دزفول
| دزفول | |
|---|---|
 | |
| نام | دزفول |
| کشور | ایران |
| استان | خوزستان |
| تعداد جمعیت | 264,709 نفر |
| ویژگی خاص | شهری تاریخی و باستانی با معماری آجری و پل تاریخی |
دزفول، از شهرهای شمالی استان خوزستان در جنوب غربی ایران است که در کنار رود دز قرار دارد و مرکز شهرستان دزفول به‌شمار می‌رود. این شهر در دامنه‌های رشته‌کوه زاگرس و در بخش جلگه‌ای شمال خوزستان واقع شده است. پیشینه تاریخی دزفول به دوره ساسانیان بازمی‌گردد، هرچند آثار باستانی پیرامون آن از سکونت و فعالیت جوامع انسانی در دوره‌های پیش از ساسانیان نیز حکایت دارند. نام‌های محلی دزفول شامل «دزفیل» و «دسفیل» است و نام‌های تاریخی «دژپل» و «دزپل» نیز برای آن به کار رفته‌اند. پل قدیم دزفول، که از آثار برجسته دوره ساسانی به‌شمار می‌رود، از مهم‌ترین نمادهای تاریخی این شهر است. دزفول به‌دلیل برخورداری از بافت تاریخی آجری، بناهای مذهبی، جاذبه‌های طبیعی و صنایع دستی، از مراکز مهم گردشگری شمال خوزستان محسوب می‌شود. این شهر همچنین به‌واسطه مقاومت مردم در دوران جنگ ایران و عراق با عنوان «شهر مقاومت» و «پایتخت مقاومت ایران» شناخته می‌شود[۱] و در تقویم شمسی 4 خردادماه به نام روز دزفول ثبت گردیده است.
موقعیت جغرافیایی
دزفول در شمال استان خوزستان و در کنار رودخانه دز قرار دارد. این شهر از شمال به شهرستان اندیمشک، از شرق به مناطق لالی و گتوند، و از جنوب و غرب به شهرستان شوش محدود می‌شود. شهرستان دزفول در بخش جلگه‌ای شمال خوزستان واقع شده و مساحت آن حدود ۴۷۶۲ کیلومتر مربع است. بخش‌هایی از محدوده شهرستان در نواحی کوهستانی، کوهپایه‌ای و جلگه‌ای قرار دارند.
شهرستان دزفول از شمال به نواحی کوهستانی و از جنوب به دشت‌های حاصلخیز خوزستان می‌رسد. این تنوع طبیعی موجب شده است که شهرستان از نظر کشاورزی، طبیعت‌گردی و سکونت انسانی ظرفیت‌های متفاوتی داشته باشد. فاصله دزفول تا اهواز، مرکز استان خوزستان، در منابع مختلف حدود ۱۴۷ تا ۱۵۵ کیلومتر و فاصله آن تا تهران حدود ۶۵۰ تا ۶۶۰ کیلومتر ذکر شده است.
رودخانه دز از مهم‌ترین عناصر طبیعی و جغرافیایی این شهر است که از میان دزفول عبور می‌کند. این رود از ارتفاعات زاگرس سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از مناطق مختلف خوزستان، در ادامه مسیر به رودخانه کارون می‌پیوندد. وجود رود دز در شکل‌گیری موقعیت اقتصادی، کشاورزی و تفریحی شهر نقش مهمی داشته است.
آب‌وهوای دزفول عمدتاً گرم و مرطوب است. تابستان‌های این شهر گرم و شرجی و زمستان‌های آن نسبتاً ملایم است. اواخر زمستان و اوایل بهار از دوره‌های مناسب برای گردشگری در دزفول به‌شمار می‌روند. نواحی کوهستانی و سردشت در شمال شهرستان، در مقایسه با مناطق جلگه‌ای، آب‌وهوای معتدل‌تری دارند[۲].
تاریخچه
پیشینه دزفول به دوره‌های کهن تاریخی می‌رسد. در پیرامون این شهر، محوطه‌های باستانی متعددی وجود دارد که از جمله آن‌ها می‌توان به تپه‌های چغامیش اشاره کرد. در برخی معرفی‌های تاریخی و محلی، قدمت این منطقه حدود پنج هزار سال برآورد شده و از ارتباط آن با تمدن‌های پیش از تاریخ و دوره‌های ایلامی یاد شده است. همچنین در برخی روایت‌ها، شهر باستانی «اوان» از مراکز تمدن عیلام با دزفول کنونی مرتبط دانسته شده است؛ بااین‌حال، این همسان‌انگاری نیازمند بررسی مستقل باستان‌شناختی است.
دزفول در دوره ساسانیان اهمیت بیشتری یافت. ساخت پل بر روی رود دز در این دوره، ارتباط میان مناطق مهمی مانند جندی‌شاپور و شوشتر را تسهیل می‌کرد. پل تاریخی دزفول به فرمان شاپور یکم ساسانی و با مشارکت اسیران رومی ساخته شد. در روایت تاریخی محلی، ساخت این پل پس از پیروزی شاپور بر والرین، امپراتور روم، در قرن سوم میلادی صورت گرفته است[۳].
نام دزفول نیز در برخی روایت‌ها از ترکیب دو واژه «دژ» و «پل» گرفته شده است. بر این اساس، «دژپل» یا «دزپل» به سازه‌ای دفاعی در کنار پل اشاره داشته و به‌تدریج در گویش محلی به «دزفیل» و سپس در زبان فارسی به «دزفول» تبدیل شده است. این شهر در دوره‌های بعد نیز از مراکز مهم سکونت و فعالیت اقتصادی در شمال خوزستان باقی ماند.
برخی روایت‌های تاریخی، دزفول را از شهرهای آباد منطقه در دوره‌های پیش از ساسانی نیز معرفی می‌کنند و از حضور تمدن‌های ایلامی، ماد و هخامنشی در پیرامون آن یاد می‌کنند. در دوره‌های اسلامی نیز این شهر دستخوش تحولات سیاسی و اجتماعی گوناگونی شد و در دوره‌های مختلف توسعه و رکود را تجربه کرد.
دزفول در جنگ ایران و عراق
دزفول در جریان جنگ ایران و عراق یکی از شهرهای هدف حملات گسترده ارتش عراق بود. موقعیت جغرافیایی این شهر و نزدیکی آن به مناطق عملیاتی، موجب شد که در طول جنگ بارها با حملات هوایی، زمینی و موشکی روبه‌رو شود. بر اساس گزارش‌های محلی، دزفول بیش از ۱۶۰ بار هدف حملات موشکی قرار گرفت و بخش‌هایی از مناطق مسکونی و زیرساخت‌های آن آسیب دیدند.
به‌دلیل تکرار حملات موشکی، رسانه‌های خارجی از دزفول با عنوان «بلد الصواریخ» به معنای «شهر موشک‌ها» یاد می‌کردند. مردم این شهر در طول هشت سال جنگ، با وجود حملات مکرر، در شهر باقی ماندند و در پشتیبانی از جبهه‌های جنگ و مقاومت در برابر حملات نقش داشتند.
در ۴ خرداد ۱۳۶۶، دولت جمهوری اسلامی ایران دزفول را به‌دلیل پایداری و مقاومت مردم آن در برابر حملات دشمن، «شهر نمونه» و «پایتخت مقاومت ایران» معرفی کرد. این روز در تقویم رسمی کشور به‌عنوان «روز مقاومت و پایداری دزفول» نام‌گذاری شده است. از همین رو، دزفول در ادبیات مربوط به دفاع مقدس با عنوان «شهر مقاومت» نیز شناخته می‌شود.
بافت تاریخی و معماری
بافت تاریخی دزفول از مجموعه‌ای از خانه‌های قدیمی، مساجد، ساباط‌ها، حمام‌ها، گذرگاه‌ها و بناهای آجری تشکیل شده است. معماری این بافت از ویژگی‌های شاخص شهر به‌شمار می‌رود و در آن از آجر، خشت، ملات‌های سنتی و تزئینات معماری ایرانی استفاده شده است.
خانه‌های تاریخی دزفول دارای حیاط‌های مرکزی، ایوان‌ها، شبستان‌ها، زیرزمین‌ها و فضاهای متناسب با شرایط اقلیمی منطقه هستند. ساباط‌ها نیز به‌عنوان گذرگاه‌های سرپوشیده در بخش‌هایی از بافت قدیمی شهر ساخته شده‌اند و در تعدیل گرمای هوا و ایجاد مسیرهای سایه‌دار نقش داشته‌اند.
در معرفی‌های گردشگری، به‌دلیل فراوانی بناهای آجری و ویژگی‌های معماری این شهر، از دزفول با عنوان «موزه آجری ایران» یاد شده است. در بافت تاریخی آن بیش از یکصد اثر در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده‌اند.
خانه تاریخی تیزنو
خانه تیزنو از بناهای تاریخی و معماری شاخص دزفول است که در محله قلعه و در محدوده بافت قدیمی شهر قرار دارد. قدمت اولیه این بنا با توجه به ویژگی‌های معماری آن به دوره صفویه نسبت داده شده و در دوره‌های بعد نیز مرمت و بازسازی شده است. خانه تیزنو از نظر وسعت، شیوه ساخت و ویژگی‌های معماری بومی از خانه‌های مهم تاریخی دزفول به‌شمار می‌رود. این اثر با شماره ۲۵۷۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حمام کرناسیون
حمام کرناسیون از بناهای تاریخی دوره قاجار در دزفول است که در شمال بافت قدیمی شهر و در محله کرناسیون قرار دارد. این بنا پس از مرمت و بازسازی در سال ۱۳۸۵، به موزه مردم‌شناسی تبدیل شد. در موزه مردم‌شناسی کرناسیون، مشاغل، پوشش، ابزارها و بخشی از شیوه زندگی سنتی مردم دزفول به نمایش گذاشته شده است. این بنا با شماره ۸۴۷۷ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
اماکن مذهبی و زیارتگاه‌ها
دزفول از شهرهای مذهبی استان خوزستان به‌شمار می‌رود و در آن بقعه‌ها، امامزاده‌ها، مساجد و آرامگاه‌های متعددی وجود دارد. آستانه سبزقبا، بقعه محمد بن جعفر طیار، بقعه شاه رکن‌الدین، بقعه سلطانعلی رودبند و مسجد جامع دزفول از مهم‌ترین مراکز مذهبی و تاریخی شهر هستند.
آستانه سبزقبا
آستانه سبزقبا از زیارتگاه‌های شناخته‌شده دزفول است که در مرکز شهر قرار دارد. این بقعه به محمد بن موسی کاظم، مشهور به سبزقبا، منسوب است که در روایت‌های محلی از او به‌عنوان برادر امام رضا یاد می‌شود. آستانه سبزقبا از مراکز مهم زیارت در دزفول و استان خوزستان است و زائرانی از شهرهای مختلف برای زیارت آن به دزفول سفر می‌کنند. در برخی معرفی‌های محلی از این مکان به‌عنوان یکی از حرم‌های مهم زیارتی کشور یاد شده است.
بقعه محمد بن جعفر طیار
بقعه محمد بن جعفر طیار در فاصله حدود پنج کیلومتری شهر دزفول و در شهرکی به همین نام قرار دارد. این بقعه از زیارتگاه‌های مهم دزفول و شمال استان خوزستان است. در روایت‌های مذهبی محلی، صاحب بقعه محمد بن جعفر طیار، فرزند جعفر طیار و از شخصیت‌های صدر اسلام معرفی شده است. این مکان در میان مردم منطقه جایگاه زیارتی دارد.
آرامگاه شاه رکن‌الدین
آرامگاه شاه رکن‌الدین در محدوده بافت تاریخی و در نزدیکی خیابان طالقانی کنونی قرار دارد. صاحب مقبره، سید علی فرزند بهاءالدین، مشهور به بابا رکن‌الدین ولی یا شاه رکن‌الدین، معرفی شده است که در قرن هشتم هجری می‌زیست و از عارفان و زاهدان آن دوره به‌شمار می‌رفت. این بقعه از بناهای مذهبی و تاریخی دزفول است و به‌دلیل موقعیت آن در بافت قدیمی شهر، از جاذبه‌های فرهنگی و گردشگری نیز محسوب می‌شود.
بقعه سلطانعلی رودبند
بقعه سلطانعلی رودبند در بالای تپه‌ای مشرف به رودخانه دز قرار دارد و از زیارتگاه‌های شناخته‌شده دزفول است. این بقعه در میان مردم شهر با نام «آقا رودبند» نیز شناخته می‌شود. بر اساس روایت‌های تاریخی محلی، بنای بقعه در قرن هشتم هجری شکل گرفته و در دوره‌های بعد، از جمله در عصر صفویه و قاجاریه، تعمیراتی در آن انجام شده است. در برخی روایت‌های نسب‌شناختی و مذهبی، سلطانعلی رودبند به خاندان سادات و نسل امام موسی کاظم منسوب شده است.
مسجد جامع دزفول
مسجد جامع دزفول از بناهای تاریخی و مذهبی مهم شهر است و پس از پل قدیم، از آثار شاخص تاریخی دزفول به‌شمار می‌رود. ساخت اولیه مسجد به قرن سوم هجری نسبت داده شده است. این بنا دارای شبستان‌ها، ستون‌های سنگی و عناصر معماری سنتی است. ساختار کنونی مسجد با طرح چهارایوانی، به دوره صفویه و حدود سال ۱۰۵۰ قمری مربوط دانسته شده است. معماری مسجد جامع دزفول از الگوهای معماری ایرانی و منطقه‌ای تأثیر پذیرفته و در شمار بناهای مهم بافت تاریخی شهر قرار دارد.
بقعه یعقوب لیث صفاری
بقعه یعقوب لیث صفاری در شرق دزفول و در مسیر جاده دزفول به شوشتر قرار دارد. این آرامگاه به یعقوب لیث صفاری، بنیان‌گذار سلسله صفاریان، منسوب است. بقعه در نزدیکی روستای اسلام‌آباد و محوطه باستانی جندی‌شاپور واقع شده است. یعقوب لیث از چهره‌های مهم تاریخ ایران پس از اسلام بود که در شکل‌گیری حکومت صفاریان و گسترش زبان فارسی در عرصه سیاسی و ادبی نقش داشت. آرامگاه منسوب به او از جاذبه‌های تاریخی شهرستان دزفول محسوب می‌شود.
جاذبه‌های طبیعی و گردشگری
دزفول به‌دلیل قرار گرفتن در دامنه‌های زاگرس، برخورداری از رودخانه‌ها، جنگل‌ها، آبشارها و دریاچه‌ها و همچنین داشتن آثار تاریخی فراوان، از مقاصد گردشگری استان خوزستان است. تنوع جغرافیایی شهرستان موجب شده است که در کنار جاذبه‌های شهری، مناطق کوهستانی و طبیعی نیز مورد توجه گردشگران قرار گیرند.
رودخانه دز
رودخانه دز از مهم‌ترین عناصر طبیعی دزفول است که از میان شهر عبور می‌کند. این رودخانه از ارتفاعات زاگرس سرچشمه می‌گیرد و پس از طی مسیر در شمال و مرکز خوزستان به رودخانه کارون می‌پیوندد. رود دز علاوه بر اهمیت در تأمین آب کشاورزی و فعالیت‌های اقتصادی، از جاذبه‌های گردشگری و تفریحی شهر نیز به‌شمار می‌رود. ساحل رودخانه و پارک‌های پیرامون آن در فصل‌های مناسب سال پذیرای گردشگران و شهروندان هستند.
پل قدیم دزفول
پل قدیم دزفول از مهم‌ترین آثار تاریخی این شهر است که بر روی رودخانه دز ساخته شده است. این پل از دوره ساسانی به‌جامانده و در روایت‌های تاریخی ساخت آن به فرمان شاپور یکم و با مشارکت اسیران رومی نسبت داده شده است. پل قدیم ارتباط میان دو بخش شرقی و غربی شهر را برقرار می‌کرد و در گذشته یکی از مسیرهای مهم ارتباطی میان جندی‌شاپور و مناطق پیرامونی بود. این سازه در طول قرن‌ها چندین بار مرمت شده و بخش‌هایی از آن در دوره‌های جدیدتر تغییر یافته است. با وجود این تغییرات، پل همچنان یکی از نمادهای تاریخی و معماری دزفول به‌شمار می‌رود. نام دزفول نیز در روایت رایج محلی با عنوان «دژپل» و وجود این سازه ارتباط داده می‌شود.
آسیاب‌های آبی دزفول
آسیاب‌های آبی دزفول از سازه‌های تاریخی مرتبط با رودخانه دز و پل قدیم هستند. پیشینه برخی از این تأسیسات با سازه‌های آبی دوره ساسانی مرتبط دانسته شده، اما بخش عمده آثار باقی‌مانده به دوره‌های صفویه و قاجاریه تعلق دارد. این آسیاب‌ها در بخش‌هایی از بستر رودخانه ساخته شده‌اند و از جریان آب برای به حرکت درآوردن سنگ آسیاب استفاده می‌کردند. مصالح اصلی آن‌ها شامل قلوه‌سنگ‌های رودخانه‌ای، آجر و ملات ساروج است. بقایای آسیاب‌های آبی از جلوه‌های تاریخی و مهندسی سنتی دزفول به‌شمار می‌روند.
آبشار شوی
آبشار شوی از جاذبه‌های طبیعی مهم شهرستان دزفول است که در منطقه سردشت و در رشته‌کوه زاگرس قرار دارد. این آبشار در نزدیکی کوه سالن و در دهستان شوی واقع شده است. ارتفاع آن در منابع معرفی گردشگری حدود ۸۵ متر و عرض آن حدود ۷۰ متر ذکر شده است. آبشار شوی در محیطی کوهستانی و پوشیده از پوشش گیاهی قرار دارد و از مقاصد شناخته‌شده طبیعت‌گردی در شمال خوزستان است. مسیر دسترسی به آبشار در بخش‌هایی کوهستانی و دشوار است و بازدید از آن به آمادگی و برنامه‌ریزی نیاز دارد. در برخی معرفی‌های گردشگری از شوی به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین آبشارهای ایران و خاورمیانه یاد شده است.
دریاچۀ شهیون
دریاچه شهیون که با نام دریاچه دز نیز شناخته می‌شود، در شمال غربی دزفول و در پشت سد دز قرار دارد. این دریاچه در نزدیکی روستای گردشگری پامنار و در مجاورت کوه‌های شاداب و تنگوان واقع شده است.دریاچه شهیون به‌دلیل چشم‌اندازهای طبیعی، جزیره‌های کوچک و موقعیت کوهستانی خود از جاذبه‌های گردشگری منطقه به‌شمار می‌رود. قایق‌سواری، طبیعت‌گردی و بازدید از روستای پامنار از فعالیت‌های مورد توجه گردشگران در این منطقه هستند.
جنگل‌های دز و بیشه عباس‌آباد
جنگل‌های دز در جنوب شهرستان دزفول قرار دارند و از مناطق مهم طبیعی و زیست‌محیطی خوزستان محسوب می‌شوند. بخشی از این جنگل‌ها با عنوان بیشه عباس‌آباد شناخته می‌شود که در حدود ۱۰ کیلومتری جنوب غربی دزفول قرار دارد. بیشه عباس‌آباد در امتداد مسیر رودخانه دز به سمت جنوب شرقی گسترش یافته و در پیرامون آن روستاهای متعددی قرار دارند. پوشش گیاهی و زیستگاه‌های طبیعی این منطقه از ارزش زیست‌محیطی برخوردارند و در طبیعت‌گردی و گردشگری منطقه اهمیت دارند.
تفریحگاه ساحلی علی‌کله
تفریحگاه ساحلی دز، مشهور به علی‌کله، در پایین‌دست سد تنظیمی دز و در شمال شهر دزفول قرار دارد. این مجموعه از مراکز تفریحی مهم شهر است و در فصل‌های بهار و زمستان گردشگران بسیاری از آن بازدید می‌کنند. در این تفریحگاه، امکاناتی مانند فضاهای نشیمن، سکوهای سرپوشیده و محوطه‌های تفریحی در کنار رودخانه ایجاد شده است. نزدیکی آن به شهر و دسترسی به ساحل رود دز، علی‌کله را به یکی از مناطق پررفت‌وآمد گردشگری دزفول تبدیل کرده است.
چال کندی
چال کندی از مناطق طبیعی و گردشگری شهرستان دزفول است که در مسیر آب خروجی سد دز قرار دارد. این منطقه به‌دلیل دیواره‌های بلند و عمق آب، چشم‌انداز طبیعی ویژه‌ای دارد و در فصل‌های گرم سال مورد توجه گردشگران قرار می‌گیرد. قایق‌سواری و فعالیت‌های تفریحی آبی از امکانات مورد توجه در این منطقه هستند.
دره کول خرسان
دره کول خرسان که در میان مردم به نام دره ارواح نیز شناخته می‌شود، از جاذبه‌های طبیعی کوهستانی شهرستان دزفول است. این دره دارای دیواره‌های بلند و گذرگاه‌های باریک است و در بخش‌هایی از مسیر، دیواره‌های سنگی به یکدیگر نزدیک می‌شوند و فضایی نیمه‌سرپوشیده ایجاد می‌کنند. کول خرسان در نهایت به رودخانه دز می‌رسد و به‌دلیل ویژگی‌های زمین‌شناختی و چشم‌انداز طبیعی، مورد توجه علاقه‌مندان به طبیعت‌گردی است. عبور از مسیر آن به‌دلیل شرایط خاص جغرافیایی نیازمند آمادگی و رعایت نکات ایمنی است.
دره توبیرون
دره توبیرون از دیگر جاذبه‌های طبیعی شهرستان دزفول است که در نواحی شرقی شهر قرار دارد. این دره در اثر فرسایش زمین و جریان آب شکل گرفته و دارای دیواره‌های بلند و مسیرهای باریک است. شرایط طبیعی دره موجب ایجاد هوای خنک‌تری در بخش‌هایی از آن، به‌ویژه در فصل‌های گرم، می‌شود.
تپه‌های باستانی چغامیش
تپه‌های باستانی چغامیش از محوطه‌های مهم باستان‌شناختی پیرامون دزفول هستند. این محوطه در جنوب شهر قرار دارد و از سکونت و فعالیت جوامع انسانی در دوران پیش از تاریخ حکایت می‌کند. قدمت آثار این منطقه در معرفی‌های تاریخی و گردشگری حدود پنج هزار سال برآورد شده است. چغامیش از نظر مطالعه تاریخ سکونت، فرهنگ و شکل‌گیری اجتماعات انسانی در جنوب غربی ایران اهمیت دارد. آثار کشف‌شده در این منطقه، اطلاعاتی درباره شیوه زندگی، فعالیت‌های اقتصادی و تحولات فرهنگی جوامع باستانی در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد.
روستای لیوس
روستای لیوس در حدود ۷۳ کیلومتری شمال دزفول و در بخش سردشت واقع شده است. این روستا از سکونتگاه‌های تاریخی منطقه به‌شمار می‌رود و بافت قدیمی خانه‌های آن بخشی از شیوه زندگی و معماری سنتی منطقه را حفظ کرده است. باغ‌های میوه، مراتع، کوهستان‌ها، رودخانه‌ها و آبشارهای پیرامون روستای لیوس از جاذبه‌های طبیعی آن هستند. گویش محلی، آداب و رسوم و شیوه معیشت سنتی نیز از ویژگی‌های فرهنگی این روستا محسوب می‌شوند.
مجتمع فرهنگی سینمایی دزفول
مجتمع فرهنگی سینمایی دزفول از بناهای شاخص فرهنگی و معماری شهر است. طراحی این مجموعه با استفاده از هندسه معماری و مصالح بومی منطقه انجام شده و در کنار آن از فناوری‌ها و شیوه‌های ساخت جدید استفاده شده است. این مجتمع دارای سالن‌های نمایش، فضاهای فرهنگی، کارگاه‌های آموزشی و بخش‌های خدماتی است. کارگاه‌های فیلم‌سازی و سفال‌سازی، سالن‌های نمایش فیلم و فضاهای عرضه صنایع دستی از بخش‌های معرفی‌شده این مجموعه هستند[۴].
مردم و فرهنگ
مردم دزفول از نظر زبانی و فرهنگی دارای ویژگی‌های محلی و منطقه‌ای هستند. بخش مهمی از ساکنان شهر به گویش دزفولی سخن می‌گویند که از گویش‌های فارسی جنوب غربی ایران است. گویش دزفولی با گویش شوشتری نزدیکی دارد. در کنار آن، گویش‌های لری بختیاری و لری نیز در میان بخشی از مردم شهرستان رواج دارد.
بیشتر مردم دزفول مسلمان و پیرو مذهب شیعه هستند. مراسم مذهبی، به‌ویژه آیین‌های ماه محرم و مناسبت‌های مرتبط با اهل‌بیت، در فرهنگ عمومی این شهر جایگاه مهمی دارند. از آیین‌های سنتی دزفول می‌توان به مراسم بیرق‌زنان و دست‌رزون اشاره کرد. فرهنگ دزفول از پیشینه تاریخی شهر، سنت‌های بومی، گویش محلی، مناسبات اجتماعی و آیین‌های مذهبی تأثیر پذیرفته است. بازار قدیمی، محله‌های تاریخی، خانه‌های سنتی و مراسم محلی بخشی از میراث فرهنگی این شهر را تشکیل می‌دهند.
پیشینه حضور اعراب و خاندان‌های مهاجر
بر اساس برخی روایت‌های تاریخی و محلی، حضور اعراب در منطقه خوزستان به دوره پیش از اسلام بازمی‌گردد. پس از فتح خوزستان به‌دست مسلمانان نیز گروه‌هایی از قبایل عرب در جلگه‌های جنوبی این استان سکونت یافتند و محدوده نفوذ و استقرار آنان تا نواحی اهواز گسترش پیدا کرد. در برخی روایت‌ها از مهاجرت شماری از این قبایل به روستاهای جنوب دزفول و شوشتر نیز یاد شده است. از جمله این گروه‌ها، طایفه‌های چنانه و آل‌کثیر هستند که بنا بر گزارش‌های محلی، در شهرک‌هایی مانند سیدنور، شنگر علیا، شنگر سفلی و شهرک مطهری سکونت داشته‌اند.
در کنار این گروه‌ها، شماری از خاندان‌های دزفول نیز در روایت‌های خانوادگی و محلی، مهاجرانی از بین‌النهرین و دیگر مناطق ایران معرفی شده‌اند. از جمله این خاندان‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- خاندان مجدی: از خاندان‌های شناخته‌شده دزفول که بنا بر روایت محلی، خاستگاه آنان عراق بوده است.
- خانواده ابوالحلاج: از خانواده‌هایی که در روایت‌های محلی، مهاجر از عراق معرفی شده‌اند.
- خاندان عاملی: منسوب به اعقاب شیخ بهایی، فقیه، شاعر، عارف و ریاضی‌دان دوره صفویه، که بنا بر این روایت از جبل عامل در لبنان به دزفول مهاجرت کرده‌اند.
- خاندان انصاری: منسوب به جابر بن عبدالله انصاری، از صحابه پیامبر اسلام.
- سادات آقامیر: منسوب به سید محمد امینا و از خانواده‌هایی که خاستگاه آنان اصفهان ذکر شده است.
- سادات اشرفی: از خاندان‌هایی که بنا بر روایت مذکور، در اوایل دوره قاجار از نجف به دزفول آمده‌اند.
- سادات جزایری: منسوب به نسل سید نعمت‌الله جزایری، از عالمان دوره صفویه، که در روایت‌های محلی از مهاجرت خاندان آنان از بین‌النهرین به دزفول و شوشتر یاد شده است.
- سادات داعی: منسوب به سلطانعلی رودبند که در برخی روایت‌ها، زمان ورود امیر تیمور به دزفول را زمان استقرار این خاندان در شهر دانسته‌اند.
- سادات رضوی: از خانواده‌هایی با خاستگاه کاشان که نام‌های خانوادگی رضوی و فصیح به آنان نسبت داده شده است.
- سادات قاضی: از خاندان‌هایی که بنا بر گزارش محلی، پیش از استقرار سلسله صفویه در دزفول سکونت داشته‌اند.
- سادات گوشه: منسوب به سید کمال‌الدین ولی که نسب آنان در روایت خانوادگی با هفده واسطه به امام موسی کاظم می‌رسد. خاستگاه مهاجرت این خاندان، شهرهای حله و کوفه در عراق ذکر شده است.
- سادات رجبی (برسی): منسوب به گروهی از شیعیان ساکن منطقه بَرس، از آبادی‌های ناحیه حله عراق در حوالی بصره. بر اساس این روایت، اعضای این خاندان به دزفول مهاجرت کردند و در محله کت‌کتان ساکن شدند و به سادات ملا رجبی شهرت یافتند.
این گزارش‌ها بازتاب‌دهنده روایت‌های محلی درباره پیشینه و مهاجرت برخی خاندان‌های دزفول هستند و انتساب‌های خانوادگی و نسبی یادشده، برای تأیید تاریخی و نسب‌شناختی به بررسی منابع مستقل نیاز دارند[۵].
سوغات و صنایع دستی
دزفول از مراکز تولید صنایع دستی و محصولات کشاورزی در استان خوزستان است. خاک حاصلخیز و منابع آبی منطقه، زمینه مناسبی برای کشت مرکبات، گل و گیاه، صیفی‌جات و دیگر محصولات کشاورزی فراهم کرده است. پرتقال، انواع مرکبات، گل‌های رز و مریم و محصولات کشاورزی از تولیدات مهم این منطقه هستند.
از صنایع دستی دزفول می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- کپوبافی: از صنایع دستی شناخته‌شده دزفول که با استفاده از الیاف گیاهی، به‌ویژه برگ درخت خرما و چوب کرتک، انجام می‌شود.
- سفال‌گری: ساخت ظروف و اشیای سفالی از هنرهای سنتی منطقه است.
- ورشوسازی: ساخت و پرداخت اشیای فلزی و وسایل چای‌خوری و تزئینی از صنایع دستی قدیمی دزفول به‌شمار می‌رود.
- نمدمالی: تولید محصولات نمدی با استفاده از پشم.
- گلیم‌بافی: از هنرهای سنتی منطقه که در تولید زیرانداز و محصولات دست‌باف کاربرد دارد.
- خراطی و صنایع چوبی: ساخت وسایلی مانند شمعدان، نمکدان، قلیان، زیرقلیان و چوب‌لباسی.
- قلم‌نی‌سازی و قلم‌زنی: از دیگر فعالیت‌های سنتی و هنری در دزفول.
از خوراکی‌ها و سوغات محلی دزفول می‌توان به کلوچه‌های دزفولی، نان شیری، نان کنجدی، لوز شکری، قرص نعناع، ارده و فرآورده‌های کنجدی اشاره کرد. برخی غذاهای محلی مانند آش ارده، شلی ارده، ماسووا، شوربا، حمیس توله و اوپیوزی نیز در فرهنگ غذایی این شهر جایگاه دارند.
آموزش عالی
دزفول از مراکز آموزشی و دانشگاهی شمال استان خوزستان است. در این شهر مؤسسات آموزش عالی و مراکزی در حوزه‌های علوم پزشکی، فنی، مهندسی، علوم انسانی و آموزش عمومی فعالیت دارند. از جمله مراکز آموزشی معرفی‌شده در منابع می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- دانشگاه صنعتی جندی‌شاپور دزفول؛
- دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول؛
- دانشگاه علوم پزشکی دزفول؛
- دانشگاه پیام نور مرکز دزفول؛
- مراکز آموزش علمی‌کاربردی دزفول؛
- دانشگاه اصول دین دزفول.
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- معرفی شهرستان دزفول، وبگاه دانشگاه آزاد اسلامی واحد دزفول، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ۲۰ آبان‌ماه ۱۴۰۵ ش.
- تاریخچه دزفول، وبگاه شهرداری دزفول، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ۲۰ آبان‌ماه ۱۴۰۵ ش.
- دزفول کجاست؟ تاریخچه، آب‌وهوا، اقامت و دیدنی‌ها، وبگاه اتاقک، تاریخ درج مطلب: ۶ آبان‌ماه ۱۴۰۵ ش، تاریخ مشاهدۀ مطلب:۲۰ آبان‌ماه ۱۴۰۵ ش.
- دزفول؛ معرفی جاهای دیدنی دزفول با آدرس و راهنمای سفر، وبگاه ایران‌گرد،، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ۲۰ آبان‌ماه ۱۴۰۵ ش.
استان‌ها و شهرها | |
|---|---|
| استان‌های ایران | |
| شهرهای ایران | |
| سایر استان‌ها و شهرها | •نجف • کربلا • کاظمین • سامرا • بصره • کوفه • بغداد • اسکندریه • برقه • بیت‌المقدس • خان یونس • رفح • فلوجه • غزه • بیت لحم • بیروت • بعلبک • جبل عامل • پاراچنار • تطوان • تل‌آویو • حیفا • جغبوب • ضاحیه جنوبی • دمشق • کوبانی • سمرقند • قاهره • طرابلس • بنغازی • فاس • لندن • پاریس • الجزیره • بلخ • حبشه • استانبول • مکه • مدینه • جده • طائف • قاسموف (شهر) • شام (شامات) • بلندی‌های جولان • داغستان • چچنستان • باشقیرستان • تاشقورغان • خجند • حضرموت |
 | |