عملیات مرصاد
| عملیات مرصاد | |
|---|---|
 | |
| نام رویداد | عملیات مرصاد |
| تاریخ رویداد | ۱۳۶۷ ش |
| روز رویداد | ۵ تا ۷ مردادماه |
| مکان رویداد |
|
| عوامل |
|
| دلیل اهمیت |
|
| پیامدها |
|
عملیات مرصاد، آخرین عملیات بزرگ نیروهای جمهوری اسلامی ایران در جنگ ایران و عراق بود که در مرداد ۱۳۶۷ و در پاسخ به عملیات «فروغ جاویدان» سازمان مجاهدین خلق ایران انجام شد. این عملیات در محور سرپل ذهاب، کرند غرب، اسلامآباد غرب و تنگه چهارزبر در استان کرمانشاه به وقوع پیوست و با مشارکت سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ارتش جمهوری اسلامی ایران، بسیج، هوانیروز ارتش جمهوری اسلامی ایران و نیروهای مردمی اجرا شد. عملیات مرصاد با هدف متوقف ساختن پیشروی نیروهای سازمان مجاهدین خلق، آزادسازی مناطق اشغالشده و انهدام ستونهای نظامی این سازمان طراحی شد. در پایان عملیات، نیروهای مهاجم متحمل تلفات سنگین شده و از خاک ایران عقبنشینی کردند. این نبرد از مهمترین عملیاتهای پایانی جنگ ایران و عراق بهشمار میرود و بهعنوان آخرین عملیات رزمی گسترده جمهوری اسلامی ایران در این جنگ شناخته میشود.
عوامل وقوع
پس از پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل متحد از سوی جمهوری اسلامی ایران در تیرماه ۱۳۶۷ ش، سازمان مجاهدین خلق با تحلیل اینکه پذیرش قطعنامه نشانه ضعف نظام جمهوری اسلامی و کاهش توان دفاعی کشور است، تصمیم به اجرای یک عملیات گسترده نظامی گرفت. رهبران این سازمان بر این باور بودند که با استفاده از شرایط جدید جنگ و حمایت کامل رژیم بعث عراق میتوانند طی یک عملیات برقآسا حکومت جمهوری اسلامی را سرنگون کنند. در همین راستا، در نشستهای مشترک میان رهبران سازمان مجاهدین خلق و مقامات دولت عراق، طرح عملیاتی با عنوان «فروغ جاویدان» تدوین شد. این عملیات با پشتیبانی لجستیکی، زرهی، توپخانهای و هوایی ارتش عراق برنامهریزی گردید و هدف آن رسیدن به تهران طی حدود ۳۳ ساعت اعلام شده بود. پیش از عملیات فروغ جاویدان، نیروهای موسوم به «ارتش آزادیبخش ملی» دو عملیات دیگر با نامهای «آفتاب» و «چلچراغ» را در سال ۱۳۶۷ ش، انجام داده بودند. عملیات آفتاب در فروردین ۱۳۶۷ در منطقه شوش و عملیات چلچراغ در خرداد همان سال در منطقه مهران اجرا شد. این عملیاتها از نگاه فرماندهان سازمان، مقدمهای برای اجرای عملیات اصلی علیه جمهوری اسلامی محسوب میشد.
عملیات فروغ جاویدان
عملیات فروغ جاویدان در روز سوم مرداد ۱۳۶۷ با عبور نیروهای سازمان مجاهدین خلق از مرزهای غربی ایران آغاز شد. این نیروها با پشتیبانی مستقیم ارتش عراق از محور قصر شیرین و سرپل ذهاب وارد خاک ایران شدند و پس از عبور از گردنه پاتاق، شهرهای کرند غرب و اسلامآباد غرب را تصرف کردند. برنامه عملیاتی سازمان بر پایه یک جدول زمانبندی تنظیم شده بود که طی آن نیروهای مهاجم میبایست در پنج مرحله از شهرهای سرپل ذهاب، اسلامآباد غرب، کرمانشاه، همدان و قزوین عبور کرده و در نهایت وارد تهران شوند. رهبران سازمان این عملیات را نقطه پایانی حکومت جمهوری اسلامی و آغاز انتقال قدرت به سازمان خود میدانستند. برای اجرای این عملیات، حدود ۲۵ تیپ رزمی سازماندهی شده بود که چند هزار نیروی مسلح را دربر میگرفت. این نیروها علاوه بر تجهیزات انفرادی، از خودروهای زرهی، تانک، نفربر، توپخانه، خمپارهانداز و صدها دستگاه خودرو و کامیون برخوردار بودند که بخش عمده آن توسط دولت عراق در اختیار آنان قرار گرفته بود. با وجود پیشروی اولیه، مقاومت نیروهای نظامی و مردمی در محور کرمانشاه و تمرکز یگانهای سپاه، ارتش و هوانیروز در منطقه، زمینه اجرای عملیات مرصاد به فرماندهی شهید سپهبد علی صیاد شیرازی صورت گرفت و باعث توقف کامل پیشروی نیروهای مهاجم شد.
استعداد نیروهای مهاجم
نیروهای سازمان مجاهدین خلق ایران عملیات فروغ جاویدان را با اتکا به پشتیبانی گسترده ارتش عراق آغاز کردند. بر اساس منابع منتشرشده، این نیروها با سازماندهی حدود ۲۵ تیپ رزمی و با برخورداری از چهار تا پنج هزار نیروی عملیاتی، از مرزهای غربی ایران وارد عمل شدند. تجهیزات در اختیار نیروهای مهاجم شامل انواع خودروهای زرهی، تانک، نفربر، توپخانه، خمپارهانداز، خودروهای پشتیبانی و سلاحهای انفرادی بود که بخش عمده آن توسط دولت عراق تأمین شده بود. همچنین نیروی هوایی عراق در مرحله آغازین عملیات با انجام حملات هوایی، از پیشروی ستونهای زرهی سازمان پشتیبانی میکرد.
طرح عملیات
فرماندهی عملیات فروغ جاویدان بر عهده مسعود رجوی و مریم رجوی بود. بر اساس طرح عملیاتی، نیروهای سازمان در قالب چند محور عملیاتی مأمور تصرف شهرهای اصلی مسیر غرب به مرکز ایران بودند.
اهداف اصلی عملیات عبارت بود از:
- تصرف اسلامآباد غرب؛
- تصرف کرمانشاه؛
- پیشروی به همدان؛
- عبور از قزوین؛
- ورود به تهران و اعلام تشکیل دولت جدید.
رهبران سازمان بر این باور بودند که با ورود به شهرهای بزرگ، بخشی از مردم و مخالفان حکومت به آنان خواهند پیوست و زمینه سقوط نظام جمهوری اسلامی فراهم خواهد شد.
نحوه هجوم نیروهای مهاجم
در ساعت ۱۵:۳۰ روز سوم مرداد ۱۳۶۷، ستونهای زرهی سازمان مجاهدین خلق با عبور از مرز خسروی و محور سرپل ذهاب وارد خاک ایران شدند. این نیروها پس از عبور از گردنه پاتاق، شهر کرند غرب را تصرف کرده و سپس به سمت اسلامآباد غرب حرکت کردند. پس از ورود به اسلامآباد غرب، درگیریهایی میان نیروهای مهاجم با نیروهای سپاه، بسیج و مردم محلی رخ داد. با وجود مقاومت اولیه مدافعان، به دلیل غافلگیری و سرعت پیشروی مهاجمان، شهر برای مدتی در اختیار نیروهای سازمان قرار گرفت. پس از تصرف اسلامآباد غرب، ستونهای زرهی سازمان تا حوالی تنگه چهارزبر (حسنآباد) پیشروی کردند و در آن منطقه برای تجدید سازمان، تأمین سوخت و مهمات و آمادگی جهت ادامه حرکت به سوی کرمانشاه استقرار یافتند. رهبران سازمان تصور میکردند مقاومت سازمانیافتهای در برابر آنان وجود نخواهد داشت و پس از عبور از تنگه چهارزبر، مسیر کرمانشاه و سپس تهران برای آنان هموار خواهد شد.
آغاز عملیات مرصاد
با روشن شدن ابعاد تهاجم سازمان مجاهدین خلق، فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و ارتش جمهوری اسلامی ایران طرح مقابله با نیروهای مهاجم را تهیه کردند. عملیات مرصاد در روز پنجم مرداد ۱۳۶۷ با رمز «یا علی بن ابیطالب (علیهالسّلام)» در منطقه غرب استان کرمانشاه آغاز شد.
هدف اصلی عملیات عبارت بود از:
- توقف پیشروی نیروهای مهاجم؛
- محاصره ستونهای زرهی سازمان؛
- قطع راه عقبنشینی آنان؛
- آزادسازی شهرهای اشغالشده.
در نخستین مرحله عملیات، نیروهای مدافع موفق شدند در منطقه تنگه چهارزبر راه پیشروی ستونهای زرهی را مسدود کنند. همزمان یگانهای هوانیروز ارتش با اجرای حملات گسترده هوایی، خودروها، تانکها و ادوات زرهی سازمان را هدف قرار دادند.
نقش هوانیروز ارتش
یکی از عوامل تعیینکننده در موفقیت عملیات مرصاد، حضور گسترده هوانیروز ارتش جمهوری اسلامی ایران بود. بالگردهای تهاجمی کبرا با اجرای دهها نوبت عملیات، ستونهای مکانیزه سازمان را در محور اسلامآباد غرب ـ کرمانشاه هدف قرار دادند. همچنین بالگردهای ترابری با انتقال نیروهای سپاه و ارتش به پشت خطوط دشمن، زمینه محاصره نیروهای مهاجم را فراهم کردند. حملات پیدرپی هوانیروز موجب انهدام بخش قابل توجهی از خودروهای زرهی، تجهیزات و ادوات نظامی سازمان شد و سرعت پیشروی آنان را بهطور کامل متوقف کرد.
نقش سپاه پاسداران و ارتش
در عملیات مرصاد، یگانهایی از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ارتش جمهوری اسلامی ایران، بسیج و نیروهای مردمی به صورت مشترک وارد عمل شدند. سه گردان از تیپ نبی اکرم (ص)، نیروهایی از تیپ مسلم بن عقیل و یک گردان از استان ایلام، همراه با یگانهای ارتش، از چند محور به نیروهای سازمان حمله کردند. از آنجا که فرماندهان سازمان تصور میکردند منطقه همچنان در اختیار ارتش عراق است، آمادگی لازم برای مقابله با نیروهای ایرانی را نداشتند. این اشتباه محاسباتی موجب شد یگانهای سپاه و ارتش بتوانند با سرعت وارد اسلامآباد غرب شده و آرایش رزمی نیروهای مهاجم را بر هم بزنند.
آزادسازی اسلامآباد غرب
با گسترش حملات نیروهای سپاه و ارتش و ادامه پشتیبانی مؤثر هوانیروز، نیروهای سازمان مجاهدین خلق در داخل شهر اسلامآباد غرب با آشفتگی و از هم پاشیدگی سازمان رزم مواجه شدند. یگانهای ایرانی از چند محور وارد شهر شدند و پس از درگیریهای پراکنده، کنترل بخشهای اصلی شهر را به دست گرفتند. با آزادسازی اسلامآباد غرب، ارتباط میان واحدهای عملیاتی سازمان مختل شد و بخش قابل توجهی از نیروهای مهاجم در محور تنگه چهارزبر در محاصره قرار گرفتند. پیش از ورود کامل نیروهای ایرانی به شهر، تعدادی از فرماندهان ارشد سازمان منطقه را ترک کردند. بر اساس برخی گزارشها، در ساعات پایانی شب پنجم مرداد، چند فروند بالگرد ترابری در حوالی کرند غرب فرود آمده و شماری از کادرهای اصلی سازمان را از منطقه خارج کردند.
محاصره در تنگه چهارزبر
مهمترین صحنه نبرد عملیات مرصاد در منطقه تنگه چهارزبر رقم خورد. ستونهای زرهی سازمان که در این تنگه متوقف شده بودند، از سه جهت زیر فشار قرار گرفتند:
- آتش بالگردهای هوانیروز از هوا؛
- حمله یگانهای سپاه و ارتش از شرق؛
- عملیات نیروهای هلیبرن شده در عقبه ستونها.
در نتیجه این محاصره، تعداد زیادی از خودروهای زرهی، تانکها، نفربرها و خودروهای پشتیبانی سازمان منهدم شد و راه عقبنشینی نیروهای مهاجم نیز به شدت محدود گردید. نیروهای باقیمانده سازمان تلاش کردند به صورت پراکنده به سمت کرند غرب و سپس مرز عراق عقبنشینی کنند، اما در طول مسیر نیز هدف حملات نیروهای ایرانی قرار گرفتند.
عقبنشینی نیروهای سازمان
در روز هفتم مرداد ۱۳۶۷، فرماندهی سازمان مجاهدین خلق رسماً عقبنشینی از شهرهای اسلامآباد غرب و کرند غرب را اعلام کرد. عقبنشینی نیروها در شرایطی انجام شد که بخش عمده تجهیزات سنگین آنان از بین رفته و انسجام تشکیلاتی یگانها فروپاشیده بود. بسیاری از نیروهای سازمان در جریان عقبنشینی کشته، زخمی یا اسیر شدند و تنها بخشی از نیروها موفق شدند از مرز عبور کرده و وارد خاک عراق شوند.
تلفات
بر اساس گزارشهای رسمی جمهوری اسلامی ایران، در عملیات مرصاد بین ۱۶۰۰ تا ۲۰۰۰ نفر از نیروهای سازمان مجاهدین خلق کشته شدند و حدود ۱۰۰۰ نفر نیز زخمی گردیدند. همچنین شمار قابل توجهی از فرماندهان تیپها و کادرهای باسابقه سازمان در میان کشتهشدگان و اسرا حضور داشتند. نیروهای ایرانی علاوه بر وارد کردن تلفات انسانی، مقادیر زیادی از تجهیزات زرهی، خودروها، سلاحها و مهمات سازمان را نیز منهدم یا ضبط کردند.
نتایج عملیات
عملیات مرصاد با شکست کامل عملیات فروغ جاویدان و عقبنشینی نیروهای سازمان مجاهدین خلق پایان یافت.
مهمترین نتایج این عملیات عبارت بود از:
- توقف کامل پیشروی سازمان به سوی کرمانشاه؛
- آزادسازی اسلامآباد غرب و کرند غرب؛
- انهدام بخش عمده توان رزمی ارتش آزادیبخش ملی؛
- وارد آمدن تلفات سنگین به نیروهای سازمان؛
- ناکامی طرح تصرف تهران و سرنگونی جمهوری اسلامی.
این عملیات از دیدگاه نظامی یک پیروزی قاطع برای نیروهای جمهوری اسلامی ایران و یک شکست راهبردی برای سازمان مجاهدین خلق بهشمار میآید.
پیامدها
شکست در عملیات مرصاد تأثیر عمیقی بر ساختار نظامی و سیاسی سازمان مجاهدین خلق بر جای گذاشت. پس از این عملیات، سازمان دیگر نتوانست عملیات گستردهای در مقیاس فروغ جاویدان علیه ایران انجام دهد و فعالیتهای نظامی آن به شکل قابل توجهی کاهش یافت. از سوی دیگر، عملیات مرصاد بهعنوان آخرین عملیات بزرگ رزمی جمهوری اسلامی ایران در جنگ هشتساله شناخته شد و پایان مرحله درگیریهای گسترده نظامی میان ایران و عراق را رقم زد. این عملیات همچنین موجب تقویت هماهنگی میان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ارتش جمهوری اسلامی ایران و هوانیروز ارتش جمهوری اسلامی ایران شد و تجربه مشترک مهمی در زمینه مقابله با تهاجم مکانیزه و عملیات ضدستونی برای نیروهای مسلح ایران به همراه داشت.
تحلیل عملیات
عملیات مرصاد از مهمترین عملیاتهای دفاعی جمهوری اسلامی ایران در واپسین روزهای جنگ ایران و عراق بهشمار میرود. این عملیات با بهرهگیری از اصل غافلگیری، انسداد محورهای مواصلاتی، استفاده مؤثر از توان هوانیروز و هماهنگی میان یگانهای سپاه، ارتش و بسیج، موجب انهدام بخش عمدهای از توان رزمی سازمان مجاهدین خلق شد. بسیاری از پژوهشگران جنگ ایران و عراق، عملیات مرصاد را پایان عملی حضور نظامی سازمان مجاهدین خلق در جبهههای جنگ دانستهاند؛ زیرا این سازمان پس از آن هرگز نتوانست عملیات نظامی گستردهای مشابه فروغ جاویدان را طراحی و اجرا کند. از سوی دیگر، عملیات مرصاد آخرین نبرد بزرگ جنگ هشتساله ایران و عراق محسوب میشود و تنها چند هفته پس از آن، آتشبس رسمی میان ایران و عراق بر اساس قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل متحد برقرار شد.
جستارهای وابسته
- سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
- ارتش جمهوری اسلامی ایران
- سازمان مجاهدین خلق ایران
- سازمان ملل متحد
- جنگ ایران و عراق
- محسن رضایی
منابع
- عملیات مرصاد، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: بیتا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 5 مردادماه 1405 ش.
