جنگ دوم اعراب و رژیم صهیونیستی
جنگ دوم اعراب و رژیم صهیونیستی، که با نام‌های بحران سوئز، جنگ سوئز و جنگ سینا نیز شناخته می‌شود، درگیری نظامی سال ۱۹۵۶ م، میان مصر از یک سو و اسرائیل، بریتانیا و فرانسه از سوی دیگر بود. این جنگ پس از ملی‌شدن کانال سوئز به فرمان جمال عبدالناصر، رئیس‌جمهور مصر، آغاز شد. اسرائیل در ۲۹ اکتبر ۱۹۵۶ م، به شبه‌جزیره سینا حمله کرد و نیروهای بریتانیا و فرانسه نیز در روزهای بعد با حملات هوایی و عملیات زمینی وارد جنگ شدند. این سه کشور اهداف متفاوتی را دنبال می‌کردند؛ بریتانیا و فرانسه درصدد بازپس‌گیری نفوذ خود بر کانال سوئز و تضعیف حکومت ناصر بودند و اسرائیل نیز قصد داشت محدودیت‌های دریایی مصر و تهدیدهای نظامی علیه خود را کاهش دهد. با وجود پیشروی نیروهای مهاجم و تصرف بخش‌هایی از خاک مصر، فشارهای بین‌المللی، به‌ویژه از سوی ایالات متحده آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی، به آتش‌بس و عقب‌نشینی نیروهای مهاجم انجامید.
زمینۀ تاریخی
کانال سوئز که دریای مدیترانه را به دریای سرخ متصل می‌کند، از زمان گشایش در سال ۱۸۶۹ م، یکی از مسیرهای راهبردی تجارت دریایی جهان بوده است. این آبراه مسیر دریایی میان اروپا و بخش‌هایی از آسیا را کوتاه کرد و به‌ویژه برای بریتانیا و فرانسه که در آسیا و آفریقا مستعمراتی داشتند، اهمیت اقتصادی و نظامی فراوانی یافت. بریتانیا در سال ۱۸۷۵ م، بخشی از سهام شرکت کانال سوئز را خریداری کرد و در دهه‌های بعد برای حفظ منافع خود در این مسیر تلاش کرد. پس از جنگ جهانی دوم، مشکلات اقتصادی بریتانیا و استقلال مستعمراتی مانند هند، موقعیت این کشور را در منطقه تضعیف کرد؛ با این حال، کانال سوئز همچنان برای انتقال نفت و ارتباط دریایی میان اروپا و آسیا اهمیت داشت. در مصر نیز مخالفت با حضور نیروهای بریتانیایی افزایش یافت. درگیری‌های میان ملی‌گرایان مصری و نیروهای انگلیسی در اوایل دههٔ ۱۹۵۰ م، به تغییرات سیاسی گسترده‌ای انجامید. در سال ۱۹۵۲ م، گروهی از افسران ارتش مصر حکومت سلطنتی را سرنگون کردند و زمینهٔ شکل‌گیری نظام جمهوری را فراهم آوردند. جمال عبدالناصر در سال‌های بعد به رهبر اصلی مصر تبدیل شد و سیاست کاهش نفوذ قدرت‌های خارجی و گسترش استقلال سیاسی و اقتصادی کشور را دنبال کرد.
ملی‌شدن کانال سوئز
در ۲۶ ژوئیهٔ ۱۹۵۶ م، جمال عبدالناصر در واکنش به اختلافات با قدرت‌های غربی و خودداری ایالات متحده و بریتانیا از تأمین مالی طرح سد اسوان، ملی‌شدن شرکت کانال سوئز را اعلام کرد. بر اساس این تصمیم، اداره و کنترل کانال به دولت مصر منتقل شد و درآمدهای آن می‌توانست برای اجرای برنامه‌های توسعه‌ای کشور، از جمله ساخت سد اسوان، به کار گرفته شود. این اقدام با مخالفت شدید بریتانیا و فرانسه روبه‌رو شد؛ زیرا هر دو کشور منافع اقتصادی و راهبردی مهمی در کانال داشتند.
دولت فرانسه همچنین از حمایت ناصر از مبارزان استقلال‌طلب الجزایری نگران بود و بریتانیا گسترش نفوذ او در جهان عرب را تهدیدی علیه موقعیت خود در منطقه می‌دانست. اسرائیل نیز روابط پرتنشی با مصر داشت. محدودیت‌های اعمال‌شده بر کشتیرانی اسرائیل در برخی مسیرهای دریایی، به‌ویژه تنگه تیران، و تقویت توان نظامی مصر از عوامل مهم نگرانی دولت اسرائیل بود. در این شرایط، منافع مشترک بریتانیا، فرانسه و اسرائیل در مقابله با حکومت ناصر، زمینهٔ همکاری میان این سه کشور را فراهم کرد.
زمینه‌های سیاسی و نظامی جنگ
پس از ملی‌شدن کانال سوئز، مذاکراتی برای حل اختلاف میان مصر و قدرت‌های غربی انجام شد. در اوت ۱۹۵۶ م، نشست‌هایی با حضور نمایندگان و وزیران امور خارجه چند کشور، از جمله ایالات متحده، بریتانیا و فرانسه، برای بررسی وضعیت کانال برگزار شد. با این حال، اختلاف میان واشینگتن و دولت‌های لندن و پاریس دربارهٔ چگونگی مواجهه با مصر ادامه یافت. ایالات متحده راه‌حل دیپلماتیک را ترجیح می‌داد و نگران بود که حملهٔ نظامی به مصر، ناصر را به اتحاد نزدیک‌تر با اتحاد جماهیر شوروی سوق دهد. در مقابل، بریتانیا و فرانسه به اقدام نظامی گرایش داشتند و خواهان محدودکردن قدرت سیاسی ناصر بودند. اسرائیل نیز از تقویت ارتش مصر و خرید تجهیزات نظامی از اتحاد جماهیر شوروی نگران بود.
در این دوره، ارتش مصر به تسلیحات زرهی و هواپیماهای جنگی جدید مجهز شد. اسرائیل این روند را تغییری در موازنهٔ نظامی منطقه تلقی می‌کرد و درصدد محدودکردن توان نظامی مصر بود. در چنین شرایطی، سه کشور به توافقی برای انجام عملیات نظامی علیه مصر دست یافتند. بر اساس طرح آنان، اسرائیل ابتدا به سینا حمله می‌کرد و سپس بریتانیا و فرانسه با درخواست عقب‌نشینی نیروهای مصر و اسرائیل از محدودهٔ کانال، به‌ظاهر با هدف جداسازی طرف‌های درگیر وارد عمل می‌شدند. این روند در عمل به حملهٔ مستقیم نیروهای بریتانیایی و فرانسوی به مواضع مصر انجامید.
عملیات نظامی
حمله اسرائیل به سینا
در ۲۹ اکتبر ۱۹۵۶ م، ارتش اسرائیل عملیات نظامی خود را علیه مصر آغاز کرد. این عملیات که با نام عملیات قادش شناخته می‌شود، با هدف پیشروی در شبه‌جزیره سینا، تصرف مواضع راهبردی و رسیدن به محدودهٔ کانال سوئز انجام گرفت. نیروهای اسرائیلی از چند محور وارد سینا شدند و از یگان‌های زرهی، پیاده‌نظام، چتربازان و پشتیبانی هوایی استفاده کردند. گذرگاه میتلا، به دلیل موقعیت جغرافیایی و اهمیت آن در حرکت نیروهای نظامی، به یکی از مناطق مهم درگیری تبدیل شد. نیروهای چترباز اسرائیلی در نزدیکی این گذرگاه فرود آمدند و دیگر واحدهای ارتش برای پشتیبانی از آنان به سوی منطقه حرکت کردند.
ارتش اسرائیل همچنین در محورهای شمالی و مرکزی سینا پیشروی کرد و به تصرف مواضع راهبردی، از جمله ابوعقیله و العریش، پرداخت. در جنوب شبه‌جزیره نیز شرم‌الشیخ به‌دلیل موقعیت آن در نزدیکی تنگه تیران اهمیت ویژه‌ای داشت. تصرف این منطقه می‌توانست موقعیت اسرائیل را در مسیر دریایی منتهی به بندر ایلات تقویت کند. نیروهای مصری در بخش‌هایی از سینا با فشار نظامی روبه‌رو شدند و برخی واحدهای آنان به سوی غرب و کانال سوئز عقب‌نشینی کردند. در روزهای نخست عملیات، نیروهای اسرائیلی بخش‌های گسترده‌ای از شبه‌جزیره را به کنترل خود درآوردند.
عملیات هوایی و دریایی
در آغاز جنگ، نیروی هوایی مصر تلاش کرد از یگان‌های زمینی خود پشتیبانی کند، اما حملات هوایی اسرائیل و سپس ورود نیروی هوایی بریتانیا و فرانسه شرایط دشوارتری برای آن ایجاد کرد. هواپیماهای نیروهای مهاجم به فرودگاه‌ها، مواضع نظامی و مسیرهای تدارکاتی مصر حمله کردند. در بخش دریایی جنگ نیز ناوگان‌های دو طرف با یکدیگر درگیر شدند. یکی از رویدادهای این بخش، عملیات ناوشکن مصری ابراهیم‌الاول در نزدیکی بندر حیفا بود.
این ناوشکن در جریان عملیات دریایی با نیروهای اسرائیلی درگیر شد و سرانجام به تصرف آنان درآمد. این کشتی پس از تعمیر و بازسازی، با نام «حیفا» در نیروی دریایی اسرائیل به کار گرفته شد. ورود هواپیماهای بریتانیا و فرانسه به جنگ، برتری هوایی نیروهای مهاجم را افزایش داد و امکان پشتیبانی از عملیات زمینی را فراهم کرد. در نتیجه، نیروهای مصر در بخش‌هایی از سینا با دشواری بیشتری برای حفظ مواضع خود روبه‌رو شدند.
ورود بریتانیا و فرانسه به جنگ
در ۳۰ اکتبر ۱۹۵۶ م، بریتانیا و فرانسه به مصر و اسرائیل اولتیماتوم دادند و خواستار عقب‌نشینی نیروهای دو طرف از محدودهٔ کانال سوئز شدند. دو کشور اعلام کردند که هدف از این اقدام، جداسازی نیروهای درگیر و حفظ امنیت کانال است. دولت مصر این اولتیماتوم را نپذیرفت و در ۳۱ اکتبر، بریتانیا و فرانسه حملات هوایی خود علیه مصر را آغاز کردند. حملات هوایی به فرودگاه‌ها و مواضع نظامی مصر، توان دفاعی این کشور را تضعیف کرد. نیروهای انگلیسی و فرانسوی با استفاده از هواپیماهای مستقر در پایگاه‌های منطقه و ناوهای هواپیمابر، به پشتیبانی از عملیات نظامی پرداختند.
در ۵ نوامبر، چتربازان بریتانیایی و فرانسوی در منطقهٔ پیرامون پورت‌سعید و بخش‌هایی از محدودهٔ کانال فرود آمدند. در روز بعد، نیروهای زمینی و دریایی دو کشور به سوی پورت‌سعید و پورت‌فؤاد پیشروی کردند. این نیروها بخش‌هایی از شهرها و مواضع پیرامون کانال را تصرف کردند، اما در برخی مناطق مقاومت نیروهای مصری و درگیری‌های خیابانی ادامه یافت. با وجود پیشروی اولیهٔ نیروهای بریتانیایی و فرانسوی، عملیات نظامی آنان با مخالفت گستردهٔ بین‌المللی روبه‌رو شد. فشارهای سیاسی و اقتصادی به‌تدریج هزینهٔ ادامهٔ جنگ را برای دولت‌های مهاجم افزایش داد.
واکنش‌های بین‌المللی
حملهٔ اسرائیل و سپس مداخلهٔ بریتانیا و فرانسه با واکنش‌های گستردهٔ بین‌المللی مواجه شد. سازمان ملل متحد برای بررسی بحران و یافتن راه‌حل سیاسی وارد عمل شد. ایالات متحده با ادامهٔ جنگ مخالفت کرد و خواستار توقف عملیات نظامی و عقب‌نشینی نیروهای مهاجم شد. دولت آمریکا نگران بود که تداوم جنگ، احساسات ضدغربی را در جهان عرب تقویت کند و مصر را به اتحاد نزدیک‌تر با اتحاد جماهیر شوروی سوق دهد. اتحاد جماهیر شوروی نیز با حمله به مصر مخالفت کرد و خواستار پایان عملیات نظامی شد. در همان دوره، بحران مجارستان و سرکوب قیام این کشور به دست نیروهای شوروی، مناسبات قدرت‌های بزرگ را پیچیده کرده بود.
دولت آمریکا نمی‌خواست حملهٔ متحدان اروپایی خود به مصر را نادیده بگیرد، در حالی که هم‌زمان از مداخلهٔ شوروی در مجارستان انتقاد می‌کرد. افزون بر فشارهای سیاسی، ادامهٔ جنگ بر منافع اقتصادی بریتانیا نیز تأثیر گذاشت. بسته‌شدن کانال سوئز و اختلال در انتقال نفت و دیگر کالاها، هزینه‌های اقتصادی را افزایش داد. مخالفت آمریکا با برخی درخواست‌های مالی بریتانیا و فشارهای مرتبط با تأمین انرژی نیز بر تصمیم لندن تأثیر گذاشت.
آتش‌بس و عقب‌نشینی نیروهای مهاجم
در ۶ نوامبر ۱۹۵۶ م، دولت بریتانیا دستور آتش‌بس را صادر کرد و فرانسه نیز به توقف عملیات نظامی تن داد. نیروهای بریتانیایی و فرانسوی در ادامه از منطقهٔ کانال عقب‌نشینی کردند و نیروهای سازمان ملل متحد برای نظارت بر آتش‌بس و جداسازی طرف‌های درگیر در منطقه مستقر شدند. اسرائیل نیز در پی فشارهای بین‌المللی، به‌ویژه فشارهای ایالات متحده، ناچار شد از مواضع تصرف‌شده در شبه‌جزیره سینا و نوار غزه عقب‌نشینی کند. خروج نیروهای اسرائیلی از این مناطق در سال ۱۹۵۷ م، تکمیل شد. مصر کنترل کانال سوئز را حفظ کرد و حکومت جمال عبدالناصر پس از پایان جنگ در قدرت باقی ماند.
پیامدهای جنگ
پیامدها برای مصر
حفظ کنترل کانال سوئز و ناکامی قدرت‌های مهاجم در برکناری جمال عبدالناصر، جایگاه سیاسی مصر را در جهان عرب تقویت کرد. ناصر به یکی از چهره‌های برجستهٔ ملی‌گرایی عربی و جنبش‌های ضد استعماری تبدیل شد. جنگ همچنین بر روابط مصر با قدرت‌های غربی تأثیر گذاشت و زمینهٔ نزدیکی بیشتر این کشور به اتحاد جماهیر شوروی را فراهم کرد.
پیامدها برای بریتانیا
بحران سوئز اعتبار دولت بریتانیا را در عرصهٔ بین‌المللی تضعیف کرد. نخست‌وزیر آنتونی ایدن که با فشارهای سیاسی ناشی از بحران روبه‌رو بود، در ژانویهٔ ۱۹۵۷ م، از مقام خود کناره‌گیری کرد. این رویداد محدودیت توان بریتانیا برای اجرای عملیات نظامی گسترده بدون حمایت ایالات متحده را آشکار ساخت و از نشانه‌های کاهش نفوذ جهانی این کشور پس از جنگ جهانی دوم به شمار رفت.
پیامدها برای فرانسه
فرانسه نیز نتوانست به اهداف اصلی خود در مقابله با ناصر دست یابد. دولت فرانسه از حمایت مصر از مبارزان استقلال‌طلب الجزایر نگران بود و تلاش داشت نفوذ ناصر در شمال آفریقا را محدود کند. با این حال، بحران سوئز نتوانست مانع ادامهٔ جنبش‌های استقلال‌طلبانه در مستعمرات اروپایی شود.
پیامدها برای اسرائیل
اسرائیل در جریان عملیات نظامی توانست بخش‌هایی از شبه‌جزیره سینا و نوار غزه را تصرف کند، اما فشارهای بین‌المللی این کشور را به عقب‌نشینی وادار کرد. با وجود این، عملیات نشان داد که ارتش اسرائیل توان انجام حملات گستردهٔ زمینی و هوایی را دارد. مسئلهٔ امنیت مسیرهای دریایی و دسترسی به تنگه تیران نیز در روابط اسرائیل با مصر اهمیت خود را حفظ کرد.
اهمیت تاریخی جنگ
جنگ سوئز از رویدادهای مهم تاریخ خاورمیانه در دوران جنگ سرد به شمار می‌رود. این بحران محدودیت قدرت‌های استعماری اروپایی و افزایش نقش ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی در تحولات بین‌المللی را آشکار کرد. همچنین، اهمیت ملی‌گرایی عربی و استقلال سیاسی کشورهای منطقه را در معادلات خاورمیانه برجسته ساخت. این جنگ بر تحولات بعدی منازعهٔ اعراب و اسرائیل نیز تأثیر گذاشت. شبه‌جزیره سینا در جنگ‌های بعدی، به‌ویژه جنگ شش‌روزه در سال ۱۹۶۷ م و در سال ۱۹۷۳ م، بار دیگر به یکی از مناطق اصلی درگیری تبدیل شد.
جستارهای وابسته
منابع
- جنگ سال ۱۹۵۶ کانال سوئز، وبگاه جنگاوران، تاریخ درج مطلب: 18 سپتامبر 2015 م، تاریخ مشاهده مطلب: ۲۵ مهرماه ۱۴۰۵ ش.
