان نظامی گروه‌های مسلح فلسطینی را هدف قرار داده و قدرت بازدارندگی خود را تقویت کرده است[۱].
پیشینه جنگ
وضعیت نوار غزه پیش از جنگ
جنگ ۸ روزه در شرایطی آغاز شد که نوار غزه با محدودیت‌های اقتصادی و ارتباطی و محاصره‌ای طولانی‌مدت مواجه بود. پس از پیروزی حماس در انتخابات پارلمانی فلسطین در سال ۲۰۰۶ میلادی و تحولات سیاسی داخلی فلسطین، اختلاف میان حماس و جنبش فتح افزایش یافت. در ژوئن ۲۰۰۷، حماس کنترل نوار غزه را در دست گرفت و از آن زمان، مناسبات این منطقه با اسرائیل و برخی بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی وارد مرحله جدیدی شد.
محاصره غزه و محدودیت رفت‌وآمد از گذرگاه‌ها، از موضوعات اصلی اختلاف میان گروه‌های فلسطینی و اسرائیل بود. در این دوره، ورود بسیاری از کالاها، سوخت و مواد اولیه به نوار غزه با محدودیت مواجه شد و بخش‌هایی از فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی این منطقه آسیب دید. مسئله محاصره، بازگشایی گذرگاه‌ها و امکان دسترسی مردم غزه به نیازهای اساسی، از مطالبات اصلی گروه‌های فلسطینی در مذاکرات آتش‌بس به‌شمار می‌رفت.
تحولات سیاسی و منطقه‌ای
جنگ ۸ روزه در دوره‌ای رخ داد که خاورمیانه تحت تأثیر تحولات موسوم به بهار عربی قرار داشت. در سال ۲۰۱۱ میلادی، حکومت‌های تونس و مصر سقوط کرده بودند و در کشورهای دیگری مانند لیبی، یمن و سوریه نیز تحولات سیاسی و امنیتی گسترده‌ای جریان داشت. در مصر، محمد مرسی به ریاست‌جمهوری رسیده بود و دولت جدید این کشور در موضوع فلسطین و تحولات غزه با مسئولیت‌ها و فشارهای منطقه‌ای و بین‌المللی روبه‌رو بود.
در آن دوره، تغییر موضع برخی دولت‌های عربی و منطقه‌ای در قبال فلسطین، روابط مصر با حماس و نقش ترکیه و قطر در تحولات منطقه از موضوعات مورد توجه تحلیلگران بود. جنگ غزه همچنین در شرایطی رخ داد که بحران سوریه در کانون رقابت‌های سیاسی و منطقه‌ای قرار داشت.
ترور احمد الجعبری
احمد الجعبری از فرماندهان ارشد گردان‌های عزالدین قسام، شاخه نظامی حماس، بود. ترور او از سوی نیروهای اسرائیلی در ۱۴ نوامبر ۲۰۱۲ میلادی، یکی از رویدادهای آغازگر جنگ ۸ روزه محسوب می‌شود. پس از این عملیات، اسرائیل حملات هوایی گسترده‌ای را علیه مواضع حماس و دیگر اهداف در نوار غزه آغاز کرد.
در گزارش خبرگزاری انتخاب، ترور الجعبری در روز چهارشنبه ۱۴ نوامبر ۲۰۱۲، برابر با ۲۹ ذی‌الحجه ۱۴۳۳ قمری و ۲۴ آبان ۱۳۹۱ شمسی، نقطه آغاز جنگ معرفی شده است. در گزارش دیگری که روزنامه کیهان در مقایسه سه جنگ غزه منتشر کرده، تاریخ ترور او ۱۲ نوامبر ۲۰۱۲ ذکر شده است؛ بنابراین میان دو گزارش ارسالی درباره تاریخ ترور اختلاف وجود دارد. تاریخ آغاز عملیات نظامی اسرائیل در هر دو روایت در چارچوب درگیری‌های نوامبر ۲۰۱۲ قرار می‌گیرد.
اهداف جنگ
در تحلیل جنگ ۸ روزه، میان اهداف اعلام‌شده اسرائیل و اهدافی که نویسندگان و تحلیلگران به‌عنوان انگیزه‌های سیاسی و راهبردی مطرح کرده‌اند، تفاوت وجود دارد.
اهداف اعلام‌شده اسرائیل
در گزارش‌های مربوط به جنگ، هدف اعلام‌شده اسرائیل تضعیف توان نظامی گروه‌های مسلح فلسطینی و کاهش حملات موشکی از نوار غزه عنوان شده است. در مقایسه‌ای که روزنامه کیهان میان جنگ‌های ۲۰۰۸، ۲۰۱۲ و ۲۰۱۴ م، انجام داده، نابودی یا محدود کردن توان موشکی و تونل‌های گروه‌های مقاومت از اهداف اعلام‌شده اسرائیل در هر سه جنگ معرفی شده است.
اسرائیل در جریان عملیات ستون ابرها، مواضع نظامی، انبارهای تسلیحاتی و شماری از زیرساخت‌های مرتبط با حماس را هدف حملات هوایی قرار داد. حمله به ساختمان‌های دولتی و مراکز وابسته به دولت حماس نیز بخشی از عملیات نظامی این رژیم بود.
اهداف سیاسی و انتخاباتی اسرائیل
در تحلیل روزنامه کیهان از جنگ ۸ روزه، یکی از اهداف اعلام‌نشده اسرائیل، بهره‌برداری سیاسی از عملیات نظامی در آستانه انتخابات این رژیم معرفی شده است. بر اساس این تحلیل، بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر وقت اسرائیل، در پی آن بود که با نمایش قدرت نظامی در غزه، موقعیت انتخاباتی خود را تقویت کند.
همچنین در این تحلیل، آزمودن دولت جدید مصر به ریاست محمد مرسی و سنجش موضع آن در برابر تحولات فلسطین از دیگر اهداف احتمالی اسرائیل دانسته شده است. این موارد، تحلیل نویسنده درباره انگیزه‌های سیاسی عملیات اسرائیل است و به‌عنوان اهداف رسمی اعلام‌شده این رژیم مطرح نشده‌اند.
اهداف راهبردی در منطقه
جنگ ۸ روزه در شرایطی رخ داد که روابط کشورهای منطقه با جریان‌های فلسطینی و تحولات سوریه در حال تغییر بود. در تحلیل منتشرشده از سوی آواپرس، برقراری سریع آتش‌بس از سوی مصر و برخی دولت‌های منطقه‌ای با تحولات سوریه مرتبط دانسته شده است.
نویسنده این تحلیل معتقد است که ادامه جنگ غزه می‌توانست توجه سیاسی و رسانه‌ای منطقه را از بحران سوریه به مسئله فلسطین معطوف کند و موقعیت دولت بشار اسد را در میان افکار عمومی عربی تقویت نماید. در این برداشت، توقف سریع جنگ به‌منظور جلوگیری از انتقال تمرکز سیاسی و دیپلماتیک منطقه به غزه و کاهش پیامدهای احتمالی آن برای سیاست‌های دولت‌های مخالف حکومت سوریه ارزیابی شده است.
روند نظامی جنگ
آغاز عملیات ستون ابرها
جنگ ۸ روزه در ۱۴ نوامبر ۲۰۱۲ میلادی با ترور احمد الجعبری و آغاز حملات هوایی اسرائیل به نوار غزه شروع شد. اسرائیل عملیات خود را «ستون ابرها» نامید. حملات اولیه مواضع نظامی، ساختمان‌های وابسته به حماس و برخی مراکز حکومتی را هدف قرار دادند.
پس از آغاز حملات، دامنه عملیات هوایی گسترش یافت و مناطق مسکونی و زیرساخت‌های عمومی نیز آسیب دیدند. در جریان این حملات، منزل خانواده الدلو در شمال نوار غزه بمباران شد. بر اساس گزارش انتخاب، در این حمله ۱۴ نفر از اعضای این خانواده، که بیشتر آنان کودک بودند، کشته شدند. این رویداد از جمله حملات مورد انتقاد در گزارش‌های مربوط به جنگ بود.
حمله به مراکز دولتی
در جریان جنگ، مقر نخست‌وزیری دولت منتخب فلسطین در نوار غزه هدف حمله قرار گرفت و ساختمان آن آسیب دید. پس از این حمله، سخنگوی دولت حماس یک روز بعد در مقابل ساختمان تخریب‌شده کنفرانس خبری برگزار کرد و اعلام داشت که فعالیت دولت از همان محل ادامه خواهد یافت و مسئولان آن مردم فلسطین را تنها نخواهند گذاشت.
هدف قرار گرفتن ساختمان‌های دولتی از سوی اسرائیل در چارچوب عملیات نظامی برای آسیب زدن به ساختار سیاسی و اداری حماس ارزیابی شد. در مقابل، مسئولان دولت فلسطین بر ادامه فعالیت نهادهای حکومتی در شرایط جنگی تأکید کردند.
حمله به مساجد و مراکز مذهبی
در جریان حملات اسرائیل به نوار غزه، شماری از مساجد و اماکن عبادی فلسطینیان نیز تخریب یا آسیب دیدند. بر اساس گزارش منتشرشده از سخنان اسماعیل رضوان، وزیر اوقاف دولت منتخب فلسطین، بیش از ۲۵ مسجد در حملات اسرائیل به‌صورت کامل یا جزئی تخریب شده بودند.
از مساجد و مراکز مذهبی نام‌برده‌شده در این گزارش می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- مسجد العباس
- مسجد عبدالرحمن
- مسجد الامین محمد
- مسجد المحطه
- مسجد مصعب بن عمیر
- مسجد ابن عثمان
- مسجد شهداء الشاطئ
- مسجد علیین
- مسجد قلیبو
- مصلای التوحید
- مدرسه اوقاف شرعی در خان‌یونس
گزارش یادشده همچنین از تخریب یا آسیب به شماری از قبرستان‌های غزه خبر داده است. اسماعیل رضوان در یک کنفرانس خبری که در مقابل مسجد تخریب‌شده العباس برگزار شد، آمار مساجد آسیب‌دیده را اعلام کرد.
پاسخ گروه‌های مقاومت فلسطین
در مقابل حملات اسرائیل، گروه‌های مقاومت فلسطینی به شلیک موشک و خمپاره به سوی مناطق تحت کنترل اسرائیل پرداختند. در گزارش‌های منتشرشده، شلیک بیش از ۱۵۰۰ موشک و خمپاره از سوی گروه‌های مقاومت در جریان جنگ ذکر شده است. این حملات شهرها و مناطق مختلفی از جمله تل‌آویو، بیت‌المقدس، بئرالسبع، اشدود، هرتسلیا و کریات ملاخی را دربرمی‌گرفت.
در این جنگ، استفاده از موشک‌های فجر ۵ از سوی گروه‌های مقاومت فلسطینی به‌عنوان یکی از تحولات مهم نظامی مطرح شد. بر اساس گزارش انتخاب، برای نخستین بار در این درگیری‌ها موشک‌های فجر ۵ به سمت تل‌آویو و بیت‌المقدس شلیک شدند. این حملات موجب به صدا درآمدن آژیرهای هشدار در مناطق مختلف شد و بخشی از فعالیت‌های روزمره و اداری را مختل کرد.
گزارش یادشده همچنین مدعی است که گروه‌های مقاومت توانستند یک بالگرد نظامی و دو هواپیمای اسرائیلی را در آسمان غزه هدف قرار دهند و دو ناوچه اسرائیلی را در آب‌های ساحلی مورد حمله قرار دهند. این ادعاها در قالب روایت منتشرشده از سوی رسانه‌های حامی مقاومت مطرح شده‌اند و در منابع ارسالی، مستندات مستقل دیگری برای تأیید جزئیات آن‌ها ارائه نشده است.
واکنش شهرها و شهرک‌های اسرائیلی
شلیک موشک‌های گروه‌های مقاومت به سوی مناطق مختلف اسرائیل موجب فعال شدن سامانه‌های هشدار و انتقال بخشی از جمعیت به پناهگاه‌ها شد. در گزارش انتخاب، آمده است که حدود پنج میلیون نفر از ساکنان مناطق مورد تهدید موشکی به پناهگاه‌ها مراجعه کردند. این گزارش همچنین از اختلال در فعالیت‌های اجتماعی، اداری و آموزشی در مناطق مختلف اسرائیل سخن گفته است.
در همان گزارش، شهر بئرالسبع به‌دلیل حملات موشکی و تخلیه بخش‌هایی از فعالیت‌های شهری، به نقل از رسانه‌های اسرائیلی «شهر اشباح» توصیف شده است. همچنین به لغو سفر شماری از گردشگران، خروج برخی مسافران خارجی و تغییر مسیر پروازهای بین‌المللی اشاره شده است.
تلفات انسانی و خسارات جنگ
جنگ ۸ روزه موجب کشته و زخمی شدن شمار زیادی از فلسطینیان شد. در طول عملیات، مناطق مسکونی، ساختمان‌های دولتی، مساجد و مراکز عمومی آسیب دیدند. در گزارش خبرگزاری انتخاب، آمار تلفات انسانی و برخی خسارات جنگ به شرح زیر ذکر شده است:
| موضوع | آمار گزارش‌شده |
|---|---|
| شمار کشته‌شدگان فلسطینی | ۱۶۳ نفر |
| شمار مجروحان فلسطینی | حدود ۱۳۰۰ نفر |
| اعضای کشته‌شده خانواده الدلو در یک حمله | ۱۴ نفر |
| مساجد تخریب‌شده یا آسیب‌دیده | بیش از ۲۵ مسجد |
در گزارش انتخاب، آمار جداگانه‌ای درباره شمار کشته‌ها و مجروحان اسرائیلی ارائه نشده است. همچنین جزئیات تفکیکی تلفات کودکان، زنان و غیرنظامیان در متن ارسالی این گزارش مشخص نشده است.
خسارات اقتصادی و نظامی اسرائیل
هزینه‌های نظامی و سامانه گنبد آهنین
در گزارش انتخاب، خسارات واردشده به اقتصاد اسرائیل در جریان جنگ ۸ روزه قابل توجه توصیف شده است. به نقل از سخنگوی گروه هتل‌داری «فتال»، شمار زیادی از رزروهای هتل‌ها و بلیت‌های گردشگری لغو شده بود. همچنین برخی شرکت‌های هواپیمایی خارجی محدودیت‌هایی برای پرواز به اسرائیل اعمال کردند.
روزنامه اسرائیلی «یسرائیل هیوم» در گزارشی که در متن خبر انتخاب نقل شده، خسارات اقتصادی جنگ را بیش از یک میلیارد و دویست میلیون دلار اعلام کرده است. مجله اقتصادی اسرائیلی «ذمارکر» نیز هزینه نظامی هفت روز نخست جنگ را حدود سه میلیارد شیکل، معادل تقریبی ۷۶۷ میلیون دلار، برآورد کرده بود.
آوی دیختر، وزیر دفاع از جبهه داخلی اسرائیل، هزینه رهگیری و مقابله با موشک‌های مقاومت از طریق سامانه دفاع موشکی گنبد آهنین را در طول هشت روز جنگ حدود ۲۵ تا ۳۰ میلیون دلار اعلام کرده بود.
در همان گزارش به نقل از منابع اسرائیلی آمده است که سامانه گنبد آهنین از مجموع حدود ۱۵۰۰ موشک و خمپاره شلیک‌شده از سوی گروه‌های مقاومت، تنها قادر به ردیابی ۴۳۱ فروند بوده است. این رقم در گزارش انتخاب با عنوان تعداد موشک‌های ردیابی‌شده ذکر شده و نباید آن را بدون توضیح، معادل تعداد موشک‌های رهگیری‌شده یا منهدم‌شده دانست.
خسارات گردشگری و حمل‌ونقل هوایی
در جریان جنگ، بخش گردشگری اسرائیل نیز تحت تأثیر حملات موشکی و وضعیت امنیتی قرار گرفت. در گزارش انتخاب به نقل از رادیوی اسرائیل آمده است که چهار کشتی گردشگری حامل حدود ۶۰۰۰ گردشگر خارجی، به‌دلیل شرایط امنیتی از توقف در مناطق تحت کنترل اسرائیل خودداری کردند.
همچنین شماری از شرکت‌های هواپیمایی خارجی محدودیت‌هایی در پروازهای خود به اسرائیل اعمال کردند. فرودگاه بین‌المللی بن‌گوریون در تل‌آویو نیز با تغییر مسیر برخی پروازها به سمت شمال و شرق مواجه شد؛ مسئله‌ای که به افزایش هزینه پروازها منجر می‌شد.
لغو بلیت‌ها و رزرو هتل‌ها، محدودیت در ورود کشتی‌های گردشگری و تغییر مسیر پروازها از پیامدهای اقتصادی و خدماتی جنگ در مناطق تحت کنترل اسرائیل معرفی شده‌اند.
برآورد خسارات اقتصادی رژیم صهیونیستی
بر اساس گزارش جوان آنلاین، کارشناسان اقتصادی اسرائیل مجموع هزینه‌ها و خسارات ناشی از جنگ ۸ روزه غزه را حدود ۲٫۶۱ میلیارد دلار برآورد کرده بودند. این هزینه‌ها شامل مخارج نظامی، فراخوان نیروهای ذخیره، خسارات ناشی از حملات موشکی و زیان‌های بخش‌های صنعتی، تجاری و خدماتی بود. در همین گزارش، هزینه روزانه جنگ حدود ۱۳۰ میلیون شیکل، معادل تقریبی ۴۳ میلیون دلار، اعلام شده است. برخی مسئولان اسرائیلی نیز هزینه روزانه عملیات را تا ۱۷۰ میلیون شیکل برآورد کرده بودند.
بر اساس گزارش یادشده، هزینه هر نیروی ذخیره برای دولت اسرائیل روزانه حدود ۴۵۰ شیکل، معادل ۱۱۷٫۷۵ دلار، بود. همچنین هزینه پرداخت‌های بیمه و غرامت مربوط به حضور نیروهای ذخیره در پادگان‌ها و پایگاه‌های نظامی، روزانه حدود ۵٫۴ میلیون شیکل برآورد شده بود.
در بخش صنعت و تجارت نیز کارخانه‌ها و مراکز اقتصادی واقع در مناطق در معرض حملات موشکی آسیب دیدند. سازمان مالیات اسرائیل درآمد سالانه این مراکز را حدود ۵۰ میلیارد شیکل، معادل ۱۳٫۱ میلیارد دلار، اعلام کرده بود و پیش‌بینی می‌شد بازسازی تأسیسات آسیب‌دیده هزینه قابل‌توجهی بر دولت تحمیل کند. فراخوان کارگران و کارمندان به خدمت ذخیره نیز موجب اختلال در فعالیت اقتصادی و کاهش تولید می‌شد.
گزارش جوان آنلاین همچنین به زیان‌های بازار سرمایه و کاهش قدرت خرید در مناطق تحت تأثیر جنگ اشاره کرده است. بر اساس گزارش پایگاه اقتصادی گلوبز که در این مطلب نقل شده، قدرت خرید مصرف‌کنندگان اسرائیلی در طول جنگ حدود ۳۲ درصد کاهش یافته بود. همچنین شرکت‌های بیمه اسرائیلی بیش از ۵۰۰ درخواست دریافت غرامت بابت خسارات واردشده به املاک و دارایی‌ها دریافت کرده بودند و احتمال افزایش این درخواست‌ها به بیش از ۱۵۰۰ مورد مطرح شده بود.
این ارقام برآوردهای منتشرشده در جریان یا بلافاصله پس از جنگ هستند و به‌دلیل تفاوت روش محاسبه هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم، نباید مجموع آن‌ها را بدون بررسی به‌عنوان خسارت قطعی و نهایی جنگ در نظر گرفت[۲].
مواضع سیاسی و بین‌المللی
نقش مصر و دولت محمد مرسی
مصر به‌دلیل هم‌مرز بودن با نوار غزه و کنترل گذرگاه رفح، در تحولات جنگ ۸ روزه نقش مهمی داشت. پس از تحولات سیاسی مصر و به قدرت رسیدن محمد مرسی، دولت این کشور در برابر حملات اسرائیل به غزه با فشارهای داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی مواجه شد.
بر اساس گزارش آواپرس، مصر برای برقراری آتش‌بس و توقف حملات اسرائیل تلاش کرد. این تلاش‌ها با حمایت برخی دولت‌های عربی، ترکیه و ایالات متحده آمریکا همراه بود. در نهایت، آتش‌بس در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۲ در جریان کنفرانس خبری مشترک هیلاری کلینتون، وزیر امور خارجه وقت ایالات متحده، و محمد کامل عمرو، وزیر امور خارجه مصر، در مقر ریاست‌جمهوری مصر اعلام شد.
آواپرس در تحلیل خود، نقش محمد مرسی در برقراری آتش‌بس را صرفاً از منظر جلوگیری از کشتار غیرنظامیان ارزیابی نمی‌کند. نویسنده این گزارش معتقد است که تحولات سوریه و نگرانی دولت‌های منطقه‌ای از تأثیر ادامه جنگ غزه بر موقعیت سیاسی حکومت بشار اسد نیز در تلاش برای پایان سریع جنگ مؤثر بوده است. در این تحلیل، ادامه درگیری در غزه می‌توانست توجه دولت‌ها و افکار عمومی منطقه را از سوریه به فلسطین معطوف کند و بر مناسبات سیاسی دولت‌های درگیر در بحران سوریه تأثیر بگذارد.
بحران‌های داخلی مصر
در تحلیل آواپرس، تلاش‌های دولت محمد مرسی برای پایان جنگ غزه در ارتباط با وضعیت داخلی مصر نیز بررسی شده است. نویسنده به اختلافات سیاسی میان دولت مرسی و جریان‌های مخالف، مشکلات تدوین قانون اساسی، رقابت اسلام‌گرایان و لیبرال‌ها، حضور بقایای حکومت حسنی مبارک و تنش‌های میان نهادهای سیاسی و نظامی اشاره می‌کند.
در همان تحلیل، مشکلات اقتصادی مصر و تداوم اعتراضات خیابانی در میدان التحریر از عوامل فشار بر دولت مرسی معرفی شده‌اند. نویسنده معتقد است که دولت مصر علاوه بر دغدغه‌های مربوط به غزه، با مجموعه‌ای از بحران‌های سیاسی و اقتصادی داخلی مواجه بود و برقراری آتش‌بس می‌توانست به افزایش اعتبار منطقه‌ای و داخلی دولت مرسی کمک کند.
آواپرس در ارزیابی خود، نقش اصلی در توقف جنگ را بیش از آنکه به عملکرد دولت مصر نسبت دهد، به مقاومت گروه‌های فلسطینی و تداوم شلیک موشک‌ها از سوی آنان مرتبط می‌داند. این دیدگاه، تحلیل سیاسی نویسنده آواپرس درباره نقش مصر و حماس در پایان جنگ است و نه نتیجه‌ای مستقل و قطعی درباره انگیزه‌های طرفین[۳].
مواضع کشورهای منطقه
در گزارش تحلیلی کیهان، مواضع کشورهای منطقه در جنگ‌های غزه بر اساس دو دسته‌بندی موسوم به «محور مقاومت» و «محور اعتدال» بررسی شده است. این دسته‌بندی‌ها چارچوب تحلیلی همان گزارش هستند.
بر اساس این تحلیل، در جنگ سال ۲۰۰۸ م، ایران، سوریه، حزب‌الله لبنان و گروه‌های مقاومت فلسطینی از بازیگران اصلی محور مقاومت معرفی شده‌اند. در مقابل، کشورهایی مانند مصر، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، کویت، بحرین، اردن، مراکش و تونس در گروه موسوم به محور اعتدال قرار گرفته‌اند.
در جنگ سال ۲۰۱۲ م، تحولات سیاسی پس از بهار عربی و تغییر حکومت در مصر و تونس، بر مواضع منطقه‌ای تأثیر گذاشت. نویسنده گزارش از نزدیک‌تر شدن مواضع مصر، تونس، ترکیه و قطر و برخی دولت‌های دیگر به حمایت آشکارتر از فلسطین سخن می‌گوید.
در جنگ سال ۲۰۱۴ م، پس از برکناری محمد مرسی از ریاست‌جمهوری مصر، به باور نویسنده گزارش، بار دیگر آرایش سیاسی منطقه تغییر کرد و مواضع برخی دولت‌های عربی در برابر گروه‌های فلسطینی دگرگون شد.
مقایسه جنگ ۸ روزه با جنگ‌های ۲۲ روزه و ۵۱ روزه غزه
در گزارش کیهان، سه جنگ مهم اسرائیل علیه نوار غزه در سال‌های ۲۰۰۸، ۲۰۱۲ و ۲۰۱۴ م، از نظر آغاز جنگ، اهداف، مدت درگیری، تسلیحات، مواضع بین‌المللی و میانجیگری مصر مقایسه شده‌اند. جنگ ۸ روزه سال ۲۰۱۲ م، از نظر مدت زمان کوتاه‌تر از دو جنگ دیگر بود، اما استفاده از موشک‌هایی با برد بیشتر و گسترش حملات به مناطق مرکزی سرزمین‌های اشغالی از ویژگی‌های مهم آن معرفی شده است.
نام عملیات‌ها و مدت جنگ‌ها
| سال جنگ | نام عملیات اسرائیل | نام عملیات گروه‌های مقاومت | مدت جنگ |
|---|---|---|---|
| ۲۰۰۸–۲۰۰۹ | عملیات سرب گداخته | نبرد فرقان | ۲۲ روز |
| ۲۰۱۲ | عملیات ستون ابرها | عملیات حجارة السجیل | ۸ روز |
| ۲۰۱۴ | عملیات صخره سخت | عملیات العصف المأکول و بنیان مرصوص | ۵۱ روز |
در جنگ ۲۰۱۲، اسرائیل نام «ستون ابرها» را برای عملیات خود انتخاب کرد و گروه‌های مقاومت فلسطینی عنوان «حجارة السجیل» را برای عملیات مقابله‌ای خود به کار بردند.
زمینه آغاز سه جنگ
در گزارش کیهان، آغاز هر سه جنگ به رویدادهای مشخصی مرتبط دانسته شده است:
- جنگ ۲۰۰۸: این جنگ پس از پایان آتش‌بس شش‌ماهه با میانجیگری مصر آغاز شد. در ۴ نوامبر ۲۰۰۸، اسرائیل حمله‌ای به نوار غزه انجام داد که بر اساس گزارش مذکور، به کشته شدن شش عضو حماس انجامید. پس از آن، حماس و جهاد اسلامی بیش از ۸۷ موشک و خمپاره به سمت مناطق تحت کنترل اسرائیل شلیک کردند.
- جنگ ۲۰۱۲: ترور احمد الجعبری از فرماندهان حماس، عامل مستقیم آغاز جنگ دوم غزه معرفی شده است. در گزارش کیهان، تاریخ این ترور ۱۲ نوامبر ۲۰۱۲ ذکر شده، در حالی که گزارش انتخاب آغاز عملیات نظامی و ترور او را ۱۴ نوامبر می‌داند.
- جنگ ۲۰۱۴: زمینه‌های جنگ سوم با اعلام خبر ربوده شدن سه شهرک‌نشین اسرائیلی در الخلیل در ۱۲ ژوئن ۲۰۱۴ آغاز شد. پس از کشته شدن آنان و افزایش حملات و بازداشت‌ها در کرانه باختری، در ۷ ژوئیه ۲۰۱۴ حملات هوایی اسرائیل به نوار غزه آغاز شد و چند عضو حماس کشته شدند.
اهداف سه جنگ
بر اساس گزارش کیهان، اهداف اعلام‌شده اسرائیل در هر سه جنگ شباهت‌هایی داشت و شامل نابودی موشک‌ها و تونل‌های گروه‌های مقاومت در نوار غزه می‌شد. در این گزارش، برای هر یک از جنگ‌ها اهداف اعلام‌نشده‌ای نیز مطرح شده است:
- در جنگ ۲۰۰۸، تلاش برای یافتن سرنخی از گیلعاد شالیت، نظامی اسرائیلی اسیرشده، به‌عنوان یکی از اهداف احتمالی مطرح شده است.
- در جنگ ۲۰۱۲، پیروزی نظامی در غزه و بهره‌برداری انتخاباتی نتانیاهو و همچنین آزمودن دولت جدید مصر به ریاست محمد مرسی از اهداف احتمالی اعلام‌نشده معرفی شده‌اند.
- در جنگ ۲۰۱۴، ایجاد فاصله میان حماس و مردم نوار غزه از جمله اهدافی دانسته شده که در تحلیل‌های ارائه‌شده از سوی برخی ناظران مطرح بوده است.
این اهداف غیررسمی، برداشت‌ها و تحلیل‌های مندرج در گزارش کیهان هستند و نباید با اهداف رسمی اعلام‌شده اسرائیل یکسان تلقی شوند.
تسلیحات مورد استفاده
در گزارش مقایسه‌ای کیهان، تسلیحات مورد استفاده در جنگ‌های سه‌گانه غزه نیز بررسی شده‌اند.
در جنگ ۲۰۱۲، نیروهای اسرائیلی از جنگنده‌های اف۱۶ و اف۱۵، تانک‌های مرکاوا و بمب‌های فسفری استفاده کردند. گروه‌های مقاومت فلسطینی نیز موشک‌هایی با برد متوسط به سمت مناطق اسرائیلی شلیک کردند. در مقابل، گزارش انتخاب از شلیک موشک‌های فجر ۵ به سمت تل‌آویو و بیت‌المقدس سخن می‌گوید. به این ترتیب، در منابع ارسالی درباره طبقه‌بندی برد موشک‌های به‌کاررفته در جنگ ۲۰۱۲ تفاوت روایت وجود دارد.
در جنگ ۲۰۰۸، تسلیحات دو طرف از نظر نوع کلی با جنگ ۲۰۱۲ شباهت‌هایی داشت. در جنگ ۲۰۱۴، گروه‌های مقاومت از موشک‌های دوربردتر، از جمله موشک R160 با برد اعلام‌شده ۱۶۰ کیلومتر، استفاده کردند و مناطق دورتر از نوار غزه را هدف قرار دادند. در گزارش کیهان همچنین به استفاده اسرائیل از بمب‌های فسفری و مهمات دیگری اشاره شده که نویسنده آن‌ها را در شمار تسلیحات ممنوع‌شده بین‌المللی قرار داده است.
میانجیگری مصر در سه جنگ
مصر در هر سه جنگ غزه به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و نقش خود در روابط با طرف‌های فلسطینی و اسرائیلی، در تلاش‌های میانجیگرانه مشارکت داشت.
در جنگ ۲۰۰۸، ایهود اولمرت در ۱۸ ژانویه ۲۰۰۹ آتش‌بس یک‌جانبه اعلام کرد. در گزارش کیهان، این اقدام در پی درخواست حسنی مبارک، رئیس‌جمهور وقت مصر، معرفی شده است.
در جنگ ۲۰۱۲، مذاکرات مستقیم میان هیئت‌های اسرائیلی و فلسطینی در قاهره برگزار نشد، اما مصر در تلاش‌های دیپلماتیک برای برقراری آتش‌بس نقش داشت. هیلاری کلینتون، وزیر امور خارجه وقت آمریکا، نیز از دولت مصر خواست برای پایان دادن به درگیری میان دو طرف تلاش کند. آتش‌بس سرانجام در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۲ در قاهره اعلام شد.
در جنگ ۲۰۱۴، مذاکرات غیرمستقیم میان هیئت‌های فلسطینی و اسرائیلی در قاهره انجام شد. این مذاکرات چندین مرحله را پشت سر گذاشت و سرانجام در ۲۶ اوت ۲۰۱۴ توافق آتش‌بس اعلام شد.
مطالبات طرفین در مذاکرات آتش‌بس
مطالبات گروه‌های فلسطینی در مذاکرات آتش‌بس سه جنگ غزه عمدتاً شامل پایان محاصره نوار غزه و بازگشایی گذرگاه‌ها معرفی شده است. در جنگ ۲۰۱۴، درخواست‌هایی درباره ایجاد بندر و فرودگاه و آزادی زندانیان فلسطینی نیز به این مطالبات افزوده شد. در مقابل، اسرائیل خواهان خلع سلاح گروه‌های مقاومت فلسطینی و دریافت تضمین‌هایی برای توقف شلیک موشک از نوار غزه به سمت مناطق تحت کنترل خود بود.
بر اساس جمع‌بندی گزارش‌ها، آتش‌بس‌های سه جنگ بدون تحقق خواسته اسرائیل برای خلع سلاح کامل گروه‌های مقاومت برقرار شدند. بازگشایی گذرگاه‌ها و بررسی سایر موضوعات مورد اختلاف در مذاکرات بعدی از محورهای مورد اشاره در توافق‌های مربوط به پایان جنگ‌ها بوده‌اند[۴].
پایان جنگ و آتش‌بس
جنگ ۸ روزه غزه در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۲ میلادی با اعلام آتش‌بس پایان یافت. تلاش‌های دیپلماتیک مصر، ایالات متحده آمریکا و برخی کشورهای منطقه‌ای در رسیدن به توافق نقش داشت. در نتیجه این توافق، حملات نظامی طرفین متوقف شد و جنگی که از ۱۴ نوامبر آغاز شده بود، پس از هشت روز به پایان رسید. میانجیگری مصر به ریاست محمد مرسی و مشارکت هیلاری کلینتون، وزیر امور خارجه وقت آمریکا، از تحولات مهم روند پایان جنگ بود. آتش‌بس در حالی برقرار شد که موضوع محاصره غزه، بازگشایی گذرگاه‌ها و توان نظامی گروه‌های مقاومت همچنان از مسائل اصلی مورد اختلاف باقی مانده بود.
پیامدهای جنگ
پیامدهای انسانی و اجتماعی
جنگ ۸ روزه موجب کشته و زخمی شدن شمار زیادی از فلسطینیان و آسیب دیدن مناطق مسکونی و عمومی نوار غزه شد. حملات به خانه‌های مسکونی، مساجد، مراکز دولتی و زیرساخت‌های شهری، زندگی روزمره مردم را مختل کرد. حمله به خانواده الدلو و تخریب مساجد از رویدادهای مورد توجه گزارش‌های منتشرشده درباره این جنگ بودند.
از پیامدهای اجتماعی جنگ می‌توان به تشدید مشکلات ناشی از محاصره، محدودیت دسترسی به خدمات و آسیب دیدن مراکز عمومی اشاره کرد. در کنار خسارات مستقیم، استمرار محدودیت‌های اقتصادی و مرزی پس از آتش‌بس نیز بر شرایط زندگی مردم غزه تأثیر گذاشت.
پیامدهای سیاسی برای حماس و گروه‌های مقاومت
در ارزیابی رسانه‌های حامی مقاومت، تداوم شلیک موشک‌های فلسطینی تا لحظات نزدیک به اعلام آتش‌بس و ناتوانی اسرائیل در توقف کامل توان موشکی گروه‌های مقاومت از عوامل اصلی ناکامی اهداف این رژیم معرفی شده است. این رسانه‌ها همچنین بر این نکته تأکید کرده‌اند که گروه‌های فلسطینی در مدت هشت روز توانستند حملات خود را به مناطق مرکزی سرزمین‌های تحت کنترل اسرائیل گسترش دهند.
در تحلیل آواپرس، تداوم شلیک موشک‌ها و نمایش توان نظامی مقاومت از عوامل مهم در جلوگیری از آغاز حمله زمینی گسترده اسرائیل دانسته شده است. نویسنده این گزارش معتقد است که حضور سلاح‌های ضدتانک و موشک‌های دوربرد در اختیار گروه‌های فلسطینی، محاسبات نظامی اسرائیل را تحت تأثیر قرار داد.
پیامدهای منطقه‌ای
جنگ ۸ روزه در دوره‌ای رخ داد که تحولات بیداری اسلامی بر سیاست خارجی کشورهای منطقه تأثیر گذاشته بود. نقش مصر، مواضع دولت‌های عربی، ارتباط تحولات فلسطین با بحران سوریه و جایگاه ترکیه و قطر از موضوعات مهم در تحلیل سیاسی این جنگ بود. از یک سو، تلاش مصر برای پایان دادن به جنگ جایگاه منطقه‌ای دولت محمد مرسی را در مسئله فلسطین برجسته کرد؛ از سوی دیگر، تحلیلگران مختلف درباره انگیزه‌های سیاسی و منطقه‌ای این میانجیگری دیدگاه‌های متفاوتی مطرح کردند. ارتباط میان تحولات غزه و بحران سوریه نیز در برخی تحلیل‌های سیاسی آن دوره مورد توجه قرار گرفت.
ارزیابی نتایج جنگ
نتایج جنگ ۸ روزه از سوی بازیگران و رسانه‌های مختلف با برداشت‌های متفاوتی ارزیابی شده است. اسرائیل اعلام کرد که حملات آن توان نظامی گروه‌های فلسطینی را تضعیف کرده و قدرت بازدارندگی این رژیم را افزایش داده است. در مقابل، گروه‌های مقاومت و برخی رسانه‌های حامی آن‌ها، تداوم شلیک موشک‌ها، برقرار شدن آتش‌بس بدون خلع سلاح حماس و عدم اجرای حمله زمینی گسترده را نشانه ناکامی اسرائیل در تحقق اهداف خود دانستند.
در گزارش آواپرس، جنگ ۲۰۱۲ م، از نظر برخی معیارها شکستی سنگین‌تر برای اسرائیل نسبت به جنگ ۲۲ روزه سال ۲۰۰۸ م، توصیف شده است؛ زیرا در این برداشت، اسرائیل نتوانست حمله زمینی گسترده‌ای را علیه غزه انجام دهد و با وجود برتری تسلیحاتی، در دستیابی به اهداف اعلام‌شده خود با محدودیت مواجه شد. با این حال، جنگ ۸ روزه علاوه بر تحولات سیاسی و نظامی، تلفات انسانی و خسارات گسترده‌ای برای مردم غزه به همراه داشت. ارزیابی جامع این جنگ مستلزم توجه هم‌زمان به اهداف نظامی طرفین، نتیجه مذاکرات آتش‌بس، خسارات انسانی و پیامدهای سیاسی و اقتصادی آن است.
جستارهای وابسته
- گردان‌های عزالدین قسام
- جهاد اسلامی فلسطین
- جنگ 33 روزه 2006
- جنگ 22 روزه غزه
- محمد مرسی
- گنبد آهنین
- فلسطین
- نوار غزه
- حماس
- مصر
پانویس
منابع
- حماس در جنگ ۲۰۱۲ چند موشک به تل‌آویو شلیک کرد، وب‌سایت خبرگزاری انتخاب، تاریخ درج مطلب: 3 آذرماه 1395 ش، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 19 آبان‌ماه 1405 ش.
- جنگ غزه؛ سال ۲۰۰۸: ۲۲ روز، سال ۲۰۱۲: ۸ روز!، وبگاه آواپرس، تاریخ درج مطلب: 3 آذرماه 1391 ش، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 19 آبان‌ماه 1405 ش.
- اهداف و دستاوردهای مقاومت در ۳ جنگ غزه، وب‌سایت روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریورماه ۱۳۹۳ ش، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 19 آبان‌ماه 1405 ش.