پرش به محتوا

شوشتر

از ویکی‌وحدت
شوشتر
نامشوشتر
کشورایران
استانخوزستان
تعداد جمعیت۱۰۱٬۸۷۸ نفر (۱۳۹۵)
پراکندگی دینیاسلام، شیعه
ویژگی خاصمجموعه سازه‌های آبی ثبت‌شده در میراث جهانی یونسکو

شوشتر، شهری در شمال استان خوزستان و مرکز شهرستان شوشتر در جنوب غربی ایران است. این شهر در دامنه‌های پایانی رشته‌کوه زاگرس و در مجاورت رود کارون قرار دارد و از مراکز تاریخی، فرهنگی و اقتصادی خوزستان به‌شمار می‌رود. قدمت سکونت در محدوده شوشتر به دوران باستان می‌رسد و این منطقه در دوره‌های مختلف تاریخی، از جمله دوره‌های ایلامی، هخامنشی و ساسانی، اهمیت داشته است. در برخی پژوهش‌ها، نام باستانی «آدامدن» با شوشتر امروزی مرتبط دانسته شده است[۱]. شوشتر به‌سبب برخورداری از سامانه تاریخی آبی، پل‌ها، بندها، آسیاب‌ها، کانال‌ها و آبشارهای تاریخی شهرت دارد.

سامانه تاریخی آبی شوشتر در سال ۲۰۰۹ میلادی برابر با ۱۳۸۸ خورشیدی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. این مجموعه شامل سازه‌هایی چون قلعه سلاسل، بند میزان، نهر گرگر، آسیاب‌ها، آبشارها، پل‌ها و دیگر تأسیسات مرتبط با مدیریت آب است و از نمونه‌های برجسته مهندسی آب در دوران باستان به‌شمار می‌رود. شوشتر در دوره‌های تاریخی از مراکز مهم سیاسی، اداری، علمی و مذهبی خوزستان بوده است و تا اوایل دوره پهلوی مرکز این ایالت به‌شمار می‌رفت. با انتقال مرکزیت سیاسی و اداری استان به اهواز، جایگاه اداری شوشتر تغییر کرد. این شهر همچنین به‌دلیل معماری خانه‌های تاریخی، بازار سنتی، مساجد، زیارتگاه‌ها، موسیقی محلی، صنایع‌دستی و خوراک‌های بومی از مراکز فرهنگی خوزستان محسوب می‌شود. جمعیت شهر شوشتر بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵ خورشیدی، ۱۰۱٬۸۷۸ نفر بوده است.

موقعیت جغرافیایی

شوشتر در بخش شمالی استان خوزستان و در دامنه‌های پایانی رشته‌کوه زاگرس واقع شده است. این شهر در مجاورت رود کارون قرار دارد و رودخانه‌های کارون و دز و شبکه‌ای از نهرها و کانال‌های طبیعی و دست‌ساز در جغرافیا و شکل‌گیری سکونتگاه‌های این منطقه نقش داشته‌اند. قرار گرفتن شوشتر در محدوده جلگه خوزستان و برخورداری از منابع آبی، زمینه گسترش کشاورزی و شکل‌گیری تأسیسات آبی تاریخی را فراهم کرده است[۲]. مساحت ۲٬۴۳۶ کیلومتر مربع که در برخی منابع برای شوشتر ذکر شده، مربوط به شهرستان شوشتر است، نه محدوده شهری آن. بر اساس اطلاعات منتشرشده درباره شهرستان، محدوده جغرافیایی آن در حدود ۴۸ درجه و ۳۵ دقیقه تا ۴۹ درجه و ۱۲ دقیقه طول شرقی و ۳۱ درجه و ۳۶ دقیقه تا ۳۲ درجه و ۲۶ دقیقه عرض شمالی قرار دارد.

ارتفاع میانگین شهرستان از سطح دریا حدود ۱۵۰ متر و ارتفاع نقطه مرکزی شهر حدود ۶۵ متر گزارش شده است. کوه‌های مشرف به شوشتر با نام فدلک شناخته می‌شوند و از امتدادهای پایانی چین‌خوردگی‌های زاگرس در جلگه خوزستان هستند. دامنه‌های پایانی زاگرس در بخش شرقی شهرستان و رود دز در بخش غربی آن از عوارض مهم طبیعی منطقه به‌شمار می‌روند. شهرستان شوشتر از شمال با شهرستان گتوند، از غرب با دزفول و شوش، از جنوب با اهواز و باوی و از شرق با مناطقی از شهرستان‌های مسجدسلیمان و هفتکل هم‌مرز است. فاصله شوشتر تا اهواز در منابع گردشگری و جغرافیایی حدود ۸۵ تا ۹۰ کیلومتر، فاصله آن تا تهران حدود ۷۵۰ تا ۸۳۱ کیلومتر و فاصله آن تا خلیج فارس حدود ۲۲۲ کیلومتر ذکر شده است.

تقسیمات کشوری

شوشتر مرکز شهرستان شوشتر است. شهرستان شوشتر در گذشته دارای بخش‌های مرکزی و گتوند بود؛ با تبدیل بخش گتوند به شهرستان مستقل گتوند، تقسیمات کشوری شهرستان تغییر کرد. در معرفی جغرافیایی منتشرشده از شهرستان، بخش‌های مرکزی به مرکزیت شهر شوشتر و شعیبیه به مرکزیت شهر گوریه ذکر شده‌اند.

تاریخچه

شوشتر در دوران باستان

شوشتر از شهرهای کهن جنوب غربی ایران است و پیشینه شکل‌گیری سکونتگاه‌ها در محدوده آن به دوران باستان بازمی‌گردد. در منابع گردشگری، با استناد به یافته‌های باستان‌شناسی، قدمت حضور انسان در این منطقه تا حدود ده‌هزار سال پیش دانسته شده است. همچنین والتر هینتس، پژوهشگر تمدن ایلام، احتمال داده است که شوشتر همان شهر باستانی آدامدن باشد؛ با این حال، این شناسایی در حد یک دیدگاه پژوهشی نقل شده و نباید آن را معادل قطعی نام تاریخی شهر دانست. برخی منابع درباره ریشه نام شوشتر نیز دیدگاه‌هایی مطرح کرده‌اند. در یکی از این روایت‌ها، نام شوشتر با تعبیر «خوب‌تر» یا «شوشِ بهتر» مرتبط دانسته شده است؛ اما برای این ریشه‌شناسی در منابع مورد استفاده توضیح زبان‌شناختی قطعی ارائه نشده است.

شوشتر در دوره هخامنشیان

در دوره هخامنشیان، شوشتر به‌دلیل قرار گرفتن در محدوده رود کارون و برخورداری از زمین‌های حاصلخیز، اهمیت کشاورزی و ارتباطی داشت. در این دوره، ایجاد یا گسترش کانال‌های آبیاری و تأسیسات مرتبط با هدایت آب به توسعه کشاورزی منطقه کمک کرد. نهر داریون از جمله آبراه‌هایی است که در منابع تاریخی و گردشگری به دوره داریوش بزرگ نسبت داده شده و از رود شطیط جدا می‌شود و پس از طی مسیری دوباره به آن می‌پیوندد.

شوشتر در دوره ساسانیان

در دوره ساسانیان، سامانه آبی شوشتر توسعه گسترده‌ای یافت و مجموعه‌ای از بندها، پل‌ها، کانال‌ها، تونل‌ها، آسیاب‌ها و حوضچه‌ها در آن شکل گرفت یا بازسازی شد. بر اساس توضیح مرکز میراث جهانی یونسکو، شکل کنونی و یکپارچه سامانه تاریخی آبی شوشتر عمدتاً به سده سوم میلادی بازمی‌گردد، هرچند بخش‌هایی از طرح و دانش فنی آن پیشینه‌ای قدیمی‌تر و مرتبط با دوره هخامنشی دارند. این سامانه برای تأمین آب شهری، آبیاری زمین‌های کشاورزی، به‌کاراندازی آسیاب‌ها، جابه‌جایی در رودخانه و حتی کارکردهای دفاعی استفاده می‌شد.

شوشتر در دوره اسلامی

شوشتر پس از ورود اسلام نیز به‌عنوان یکی از مراکز مهم شهری خوزستان به حیات خود ادامه داد. مسجد جامع شوشتر از بناهای مهم دوره اسلامی این شهر است. در دوره‌های بعد، شوشتر به‌تدریج به یکی از مراکز علمی، دینی و ادبی خوزستان تبدیل شد و خاندان‌هایی از سادات و علمای دینی در تحولات سیاسی و اجتماعی آن نقش داشتند.

شوشتر در دوره صفویه و قاجاریه

شوشتر در دوره‌های صفویه و قاجاریه از مراکز سیاسی و اداری خوزستان به‌شمار می‌رفت. در این دوران، خاندان‌های محلی و سادات، از جمله خاندان‌های مرعشی و کلانتر، در ساختار سیاسی و اجتماعی شهر نقش داشتند. پژوهش‌های مربوط به تاریخ محلی شوشتر، از رقابت و تعامل خاندان‌های مرعشی و کلانتر در دوره صفویه تا اواخر قاجار و از نقش خاندان‌های مرعشی و جزایری در حیات علمی و دینی منطقه یاد کرده‌اند. در دوره قاجار، خانه‌ها و عمارت‌های متعددی در شوشتر ساخته شدند که شماری از آن‌ها تا امروز باقی مانده‌اند. خانه مرعشی، خانه مستوفی، خانه معین‌التجار، خانه گازر، خانه امین‌زاده و خانه مقدم از جمله بناهای تاریخی منسوب به این دوره هستند.

شوشتر در دوره پهلوی

شوشتر تا اوایل دوره پهلوی مرکز اداری و سیاسی خوزستان بود. در دوره پهلوی اول، مرکزیت استان از شوشتر به اهواز منتقل شد و این تغییر، جایگاه سیاسی و اقتصادی شوشتر را تحت تأثیر قرار داد. پژوهش‌های تاریخی و اقتصادی درباره این دوره، انتقال مرکزیت اداری را از عوامل مؤثر در تغییر روند اقتصادی شهر دانسته‌اند.

طبیعت و آب‌وهوا

شوشتر در محدوده جلگه خوزستان و دامنه‌های جنوبی زاگرس قرار دارد و آب‌وهوای آن گرم و خشک است. تابستان‌های شهر بسیار گرم و زمستان‌های آن نسبتاً معتدل است. بهار و پاییز نیز از نظر دما و شرایط گردشگری وضعیت مناسب‌تری نسبت به تابستان دارند. در منابع گردشگری، پاییز، زمستان و اوایل بهار به‌عنوان فصل‌های مناسب سفر به شوشتر معرفی شده‌اند. در اواخر زمستان و اوایل بهار، کاهش نسبی دما و سرسبزی پیرامون رودخانه‌ها و نهرها، شرایط مناسبی برای بازدید از آثار تاریخی و طبیعی فراهم می‌کند[۳]. رود کارون و شاخه‌های آن، نهرهای گرگر و داریون و نیز رود دز از عناصر مهم طبیعی و جغرافیایی شهرستان شوشتر هستند. این منابع آبی در گذشته در کشاورزی، تأمین آب شهر، فعالیت آسیاب‌ها و شکل‌گیری ساختار اقتصادی منطقه نقش داشته‌اند.

اقتصاد

اقتصاد شوشتر در گذشته بر پایه کشاورزی، دامداری، تجارت و بهره‌برداری از منابع آبی شکل گرفته بود. وجود زمین‌های حاصلخیز در دشت‌های پیرامون و شبکه‌ای از رودخانه‌ها و کانال‌های آبیاری، زمینه کشت محصولات کشاورزی را فراهم می‌کرد. سامانه تاریخی آبی شوشتر افزون بر تأمین آب مورد نیاز کشاورزی، در فعالیت‌های صنعتی و اقتصادی مانند آسیابانی و جابه‌جایی مواد نیز نقش داشت. شوشتر در دوره‌های تاریخی از مراکز مهم کشاورزی و بازرگانی خوزستان بود. پژوهش مربوط به اقتصاد شوشتر در دوره پهلوی اول، جایگاه تاریخی این شهر در کشاورزی و تجارت منطقه را یادآور شده و انتقال مرکزیت استان از شوشتر به اهواز و برخی بحران‌های کشاورزی و صنعتی را از عوامل مؤثر بر تغییرات اقتصادی آن دوره دانسته است. در دوره معاصر، بخش خدمات، بازرگانی، گردشگری، صنایع دستی و فعالیت‌های وابسته به کشاورزی از حوزه‌های اقتصادی شهر و شهرستان به‌شمار می‌روند. مجموعه آثار تاریخی و سامانه آبی شوشتر نیز در جذب گردشگران و رونق فعالیت‌های خدماتی نقش دارد.

جاذبه‌های تاریخی و گردشگری

شوشتر به‌دلیل برخورداری از آثار تاریخی، معماری سنتی، سامانه آبی، رودخانه‌ها، خانه‌های قدیمی و اماکن مذهبی، از مقصدهای مهم گردشگری استان خوزستان است. بخشی از این آثار در محدوده بافت تاریخی شهر و برخی دیگر در روستاها و مناطق پیرامونی شهرستان قرار دارند.

سامانه تاریخی آبی شوشتر

سامانه تاریخی آبی شوشتر مجموعه‌ای از سازه‌های مهندسی آب است که در مسیر رود کارون و شاخه‌های آن ساخته شده است. این مجموعه از بندها، پل‌ها، کانال‌ها، تونل‌ها، آسیاب‌ها، آبشارها، حوضچه‌ها و تأسیسات مرتبط تشکیل شده و در دوره‌های تاریخی مختلف مورد استفاده و بازسازی قرار گرفته است. هدف اصلی از ایجاد این سامانه، تقسیم و هدایت آب رودخانه برای مصارف شهری، کشاورزی، صنعتی و حمل‌ونقل بوده است. در ساختار این سامانه، بند میزان آب کارون را به دو شاخه شطیط و گرگر تقسیم می‌کند. نهرهای مصنوعی و کانال‌ها آب را به بخش‌های مختلف هدایت می‌کنند و از طریق تونل‌ها و آبراهه‌ها، آسیاب‌های آبی را به حرکت درمی‌آورند. آب پس از عبور از آسیاب‌ها به حوضچه‌ها و مسیرهای پایین‌دست سرازیر می‌شود. مجموعه آسیاب‌ها و آبشارهای شوشتر از شناخته‌شده‌ترین بخش‌های این سامانه هستند. سامانه تاریخی آبی شوشتر در سال ۲۰۰۹ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. یونسکو این مجموعه را نمونه‌ای برجسته از مهندسی آب معرفی کرده که در شکل کنونی عمدتاً به سده سوم میلادی بازمی‌گردد و از دانش فنی تمدن‌های ایلامی، میان‌رودانی، نبطی و تأثیرات مهندسی رومی بهره برده است.

قلعه سلاسل

قلعه سلاسل از بناهای تاریخی مهم شوشتر است که بر فراز صخره‌ای در بخش شمالی شهر قرار دارد. این قلعه در گذشته هم کارکرد دفاعی و حکومتی داشت و هم در مدیریت و کنترل آب نهر داریون نقش ایفا می‌کرد. در منابع مختلف، زمان ساخت آن به دوره‌های هخامنشی یا ساسانی نسبت داده شده است؛ ازاین‌رو تعیین تاریخ دقیق شکل‌گیری نخستین بنای قلعه نیازمند بررسی‌های باستان‌شناختی است. قلعه سلاسل در گذشته بخش‌هایی مانند دروازه، سربازخانه، حمام، طویله، شبستان، آشپزخانه، نقارخانه، نانوایی، برج‌ها و فضاهای زیرزمینی داشته است. خندقی پیرامون قلعه نیز در تأمین آب و افزایش قابلیت دفاعی آن نقش داشت. بسیاری از بخش‌های بنا در گذر زمان تخریب شده و امروزه بقایای آن، از جمله فضاهای زیرزمینی و بخش‌هایی از سازه‌های قدیمی، برجای مانده است. درباره ریشه نام «سلاسل» روایت‌های گوناگونی نقل شده است. در یکی از روایت‌ها، این نام به معنای زنجیر دانسته شده و به قایق‌ها یا زنجیرهایی در امتداد رود شطیط نسبت داده شده است. روایت دیگری آن را به شخصی با نام ابن ابی سلاسل و بازسازی قلعه در قرن چهارم هجری مرتبط می‌داند. همچنین در برخی نقل‌ها، نام قلعه با فردی که در ساخت برج و باروی آن نقش داشته پیوند داده شده است.

بند میزان

بند میزان از مهم‌ترین اجزای سامانه تاریخی آبی شوشتر است که بر روی رود کارون ساخته شده و وظیفه تقسیم آب رودخانه میان دو شاخه شطیط و گرگر را بر عهده دارد. این بند با استفاده از مصالحی چون سنگ و ساروج ساخته شده و در تنظیم و کنترل جریان آب نقش اساسی داشته است. در منابع گردشگری، این سازه از آثار دوره ساسانی معرفی شده و نام‌هایی مانند بند قیصر، دولت‌شاه، خاقان و شاپوری نیز برای آن ذکر شده است. یکی از ویژگی‌های مهندسی بند میزان، وجود دهانه‌هایی برای کنترل جریان آب در زمان افزایش دبی رودخانه است. در این وضعیت، بخشی از آب به سمت شاخه شطیط هدایت می‌شود. بند میزان در کنار دیگر اجزای سامانه آبی، در توسعه کشاورزی و فعالیت‌های اقتصادی شوشتر نقش داشته است.

نهر داریون

نهر داریون یا کانال داریون از آبراه‌های قدیمی و دست‌ساز شوشتر است که در منابع تاریخی به دوره داریوش بزرگ نسبت داده می‌شود. این نهر از رود شطیط جدا می‌شود، مسیری را در پیرامون شهر طی می‌کند و سپس دوباره به آن می‌پیوندد. نهر داریون در گذشته برای آبیاری زمین‌های کشاورزی به‌کار می‌رفت و کنترل جریان آب آن از طریق تأسیسات مرتبط با قلعه سلاسل و به دست میراب‌ها انجام می‌شد. نهر داریون با نام‌هایی مانند دارا و داریوش نیز شناخته شده است. این آبراه یکی از اجزای مهم سامانه تاریخی آبی شوشتر به‌شمار می‌رود و در کنار سازه‌های دیگر، بخشی از نظام مدیریت آب منطقه را تشکیل می‌دهد.

نهر گرگر

نهر گرگر آبراهی مصنوعی است که از بند میزان منشعب می‌شود و در گذشته برای آبیاری زمین‌های کشاورزی و به حرکت درآوردن آسیاب‌های آبی مورد استفاده قرار می‌گرفت. این نهر از مهم‌ترین اجزای سامانه تاریخی آبی شوشتر است و سازه‌هایی مانند بند گرگر، برج عیار، آسیاب‌ها و آبشارهای شوشتر در مسیر آن قرار دارند. نهر گرگر در شکل‌گیری بخش‌هایی از بافت شهری و توسعه فعالیت‌های اقتصادی منطقه نقش داشته است.

مجموعه آسیاب‌ها و آبشارهای شوشتر

مجموعه آسیاب‌ها و آبشارهای شوشتر از بخش‌های شاخص سامانه تاریخی آبی شهر است. در این مجموعه، آب پس از عبور از بند گرگر و ورود به تونل‌های حفرشده در صخره‌ها، به کانال‌های متعدد هدایت می‌شود. جریان آب با چرخاندن چرخ آسیاب‌ها، نیروی لازم برای فعالیت آن‌ها را فراهم می‌کرد و سپس از مسیرهای خروجی به شکل آبشارهایی به حوضچه‌های پایین‌دست می‌ریخت.این مجموعه در گذشته افزون بر آسیابانی، در تأمین آب و پشتیبانی از فعالیت‌های کشاورزی و صنعتی نقش داشت. قرار گرفتن آن در مجاورت بافت تاریخی شهر، از ویژگی‌های مهم این محوطه است. مجموعه آسیاب‌ها و آبشارها بخشی از سامانه ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو محسوب می‌شود.

برج کلاه‌فرنگی

برج کلاه‌فرنگی بنایی هشت‌ضلعی در نزدیکی بند میزان و مشرف به رود کارون است. این برج از نقاط مرتفع اطراف سامانه آبی به‌شمار می‌رود و در منابع مختلف، کارکرد آن دیده‌بانی و نظارت بر جریان آب یا فعالیت‌های مرتبط با بند میزان دانسته شده است. یونسکو نیز از برجی در مجموعه تاریخی آبی شوشتر یاد می‌کند که برای اندازه‌گیری سطح آب مورد استفاده قرار می‌گرفت. در منابع گردشگری درباره تاریخ ساخت برج اختلاف وجود دارد؛ برخی آن را به دوره هخامنشی یا ساسانی نسبت داده‌اند و برخی دیگر بنای کنونی را متعلق به دوره قاجار دانسته‌اند. در یکی از گزارش‌ها، ارتفاع برج حدود ۱۱ متر ذکر شده و تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۷۸ با شماره ثبت ۲۶۱۱ به‌عنوان زمان ثبت آن در فهرست آثار ملی ایران آمده است.

پل‌بند شادروان

پل‌بند شادروان از سازه‌های تاریخی شوشتر بر روی شاخه اصلی رود کارون، یعنی رود شطیط، است. این پل در گذشته علاوه بر ایجاد ارتباط میان دو سوی رودخانه، در نظام آبی منطقه نیز نقش داشت. طول پل در منابع گردشگری حدود ۵۰۰ متر ذکر شده و بقایای آن در نزدیکی بند میزان قرار دارد. در برخی گزارش‌ها، پل شادروان دارای ۸۷ دهانه، شامل ۴۴ دهانه بزرگ و ۴۳ دهانه کوچک معرفی شده است. در گزارشی دیگر گفته شده که از این مجموعه، حدود ۳۷ دهانه باقی مانده است. این پل در منابع تاریخی و گردشگری به دوره ساسانی نسبت داده شده و در روایت‌هایی، ساخت آن به دستور شاپور ساسانی و با مشارکت اسیران رومی مرتبط دانسته شده است.

پل‌بند لشکر

پل‌بند لشکر از سازه‌های تاریخی شوشتر است که در نزدیکی دروازه لشکر و در مسیر نهر داریون قرار دارد. طول این پل‌بند حدود ۱۲۴ متر و ارتفاع آن در برخی گزارش‌ها حدود ۸ متر ذکر شده است. این بنا دارای ۱۳ دهانه معرفی شده و در گذشته مسیر ارتباطی شوشتر با مناطق جنوبی و شهر تاریخی عسکر مکرم بوده است. پل‌بند لشکر از مصالحی مانند سنگ، آجر، ماسه‌سنگ و ساروج ساخته شده و در دوره صفوی مورد مرمت قرار گرفته است. در مجاورت این پل، بقعه امامزاده عبدالله و بقایای آسیاب‌های آبی قرار دارند. این سازه از آثار ثبت‌شده ملی ایران معرفی شده است.

پل شاه علی

پل شاه علی از پل‌های تاریخی شوشتر است که بر روی نهر داریون ساخته شده و در جنوب شهر و در نزدیکی امامزاده عبدالله قرار دارد. این پل در منابع گردشگری به دوره ساسانی نسبت داده شده و گفته شده است که در دوره صفوی مرمت شده است. پل شاه علی در گذشته از مسیرهای ارتباطی دروازه لشکر به سمت اهواز بود و در تأمین آب باغ شاه نیز نقش داشت. پس از ساخت پل جدید ملت، استفاده از پل قدیمی کاهش یافت و بخش‌هایی از آن در زیر خاک و آوار مدفون شد.

پل‌بند گرگر

پل‌بند گرگر از سازه‌های مرتبط با نهر گرگر و مجموعه آسیاب‌ها و آبشارهای شوشتر است. این پل‌بند با مسدود کردن مسیر آب و ایجاد اختلاف سطح، جریان آب را به سمت تونل‌های مجموعه هدایت می‌کرد. این سازه در فاصله حدود ۸۰۰ متری پایین‌دست بند میزان قرار دارد. در برخی منابع گردشگری، قدمت آن به دوره صفوی نسبت داده شده و عمر تقریبی آن حدود ۴۷۰ سال ذکر شده است.

بند ماهی‌بازان

بند ماهی‌بازان یا بند خداآفرین از سازه‌های واقع در مسیر رود گرگر است. این بند در منابع گردشگری به‌عنوان نمونه‌ای از استفاده مهندسی از عوارض طبیعی رودخانه معرفی شده است. بر اساس این گزارش‌ها، از ساختار طبیعی بستر رودخانه برای بالا بردن سطح آب و افزایش فشار آن استفاده شده است. این بند در محدوده روستای گاومیش‌آباد قرار دارد و بخشی از مجموعه تاریخی آبی شوشتر به‌شمار می‌رود.

عمارت کلاه‌فرنگی

عمارت کلاه‌فرنگی در کنار بند میزان و مشرف به رود کارون قرار دارد و از بناهای شاخص منظر تاریخی شوشتر است. این برج هشت‌ضلعی در منابع گردشگری با کارکرد دیده‌بانی و نظارت بر جریان آب یا فعالیت‌های مرتبط با بند میزان معرفی شده است. درباره تاریخ ساخت آن روایت‌های متفاوتی وجود دارد و دوره‌های هخامنشی، ساسانی و قاجاری برای آن ذکر شده‌اند.

چهارطاقی شوشتر

چهارطاقی شوشتر بنایی تاریخی با گنبدی بر چهار پایه است که در محدوده حاشیه رود گرگر و مجموعه آسیاب‌ها و آبشارها قرار دارد. در برخی گزارش‌های گردشگری، این بنا در گذشته مکانی برای نگهداری آتش زرتشتیان معرفی شده و از آن با عنوان آتشکده یا چهارطاقی یاد شده است. بر اساس همان گزارش‌ها، در دوره قاجار آسیابانان از آن به‌عنوان مسجد یا نمازخانه استفاده می‌کردند. این بنا بر سکویی قرار گرفته و دسترسی به آن از طریق پلکان انجام می‌شود.

دخمه‌های زرتشتی

دخمه‌های زرتشتی یا خرف‌خانه‌ها و استودان‌ها از آثار منسوب به دوره پیش از اسلام در محدوده شوشتر هستند. در برخی منابع گردشگری، قدمت این دخمه‌ها به دوره مادها نسبت داده شده است. این فضاها در گذشته برای قرار دادن پیکر درگذشتگان بر اساس برخی آیین‌های تدفین زرتشتی مورد استفاده قرار می‌گرفتند. تعیین دقیق تاریخ و کاربری هر یک از این آثار نیازمند بررسی باستان‌شناختی است.

خانه مستوفی

خانه مستوفی از خانه‌های تاریخی شوشتر است که ساخت آن به دوره قاجار نسبت داده می‌شود. این خانه به محمدعلی مستوفی، از بازرگانان شناخته‌شده شهر، تعلق داشته و در گذشته از دو بخش اندرونی و بیرونی تشکیل می‌شده است. ایوان‌های بلند، ستون‌ها و تزیینات معماری از ویژگی‌های این بنا هستند. در دوره معاصر، بخش‌هایی از مجموعه به کاربری‌هایی مانند موزه، رستوران، مرکز صنایع‌دستی و عکاس‌خانه اختصاص یافته است.

خانه گازر

خانه گازر از عمارت‌های تاریخی شوشتر و از بناهای منسوب به دوره قاجار است. این خانه در ابتدا بخشی از مجموعه خانه‌های افضل بود و بعدها به مالکیت فردی با نام گازر درآمد و به همین نام شناخته شد. بنا دارای بخش‌هایی مانند شودان، حیاط مرکزی، ایوان و شبستان است. آجرکاری، گچ‌بری‌های مشبک و حجاری از تزیینات آن به‌شمار می‌روند. این خانه در محله دلدل، پشت زینبیه کلانتر و در کوچه افضلان قرار دارد.

خانه معین‌التجار

خانه معین‌التجار از بناهای تاریخی شهر شوشتر است که به دوره قاجار نسبت داده می‌شود. این بنا در محله درب عباس قرار دارد و از عناصر معماری آن می‌توان به آجرکاری، پنجره‌های ارسی، گچ‌بری‌های مشبک، گره‌چینی و ایوان اشاره کرد. خانه معین‌التجار در گذشته کاربری‌های اداری و آموزشی داشته و بخشی از آن در دوره‌ای به‌عنوان اداره دارایی شهرستان و سپس محل تدریس مورد استفاده قرار گرفته است.

خانه مرعشی

خانه مرعشی از بناهای تاریخی دوره قاجار در شوشتر است که برای سید محمدحسن مرعشی ساخته شده بود و سال‌ها محل سکونت خاندان مرعشی به‌شمار می‌رفت. این خانه بر صخره‌ای بلند و مشرف به سازه‌های آبی شهر بنا شده است. شهرداری شوشتر این بنا را خریداری کرد و در دوره معاصر از آن به‌عنوان محل فعالیت پایگاه میراث جهانی سازه‌های آبی شوشتر استفاده شده است.

خانه‌های تاریخی دیگر

در بافت قدیمی شوشتر خانه‌های تاریخی متعددی باقی مانده‌اند که معماری بومی جنوب ایران و شیوه‌های خانه‌سازی در دوره قاجار را نشان می‌دهند. خانه امین‌زاده و خانه تاریخی مقدم از دیگر بناهایی هستند که در منابع گردشگری در کنار خانه‌های مرعشی، مستوفی، معین‌التجار و گازر معرفی شده‌اند.

باغ خان

باغ خان از باغ‌های تاریخی شوشتر است که در حاشیه رود گرگر و نزدیک بافت قدیمی شهر قرار دارد. این باغ به دوره قاجار نسبت داده شده و نام آن با محمدزمان‌خان مرعشی، از خان‌های آن دوره، مرتبط دانسته شده است. مساحت باغ در منابع گردشگری حدود ۱٬۶۰۰ متر مربع ذکر شده است. درختانی مانند لیموترش، توت، انار، پرتقال، انجیر و موز و گل‌هایی مانند لاله‌عباسی، شاه‌پسند، رز و گل کاغذی در توصیف این باغ نام برده شده‌اند. آبیاری باغ نیز با استفاده از آبراهه‌ها و سازه‌های آبی منطقه انجام می‌شده است.

بازار سنتی شوشتر

بازار سنتی شوشتر از بخش‌های قدیمی بافت تاریخی شهر است که در منابع گردشگری قدمت بخش‌هایی از آن به دوره قاجار نسبت داده شده است. این بازار سرپوشیده در محدوده چهارراه امام خمینی و میدان طالقانی قرار دارد و از مراکز خرید محصولات محلی، خوراکی‌ها و کالاهای سنتی است. کشک، قره‌قروت، کلوچه‌های محلی و نان‌های سنتی از جمله محصولاتی هستند که در معرفی گردشگری بازار به آن‌ها اشاره شده است.

سرای افضل

سرای افضل از بناهای تاریخی و کاروان‌سراهای دوره قاجار در شوشتر است. این بنا در گذشته برای اقامت و استراحت کاروان‌ها استفاده می‌شد و در دوره معاصر به مرکزی برای عرضه صنایع‌دستی و محصولات هنری خوزستان تبدیل شده است. سرای افضل در محدوده دوخواهران، خیابان طالقانی، خیابان نمدمال و خیابان سنگ‌فرش قرار دارد.

جاذبه‌های طبیعی

منطقه حفاظت‌شده کرایی

منطقه حفاظت‌شده کرایی از مناطق طبیعی شهرستان شوشتر است که در جنوب شرقی این شهرستان قرار دارد. وسعت این منطقه در یکی از منابع گردشگری حدود ۴۰ هزار هکتار گزارش شده و از زیستگاه‌های گونه‌های گیاهی و جانوری منطقه به‌شمار می‌رود. پوشش گیاهی آن شامل گونه‌هایی مانند انجیر کوهی، بادام‌کوهی، کنار، پونه، بارهنگ، کاسنی و گیاهان مرتعی است. چشمه‌هایی مانند چاه کرا، خرسی و آبگرمک نیز در این محدوده معرفی شده‌اند. در منابع گردشگری، منطقه کرایی زیستگاه جانورانی مانند پلنگ، قوچ و میش، گرگ، تشی، کبک و تیهو توصیف شده است. همچنین در برخی گزارش‌ها از رشد گیاهان دارویی مانند گل‌گاوزبان و بومادران در این منطقه یاد شده است. فاصله منطقه حفاظت‌شده کرایی از شهر شوشتر در منابع مختلف حدود ۲۵ تا ۳۵ کیلومتر در جهت جنوب شرقی ذکر شده است.

روستای کوه‌زر

روستای کوه‌زر از روستاهای شهرستان شوشتر است که در مسیر شوشتر به عقیلی و در شرق شهر قرار دارد. این روستا به‌دلیل برخورداری از بافت سنتی و آثار طبیعی و تاریخی پیرامون خود معرفی شده است. اشکفت اناری، گوردخمه‌های دارچیتی، چشمه یوز و بند چرخاب از جاذبه‌های معرفی‌شده در محدوده این روستا هستند. درباره فاصله دقیق روستا تا شوشتر در منبع گردشگری سفرمارکت دو عدد متفاوت، حدود ۱۵ کیلومتر در متن و یک کیلومتر در بخش نشانی، ذکر شده است.

روستای کرایی

روستای کرایی در دهستان شهید مدرس از بخش مرکزی شهرستان شوشتر قرار دارد و به‌دلیل طبیعت و آثار تاریخی پیرامون خود مورد توجه قرار گرفته است. منطقه حفاظت‌شده کرایی و مکان‌هایی مانند راهدار، خرسی، چاه کرا، کرایی قدیم و آبگرمک از جاذبه‌های طبیعی این محدوده معرفی شده‌اند. فاصله روستا از شهر شوشتر در یکی از منابع گردشگری حدود ۳۵ کیلومتر در جهت جنوب شرقی ذکر شده است.

رود کارون

رود کارون از مهم‌ترین رودخانه‌های جنوب غربی ایران است که از ارتفاعات زاگرس سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از بخش‌هایی از استان خوزستان به سوی خلیج فارس جریان می‌یابد. این رودخانه در محدوده شوشتر به دو شاخه اصلی شطیط و گرگر تقسیم می‌شود و شبکه‌ای از بندها و کانال‌های تاریخی در مسیر آن شکل گرفته است. رود کارون در تأمین آب، کشاورزی، حمل‌ونقل و شکل‌گیری سکونتگاه‌های منطقه نقش داشته است.

رود دز

رود دز از رودخانه‌های مهم استان خوزستان است که در بخش غربی شهرستان شوشتر جریان دارد. این رودخانه و حوزه‌های پیرامونی آن در جغرافیای شهرستان و فعالیت‌های کشاورزی منطقه نقش دارند. در منابع گردشگری، رودهای کارون و دز از عوامل مؤثر در شکل‌گیری جاذبه‌های طبیعی و تاریخی شهرستان شوشتر معرفی شده‌اند.

نهر رقط

نهر رقط از آبراه‌های جنوب شهر شوشتر است که از زیر پل شاه علی عبور می‌کند و پس از طی مسیری به نهر گرگر می‌ریزد. این نهر در آبیاری زمین‌های پیرامونی نقش داشته است. در توصیف محلی، واژه «رقط» به رگه‌های ریگی و ساختار متراکم بستر نهر اشاره دارد و اصطلاح «قنده وروس» نیز برای این ساختار به‌کار رفته است.

پارک جزیره

پارک جزیره از فضاهای تفریحی شوشتر است که در محدوده‌ای قرار دارد که رود کارون به شاخه‌هایی تقسیم می‌شود و سپس دوباره به یکدیگر می‌پیوندد. دسترسی به رودخانه و امکان استفاده از قایق از امکانات معرفی‌شده این محدوده است.

پارک داریون و پارک آبی جزیره

پارک داریون در محدوده بالای نهر داریون و در تقاطع پل شطیط و بلوار علامه شیخ شوشتری قرار دارد. پارک آبی جزیره نیز در منابع گردشگری به‌عنوان مجموعه تفریحی آبی شهر معرفی شده است.

مساجد و اماکن مذهبی

مسجد جامع شوشتر

مسجد جامع شوشتر از بناهای تاریخی دوره اسلامی شهر است. قدمت این مسجد در منابع گردشگری حدود ۱۲۰۰ سال برآورد شده و در برخی گزارش‌ها، کتیبه‌ای قدیمی مبنای نسبت دادن آن به دوره امام حسن عسکری دانسته شده است. بنا از بخش‌هایی مانند شبستان‌ها و رواق‌ها تشکیل شده و مصالح اصلی آن در توصیف‌های گردشگری خشت و گل ذکر شده است.

امامزاده عبدالله

امامزاده عبدالله شوشتر از زیارتگاه‌های شناخته‌شده این شهر است که در نزدیکی پل‌بند لشکر و در محدوده‌ای مرتفع قرار دارد. این آرامگاه به عبدالله، منسوب به فرزندان امام سجاد، است. در منابع گردشگری، بنای اولیه آرامگاه به دوره سلجوقی و ضریح کنونی آن به دوره قاجار نسبت داده شده است. این زیارتگاه از مکان‌های مذهبی و تاریخی مورد توجه ساکنان و زائران منطقه به‌شمار می‌رود.

بقعه براء بن مالک

بقعه براء بن مالک از اماکن مذهبی شوشتر است که به براء بن مالک، از یاران پیامبر اسلام، است. در روایت‌های محلی، براء بن مالک در جریان جنگ شوشتر حضور داشته و در این منطقه کشته شده است. این بقعه در شمال شهر قرار دارد و در منابع تاریخی و گردشگری از برخورداری آن از گنبد و بارگاه در دوره‌های گذشته یاد شده است. بنای آرامگاه در دوره‌های مختلف آسیب دیده و بازسازی شده است. در برخی گزارش‌ها، بازسازی آن در اوایل قرن یازدهم قمری و در زمان شاه عباس صفوی، به دستور مهدی‌قلی‌خان شاملو، ذکر شده است. بقعه براء بن مالک در دوره معاصر نیز از مکان‌های برگزاری مراسم مذهبی و عزاداری، به‌ویژه در روز عاشورا، معرفی شده است. این بنا در شمال شوشتر و در محدوده خیابان شریعتی غربی قرار دارد.

زیارتگاه مقام عباس

زیارتگاه مقام عباس از بناهای مذهبی واقع در بافت تاریخی شوشتر است. این بنا دارای گنبدی کوچک، تزیینات کاشی‌کاری، ایوان ورودی با سقف آجری و کتیبه‌های کاشی‌کاری‌شده با اشعار فارسی به خط نستعلیق است. نورگیرهای گچ‌بری‌شده و طاق‌های بلند از دیگر ویژگی‌های معماری آن در توصیف منابع گردشگری هستند. این زیارتگاه در محدوده بلوار جهان‌آرا و خیابان امام خمینی شرقی قرار دارد.

مردم و فرهنگ

مردم شوشتر دارای پیشینه فرهنگی و تاریخی کهن هستند و گویش شوشتری از ویژگی‌های شاخص هویت زبانی این شهر به‌شمار می‌رود. گویش شوشتری از گویش‌های زبان فارسی است و در کنار آن، زبان‌های عربی و لری نیز در شهرستان و مناطق پیرامونی رواج دارند. در گزارش‌های گردشگری، از تنوع فرهنگی و زبانی مردم منطقه و پیوند آن با سنت‌های تاریخی خوزستان یاد شده است. مردم شوشتر مسلمان و شیعه هستند. مساجد، زیارتگاه‌ها، آیین‌های مذهبی و مراسم مرتبط با اهل‌بیت در فرهنگ عمومی شهر جایگاه دارند. مراسم عزاداری ماه محرم و آیین‌های عاشورایی در برخی اماکن مذهبی شهر، از جمله بقعه براء بن مالک، برگزار می‌شوند.

سادات شوشتر

سادات از خاندان‌های شناخته‌شده و اثرگذار در تاریخ اجتماعی، علمی و مذهبی شوشتر هستند. در گزارشی محلی با عنوان «سادات شهر شوشتر»، چهار گروه از سادات این شهر نام برده شده‌اند: سادات کلانتر، سادات مرعشی، سادات جزایری و سادات قاضی. پژوهش‌های مربوط به تاریخ محلی شوشتر نیز به نقش خاندان‌های مرعشی، کلانتر و جزایری در ساختار سیاسی و دینی شهر اشاره کرده‌اند[۴]. در دوره‌های صفویه، افشاریه، زندیه و قاجاریه، برخی خاندان‌های سادات در اداره شهر و تحولات سیاسی شوشتر نقش داشتند. در پژوهش‌های تاریخ محلی، رقابت و تعامل خاندان‌های مرعشی و کلانتر از دوره صفویه تا اواخر قاجار از عوامل مؤثر در تحولات جامعه شهری شوشتر دانسته شده است. همچنین خاندان جزایری در حیات علمی و دینی منطقه جایگاه داشته‌اند.

سادات کلانتر

سادات کلانتر از خاندان‌های شناخته‌شده سادات شوشتر هستند که در گزارش محلی افضل، از شاخه سادات گوشه و از نسل امام موسی کاظم معرفی شده‌اند. بر اساس این گزارش، جد اعلای این خاندان سید کمال‌الدین ولی بوده که نسب او با هفده واسطه به امام موسی کاظم می‌رسد. آرامگاه منسوب به سید کمال‌الدین ولی در کوهستان‌های شمال دزفول، در محدوده گوشه دره نورآباد و نزدیک لیوس معرفی شده است. عنوان «کلانتر» در دوره‌های صفویه و قاجاریه به مقام و مسئولیتی شهری اطلاق می‌شد. کلانتر در اداره امور شهر، حفظ نظم، تعیین و نظارت بر کدخدایان محله‌ها و رسیدگی به اختلافات صنفی و اجتماعی نقش داشت. در گزارش محلی سادات شوشتر، از وظایف کلانتر رسیدگی به شکایات کسبه و اصناف، حل اختلافات، رسیدگی به شکایت رعایا و زارعان و حمایت از افراد ضعیف در برابر صاحبان قدرت یاد شده است.

سید باقرخان کلانتر از مشهورترین افراد این خاندان در تاریخ معاصر شوشتر معرفی شده است. بر اساس روایت منتشرشده، او در زمان حضور و نفوذ نیروهای انگلیسی در خوزستان با اشغال شهر شوشتر و دخالت نیروهای بیگانه در اداره امور شهر مخالفت کرد. در این روایت، سید باقرخان در جریان درگیری با نیروهای انگلیسی و عوامل محلی آنان، یکی از مقامات اداری منصوب‌شده از سوی انگلیسی‌ها را بازداشت و زندانی کرد و سپس او را به قتل رساند. پس از آن، نیروهای انگلیسی با همکاری سواران شیخ خزعل به شوشتر حمله کردند و برخی محله‌های شهر را غارت کردند. سید باقرخان پس از چند روز مقاومت و با توجه به فشار واردشده بر مردم شهر، تسلیم شد و نیروهای انگلیسی او و شماری از بستگانش را به هند تبعید کردند. در گزارش افضل آمده است که پس از دستگیری او، اموال خاندان کلانتر ضبط شد و خانه سید باقرخان که از عمارت‌های مهم شهر بود، به محل استقرار کنسولگری انگلیس تبدیل شد. این گزارش همچنین از تیرباران شانزده تن از سادات کلانتر در قلعه سلاسل سخن می‌گوید.

سید عزیزالله‌خان، برادر سید باقرخان و از روحانیون شوشتر، برای دادخواهی با لباس مبدل عشایری به تهران رفت و در پیگیری آزادی برادرش و بازگرداندن اموال خاندان نقش داشت. سید باقرخان پس از چهار سال تبعید به ایران بازگشت، اما چند سال دیگر در تهران ماند و سپس به شوشتر بازگشت. این روایت همچنین از اختلاف‌های بعدی او با شیخ خزعل و شکایتش به مستوفی‌الممالک، رئیس‌الوزرای وقت، یاد می‌کند. پس از برکناری شیخ خزعل به دست سردار سپه، سید باقرخان در شوشتر به زندگی ادامه داد و در سال‌های پایانی عمر به ریاست انجمن شهر رسید. سید باقرخان به سنت‌های ملی و مذهبی پایبند بود. عکسی که بنا بر این منبع در حدود سال ۱۳۰۹ خورشیدی از او گرفته شده، وی را با لباس بلند ایرانی و کلاه ماهوت بدون لبه نشان می‌دهد؛ در حالی که در آن دوره استفاده از کلاه پهلوی و پوشیدن لباس‌های سنتی محدود شده بود. سید باقرخان در سال ۱۳۵۳ قمری در شوشتر درگذشت و پیکرش برای دفن به نجف منتقل شد.

سادات مرعشی

سادات مرعشی از خاندان‌های اثرگذار در تاریخ مذهبی و اجتماعی شوشتر هستند. در پژوهش‌های مربوط به تاریخ محلی این شهر، از نقش خاندان مرعشی در حیات دینی و معنوی خوزستان و نیز رقابت و تعامل آنان با خاندان کلانتر در دوره صفویه تا اواخر قاجار یاد شده است. خانه مرعشی از بناهای تاریخی مرتبط با این خاندان در شوشتر است که در دوره قاجار محل سکونت سید محمدحسن مرعشی و خانواده او بوده است.

سادات جزایری

سادات جزایری از خاندان‌های علمی و مذهبی شوشتر هستند. در پژوهش‌های تاریخ محلی، از نقش این خاندان در حیات علمی و دینی شهر یاد شده است. همچنین در گزارش تاریخی مربوط به دوران حضور انگلیسی‌ها در خوزستان، از حاج سید عبدالله، امام جمعه شوشتر، به‌عنوان یکی از پیشوایان علمای شهر و از خاندان سادات جزایری نام برده شده است. در این گزارش آمده است که او در دوره حضور انگلیسی‌ها به ریاست عدلیه شوشتر منصوب شد و بعدها در پی یک سوءقصد جان خود را از دست داد.

سادات قاضی

سادات قاضی از دیگر گروه‌های سادات نام‌برده‌شده در گزارش محلی «سادات شهر شوشتر» هستند. نام این خاندان در کنار سادات کلانتر، مرعشی و جزایری ذکر شده است.

موسیقی محلی شوشتری

موسیقی و آواز محلی از عناصر شناخته‌شده فرهنگ شوشتر است. در گزارش گردشگری علی‌بابا، از آشنایی گروه‌هایی از مردم شهر، از جمله باغبانان، بافندگان و معماران، با موسیقی و آواز محلی یاد شده است. همچنین در موسیقی دستگاهی ایران، «گوشه شوشتری» از گوشه‌های دستگاه همایون به‌شمار می‌رود و در ردیف موسیقی ایرانی جایگاه دارد. موسیقی محلی شوشتر تنها به اجرای نغمه‌هایی در یک دستگاه محدود نیست و گونه‌هایی از آوازهای محلی در ارتباط با دستگاه‌های مختلف موسیقی ایرانی اجرا می‌شوند. از آثار موسیقایی مرتبط با این گوشه، در منبع یادشده به قطعه «بیا تا گل برافشانیم» با آهنگ‌سازی حسین علیزاده و آواز علیرضا افتخاری و آلبوم «راز و نیاز باد صبا» با آهنگ‌سازی حسام‌السلطنه، شعر ملک‌الشعرای بهار و آواز محمدرضا شجریان اشاره شده است.

صنایع دستی و سوغات

صنایع دستی شوشتر از بخش‌های مهم فرهنگ و اقتصاد محلی شهر است. بافندگی و تولید منسوجات از هنرهای شناخته‌شده صنعتگران شوشتری به‌شمار می‌رود. دیبای شوشتری و پرند شوشتری از بافته‌های مشهور این شهر معرفی شده‌اند. پارچه‌بافی، ابریشم‌بافی، کپوبافی، جاجیم‌بافی، معرق ساقه گندم و فلزکاری نیز از دیگر هنرهای دستی شوشتر هستند. در منابع گردشگری، از سنگ‌تراشی و احرام‌بافی نیز به‌عنوان هنرهای دستی مردم شوشتر یاد شده است. این صنایع با استفاده از مواد و الیاف طبیعی تولید می‌شوند و بخشی از سوغات هنری شهر را تشکیل می‌دهند. از سوغات خوراکی شوشتر می‌توان به لبنیات محلی مانند دوغ، کره و سرشیر، ترشی سیر، ترشی بندری، ترشی لگجی، حلواشکری، ارده و زردک اشاره کرد. خرما و فرآورده‌های محلی نیز در بازارهای منطقه عرضه می‌شوند. بازار سنتی شوشتر در میدان طالقانی و سرای افضل در خیابان سنگ‌فرش از مکان‌های معرفی‌شده برای خرید خوراکی‌ها و صنایع دستی هستند. در منابع گردشگری، پاساژ مهستان در خیابان امام خمینی نیز به‌عنوان یکی از مراکز تهیه پوشاک و لباس‌های محلی نام برده شده است.

غذاهای محلی

فرهنگ غذایی شوشتر از سنت‌های آشپزی خوزستان تأثیر پذیرفته است. غذاهای محلی این شهر با استفاده از مواد اولیه بومی، غلات، سبزی‌ها، خرما، حبوبات و ادویه‌های منطقه تهیه می‌شوند. از غذاهای شناخته‌شده شوشتر می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • نان چرب: از غذاهای معروف شوشتر که در گزارش‌های محلی از تهیه آن برای مراسم عروسی یاد شده است.
  • آش قلقُل: از خوراک‌های محلی که در برخی خانواده‌ها برای وعده صبحانه مصرف می‌شود.
  • قلیه به و انار: از غذاهای محلی معرفی‌شده در منابع گردشگری شوشتر است.
  • پلو شوشتری: از غذاهای سنتی این شهر است.
  • خورش آلو: از خوراک‌های محلی که در رستوران‌های سنتی شوشتر نیز عرضه می‌شود.
  • دیزی شوشتری: از غذاهای سنتی منطقه به‌شمار می‌آید.
  • حمیص شوشتری: از غذاهای محلی شوشتر محسوب می‌شود.
  • قورمه‌سبزی شوشتری: از غذاهای معرفی‌شده در رستوران‌های سنتی شهر می‌باشد.
  • آش ارده: غذایی محلی که با برنج، ماش و ارده تهیه می‌شود و معمولاً در کنار شیره خرما مصرف می‌شود.
  • حمیس توله: غذایی تهیه‌شده از گیاه توله یا پنیرک که با پیاز، سیر و چاشنی‌های محلی پخته می‌شود.
  • فلافل: از غذاهای رایج خیابانی در شوشتر و دیگر شهرهای خوزستان است.
  • قلیه ماهی و قلیه میگو: از غذاهای شناخته‌شده جنوب ایران که در منطقه شوشتر نیز مصرف می‌شوند.
  • کبه: از غذاهای رایج در برخی مناطق عرب‌نشین خوزستان است.
  • امگشت: از خوراک‌های محلی و منطقه‌ای خوزستان است.

بازارها و مراکز خرید

بازار سنتی شوشتر از مراکز خرید قدیمی شهر است که در محدوده میدان طالقانی و چهارراه امام خمینی قرار دارد. این بازار علاوه بر کارکرد تجاری، بخشی از بافت تاریخی شوشتر محسوب می‌شود و محل عرضه محصولات محلی، خوراکی‌های سنتی، کشک، قره‌قروت، کلوچه و نان‌های بومی است. سرای افضل از بناهای تاریخی دوره قاجار است که امروزه برای عرضه صنایع دستی و محصولات هنری مورد استفاده قرار می‌گیرد. این سرا در گذشته کاروان‌سرا و محل استراحت کاروان‌ها بود و در محدوده خیابان طالقانی و خیابان سنگ‌فرش قرار دارد. در منابع گردشگری همچنین از پاساژ مهستان در خیابان امام خمینی به‌عنوان یکی از مراکز خرید پوشاک و لباس‌های محلی نام برده شده است.

رستوران‌ها و اقامتگاه‌ها

در منابع گردشگری از رستوران مستوفی به‌عنوان یکی از مکان‌های عرضه غذاهای محلی شوشتر یاد شده است. این رستوران در خانه‌ای تاریخی قرار دارد و غذاهایی مانند قورمه‌سبزی شوشتری، خورش آلو و نان چرب در آن معرفی شده‌اند. دیزی‌سرای فیروزه در خیابان شریعتی، رستوران باغ‌شاه در کنار امامزاده عبدالله، سفره‌خانه سنتی در جوار پل تاریخی لشکر و رستوران شبستان در فرهنگ‌شهر از دیگر مراکز پذیرایی معرفی‌شده در منابع گردشگری هستند. هتل جهان‌گردی شوشتر، هتل سنتی شوشتر، هتل فرهنگیان و مهمان‌پذیر شوشتر به‌عنوان مراکز اقامتی شهر نام برده شده‌اند. از هتل سنتی سرابی، هتل سنتی طبیب، عمارت افضل و اقامتگاه سنتی عمارت پدری به‌عنوان اقامتگاه‌های شوشتر یاد شده است.

حمل‌ونقل

شوشتر از طریق جاده‌های ارتباطی شمال خوزستان به شهرهایی مانند اهواز، دزفول، اندیمشک و دیگر مناطق استان متصل می‌شود. فاصله جاده‌ای شوشتر تا اهواز در منابع مختلف حدود ۸۵ تا ۹۰ کیلومتر ذکر شده است. فاصله تهران تا شوشتر نیز بسته به مسیر انتخابی در منابع گردشگری حدود ۷۵۰ تا ۸۳۱ کیلومتر گزارش شده است. شوشتر فرودگاه مستقل ندارد و دسترسی هوایی به آن از طریق فرودگاه شهرهای اطراف، به‌ویژه فرودگاه دزفول و فرودگاه اهواز، امکان‌پذیر است. فاصله فرودگاه دزفول تا شوشتر بین 60 تا 90 کیلومتر ذکر شده است. شهر شوشتر ایستگاه راه‌آهن مستقلی ندارد.

بهترین زمان سفر

با توجه به آب‌وهوای گرم و خشک شوشتر، تابستان‌ها برای گشت‌وگذار در فضای باز با گرمای زیادی همراه است. پاییز، زمستان و اوایل بهار از زمان‌های مناسب‌تر برای بازدید از آثار تاریخی، خانه‌های قدیمی، سامانه آبی و مناطق طبیعی پیرامون شهر به‌شمار می‌روند. در اواخر زمستان و اوایل بهار، شرایط آب‌وهوایی و سرسبزی برخی مناطق پیرامونی برای گردشگری مناسب‌تر است.

جستارهای وابسته

پانویس

منابع

۱۴۰۵.