سازمان کشورهای آمریکایی
| سازمان کشورهای آمریکایی | |
|---|---|
 | |
| نام | سازمان کشورهای آمریکایی |
| تاریخ تأسیس | ۱۹۴۸ م |
| اهداف | حفظ صلح و امنیت، تقویت همبستگی و همکاری میان کشورهای آمریکایی، حلوفصل مسالمتآمیز اختلافات، حمایت از دموکراسی و حقوق بشر و توسعه اقتصادی و اجتماعی |
| وابستگی به حاکمیت | سازمان منطقهای در چارچوب سازمان ملل متحد |
| وضعیت اقتصادی | سازمان بینالمللی منطقهای |
| وبگاه | OAS.org |
سازمان کشورهای آمریکایی (به انگلیسی: Organization of American States؛ به اختصار OAS)، یک سازمان بینالمللی منطقهای است که با هدف تقویت صلح، امنیت، همکاری و همبستگی میان کشورهای قاره آمریکا ایجاد شده است. ریشههای شکلگیری نظام بینآمریکایی به تلاشهای سیمون بولیوار و کنگره پاناما در سال ۱۸۲۶ میلادی بازمیگردد، اما شکلگیری منظم و نهادمند این نظام از نخستین کنفرانس بینالمللی کشورهای آمریکایی در سالهای ۱۸۸۹ و ۱۸۹۰ م، آغاز شد. سازمان کشورهای آمریکایی در سال ۱۹۴۸ میلادی با تصویب منشور این سازمان در نهمین کنفرانس بینالمللی کشورهای آمریکایی در بوگوتا، پایتخت کلمبیا، تأسیس شد.
تاریخچه
برخی پژوهشگران پیشینه نظام بینآمریکایی را به کنگره پاناما در سال ۱۸۲۶ میلادی به ابتکار سیمون بولیوار نسبت میدهند. با این حال، همکاری منظم کشورهای قاره آمریکا برای ایجاد مجموعهای مشترک از قواعد و نهادها از سال ۱۸۸۹ میلادی آغاز شد. در فاصله میان کنگره پاناما و نخستین کنفرانس بینالمللی کشورهای آمریکایی، نشستها و کنفرانسهایی برای ایجاد یک نظام همکاری منطقهای برگزار شد؛ اما نقطه عطف این روند، دعوت دولت ایالات متحده آمریکا برای برگزاری نخستین کنفرانس بینالمللی کشورهای آمریکایی بود. این روند از سال ۱۸۸۹ م، تاکنون، با وجود تغییرات گسترده در ساختار و نهادهای نظام بینآمریکایی، ادامه یافته است.
نخستین کنفرانس بینالمللی کشورهای آمریکایی
نخستین کنفرانس بینالمللی کشورهای آمریکایی از اکتبر ۱۸۸۹ تا آوریل ۱۸۹۰ م، در واشینگتن، دی.سی برگزار شد. هدف اصلی این کنفرانس، بررسی و پیشنهاد سازوکارهایی برای داوری و حل اختلافات میان کشورهای آمریکایی، بهبود روابط تجاری، توسعه ارتباطات مستقیم میان کشورهای منطقه و گسترش روابط اقتصادی متقابل بود. در این کنفرانس ۱۸ کشور آمریکایی شرکت کردند و توافق شد نهادی با عنوان اتحادیه بینالمللی جمهوریهای آمریکا برای گردآوری و توزیع سریع اطلاعات تجاری تشکیل شود. مقر این اتحادیه در واشینگتن قرار گرفت. این نهاد بعدها به اتحادیه پانآمریکایی تبدیل شد و در نهایت با گسترش وظایف و فعالیتهای خود، به دبیرخانه عمومی سازمان کشورهای آمریکایی تبدیل گردید. کنفرانس واشینگتن همچنین در حوزه حقوق بینالملل توصیههایی درباره مقررات استرداد مجرمان ارائه کرد، اعلام داشت که فتح سرزمین برای دولت فاتح حق ایجاد نمیکند و اصولی را برای تدوین معاهده داوری میان کشورهای آمریکایی پیشنهاد داد تا از توسل به جنگ برای حل اختلافات جلوگیری شود. این کنفرانس زمینههای اصلی نظام بینآمریکایی را پایهگذاری کرد که شامل توسعه همکاریهای تجاری، تقویت روابط حقوقی میان دولتها و بخش خصوصی، ایجاد محیطی صلحآمیز برای همکاری منطقهای و تأسیس نهادهای تخصصی در حوزههای مختلف بود.
کنفرانسهای کشورهای آمریکایی
کنفرانسهای کشورهای آمریکایی در فاصلههای زمانی مختلف برگزار میشدند تا اینکه در سال ۱۹۷۰ میلادی، پس از لازمالاجرا شدن پروتکل اصلاحی منشور سازمان کشورهای آمریکایی که در بوئنوس آیرس به تصویب رسیده بود، جلسات مجمع عمومی سازمان کشورهای آمریکایی جایگزین این کنفرانسها شد. علاوه بر این کنفرانسها، نشستهای وزیران امور خارجه و نشستهای ویژهای نیز برگزار میشد. از مهمترین این نشستها میتوان به کنفرانس ۱۹۴۵ م، درباره مسائل بینآمریکایی جنگ و صلح در مکزیکوسیتی و کنفرانس بینآمریکایی حفظ صلح و امنیت قارهای در سال ۱۹۴۷ م، در ریودوژانیرو اشاره کرد.
پیمان کمک متقابل آمریکایی
کنفرانس ریودوژانیرو در سال ۱۹۴۷ م، به تصویب پیمان بینآمریکایی کمک متقابل یا پیمان ریو منجر شد. این پیمان در شرایط پس از جنگ جهانی دوم و در آستانه شکلگیری جنگ سرد ایجاد شد و هدف آن فراهم کردن چارچوبی برای دفاع جمعی مشروع در صورت حمله یک قدرت خارجی از خارج از منطقه به یکی از کشورهای عضو بود. این پیمان همچنین سازوکارهایی برای اقدام مشترک کشورهای عضو در صورت بروز مناقشه میان دو کشور طرف پیمان پیشبینی کرد.
تحولات حقوقی نظام بینآمریکایی
در طول دهههای نخست شکلگیری نظام بینآمریکایی، توافقها و معاهدات متعددی برای تعیین اصول روابط میان کشورهای منطقه به تصویب رسید. در سال ۱۹۲۳ میلادی، پنجمین کنفرانس بینالمللی کشورهای آمریکایی در سانتیاگو، شیلی، پیمان گوندرا را برای جلوگیری یا پیشگیری از منازعات میان کشورهای آمریکایی تصویب کرد. در سال ۱۹۳۳ میلادی نیز هفتمین کنفرانس بینالمللی کشورهای آمریکایی در مونتهویدئو، پایتخت اروگوئه، کنوانسیون حقوق و وظایف دولتها را به تصویب رساند. این کنوانسیون بر اصل برابری حقوقی دولتها تأکید کرد و مقرر داشت که دولتها از حقوق برابر برخوردارند و ظرفیت حقوقی یکسانی برای اعمال این حقوق دارند. همچنین اصل عدم مداخله در امور داخلی یا خارجی سایر دولتها را مورد تأکید قرار داد و دولتها را موظف کرد اختلافات خود را از طریق روشهای مسالمتآمیز شناختهشده حلوفصل کنند.
حقوق بینالملل خصوصی
در دهههای نخست فعالیت نظام بینآمریکایی، چندین کنوانسیون در حوزه حقوق بینالملل خصوصی نیز به تصویب رسید. مهمترین آنها کنوانسیون حقوق بینالملل خصوصی بود که در ششمین کنفرانس بینالمللی کشورهای آمریکایی در هاوانا، پایتخت کوبا، به تصویب رسید. پیوست این کنوانسیون، قانون بوستامانته حقوق بینالملل خصوصی بود که یکی از تلاشهای مهم برای تدوین و توسعه تدریجی حقوق بینالملل خصوصی محسوب میشود. این کنوانسیون با استقبال یکسان کشورهای منطقه روبهرو نشد و تعداد تصویبهای آن محدود بود. کشورهای جنوبی آمریکای جنوبی نیز عمدتاً مقررات معاهدات مونتهویدئو درباره حقوق بینالملل خصوصی مصوب ۱۸۸۹ و ۱۹۳۹ م، را ترجیح دادند. با وجود این، کنوانسیون هاوانا گامی مهم در مسیر تدوین قواعد حقوق بینالملل خصوصی در نظام بینآمریکایی محسوب میشود.
نهادهای تخصصی نظام بینآمریکایی
در کنار اتحادیه پانآمریکایی، به تدریج مجموعهای از نهادهای تخصصی برای تسهیل همکاری کشورهای آمریکایی در حوزههای مختلف ایجاد شد.
برخی از مهمترین این نهادها عبارتاند از:
- سازمان بهداشت پانآمریکن در سال ۱۹۰۲ م؛
- کمیته حقوقی بینآمریکایی در سال ۱۹۰۶ م؛
- مؤسسه بینآمریکایی کودکان در سال ۱۹۲۷ م؛
- کمیسیون بینآمریکایی زنان در سال ۱۹۲۸ م؛
- مؤسسه پانآمریکن جغرافیا و تاریخ در سال ۱۹۲۸ م؛
- مؤسسه بینآمریکایی سرخپوستان در سال ۱۹۴۰ م؛
- مؤسسه بینآمریکایی همکاری برای کشاورزی در سال ۱۹۴۲ م؛
- هیئت دفاع بینآمریکایی در سال ۱۹۴۲ م.
پس از تأسیس سازمان کشورهای آمریکایی نیز نهادهای دیگری از جمله بانک توسعه بینآمریکایی، کمیسیون بینآمریکایی حقوق بشر، دادگاه حقوق بشر بینآمریکایی، کمیسیون بینآمریکایی کنترل سوءمصرف مواد مخدر، کمیسیون بینآمریکایی مخابرات، کمیته بینآمریکایی بنادر و مرکز مطالعات قضایی قاره آمریکا ایجاد شدند. ایجاد این مجموعه گسترده از نهادها موجب شکلگیری شبکهای از سازمانهای منطقهای شد که حوزههایی مانند بهداشت، حقوق، کشاورزی، دفاع، حقوق بشر، توسعه اقتصادی و ارتباطات را پوشش میدادند.
تلاش برای ایجاد دادگاه بینآمریکایی دادگستری
در سال ۱۹۲۳ م، پیشنهاد ایجاد دادگاه بینآمریکایی دادگستری مطرح شد، اما این پیشنهاد هیچگاه عملی نشد. پیش از آن، دادگاه آمریکای مرکزی از سال ۱۹۰۷ تا ۱۹۱۸ م، فعالیت کرده بود و تجربهای مقدماتی در زمینه ایجاد یک نهاد قضایی منطقهای محسوب میشد.
تأسیس سازمان کشورهای آمریکایی
نهمین کنفرانس بینالمللی کشورهای آمریکایی در سال ۱۹۴۸ میلادی در بوگوتا، کلمبیا، با حضور ۲۱ کشور برگزار شد. این کنفرانس مهمترین مرحله در روند ایجاد سازمان کشورهای آمریکایی بود.
در این کنفرانس اسناد مهمی به تصویب رسید که عبارت بودند از:
- منشور سازمان کشورهای آمریکایی؛
- پیمان آمریکایی حلوفصل مسالمتآمیز اختلافات معروف به پیمان بوگوتا؛
- اعلامیه آمریکایی حقوق و وظایف انسان؛
- توافقنامه اقتصادی بوگوتا.
توافقنامه اقتصادی بوگوتا با هدف گسترش همکاری اقتصادی میان کشورهای آمریکایی تدوین شد، اما هیچگاه لازمالاجرا نشد.
اعضا
سازمان کشورهای آمریکایی دارای ۳۵ کشور عضو است که همگی کشورهای مستقل قاره آمریکا هستند. اعضای سازمان از کشورهای آمریکای شمالی، آمریکای مرکزی، آمریکای جنوبی و منطقه کارائیب تشکیل شدهاند. کوبا نیز در فهرست ۳۵ کشور عضو سازمان قرار دارد؛ با این حال، مشارکت این کشور در نظام بینآمریکایی تابع فرایند خاصی است که در پی قطعنامه سال ۲۰۰۹ م، سازمان کشورهای آمریکایی تعیین شد.
کشورهای عضو سازمان عبارتاند از:
- آنتیگوا و باربودا
- آرژانتین
- باهاما
- باربادوس
- بلیز
- بولیوی
- برزیل
- کانادا
- شیلی
- کلمبیا
- کاستاریکا
- کوبا
- دومینیکا
- جمهوری دومینیکن
- اکوادور
- السالوادور
- گرانادا
- گواتمالا
- گویان
- هائیتی
- هندوراس
- جامائیکا
- مکزیک
- نیکاراگوئه
- پاناما
- پاراگوئه
- پرو
- سنت کیتس و نویس
- سنت لوسیا
- سنت وینسنت و گرنادینها
- سورینام
- ترینیداد و توباگو
- ایالات متحده آمریکا
- اروگوئه
- ونزوئلا
پیمان بوگوتا
پیمان بوگوتا دولتهای عضو را موظف میکند اختلافات خود را از طریق روشهای مسالمتآمیز حلوفصل کنند. این پیمان مجموعهای از روشها را برای حل اختلافات پیشبینی کرده است که شامل میانجیگری، تحقیق و سازش، مساعی جمیله، داوری و در صورت عدم موفقیت این روشها، مراجعه به دیوان بینالمللی دادگستری در لاهه است. برخی اختلافات میان کشورهای آمریکایی نیز بر اساس همین سازوکارها به دیوان بینالمللی دادگستری ارجاع شده است.
اعلامیه آمریکایی حقوق و وظایف انسان
اعلامیه آمریکایی حقوق و وظایف انسان که در سال ۱۹۴۸ م، تصویب شد، از اسناد مهم نظام منطقهای حقوق بشر در قاره آمریکا محسوب میشود. این اعلامیه چند ماه پیش از اعلامیه جهانی حقوق بشر تصویب شد و نشاندهنده تعهد کشورهای منطقه به ایجاد سازوکارهای بینالمللی برای حمایت از حقوق بشر بود. این اعلامیه بعدها زمینهساز تدوین و تصویب کنوانسیون آمریکایی حقوق بشر شد که با عنوان پیمان سنخوزه کاستاریکا نیز شناخته میشود. این کنوانسیون در سال ۱۹۶۹ م، تصویب و در سال ۱۹۷۸ م، لازمالاجرا شد.
منشور سازمان کشورهای آمریکایی
منشور سازمان کشورهای آمریکایی نتیجه فرایند طولانی مذاکراتی بود که از سال ۱۹۴۵ م، آغاز شد. در جریان مذاکرات، نامهای مختلفی برای سازمان جدید پیشنهاد شد؛ از جمله «اتحادیه»، «جامعه منطقهای» و «سازمان». پس از انتخاب عنوان «سازمان»، درباره استفاده از واژههای «دولتها»، «ملتها» یا «جمهوریها» نیز بحث شد. واژه «جمهوریها» انتخاب نشد، زیرا ممکن بود نظامهای حکومتی دیگری را که در منطقه وجود داشتند یا در آینده شکل میگرفتند، از عضویت خارج کند. واژه «ملتها» نیز بیشتر دارای معنای فرهنگی و جامعهشناختی تلقی شد تا معنای حقوقی. در نهایت عنوان سازمان کشورهای آمریکایی انتخاب شد.
رابطه با سازمان ملل متحد
سازمان کشورهای آمریکایی از ابتدا رابطه خود را با نظام جهانی ایجادشده در چارچوب سازمان ملل متحد تعریف کرد. بر اساس ماده یک منشور سازمان کشورهای آمریکایی، این سازمان در چارچوب سازمان ملل متحد بهعنوان یک سازمان منطقهای فعالیت میکند و فعالیتهای آن در چارچوب فصل هشتم منشور سازمان ملل متحد، با عنوان ترتیبات منطقهای، قرار میگیرد. سازمان کشورهای آمریکایی در زمینه صلح و امنیت منطقهای با سازمان ملل متحد همکاری داشته است. یکی از نمونههای مهم این همکاری، همکاری دو سازمان در مقاطع مختلف بحران هائیتی و انجام مأموریتهای مشترک بوده است.
اصلاح منشور سازمان کشورهای آمریکایی
منشور اولیه سازمان کشورهای آمریکایی در سال ۱۹۴۸ م، تصویب شد و در چهار مرحله از طریق پروتکلهای اصلاحی تغییر یافت:
- پروتکل بوئنوس آیرس در سال ۱۹۶۷ م؛
- پروتکل کارتاخنا د ایندیاس در سال ۱۹۸۵ م؛
- پروتکل واشینگتن در سال ۱۹۹۲ م؛
- پروتکل ماناگوآ در سال ۱۹۹۳ م.
این اصلاحات با هدف تطبیق ساختار و وظایف سازمان با تحولات سیاسی، امنیتی و حقوقی کشورهای قاره آمریکا انجام گرفت.
اجلاس سران کشورهای قاره آمریکا
اگرچه اجلاس سران کشورهای قاره آمریکا در منشور سازمان کشورهای آمریکایی پیشبینی نشده است، از سال ۱۹۹۴ میلادی نشستهای سیاسی مهمی با حضور رؤسای دولتها و سران کشورهای قاره آمریکا برگزار شده است. این اجلاسها معمولاً تصمیمها و توصیههای خود را در قالب اعلامیه و برنامه اقدام منتشر میکنند و درباره اهداف و سیاستهای نظام بینآمریکایی و بهویژه سازمان کشورهای آمریکایی تصمیمگیری میکنند.
نشستهای وزیران
سازمان کشورهای آمریکایی بهعنوان دبیرخانه بسیاری از نشستهای وزیران کشورهای قاره آمریکا نیز فعالیت میکند. از مهمترین این نشستها میتوان به نشستهای:
- وزیران دادگستری؛
- وزیران کار؛
- وزیران علوم و فناوری؛
- وزیران آموزش و پرورش
اشاره کرد.
این نشستها زمینه هماهنگی سیاستها و تبادل تجربه میان کشورهای عضو در حوزههای مختلف را فراهم میکنند.
اهمیت سازمان کشورهای آمریکایی
سازمان کشورهای آمریکایی یکی از قدیمیترین سازمانهای منطقهای جهان بهشمار میرود. این سازمان در طول بیش از یک قرن، از یک سازوکار اولیه برای هماهنگی تجاری میان کشورهای آمریکایی به شبکهای گسترده از نهادهای منطقهای در زمینههای سیاسی، حقوقی، اقتصادی، امنیتی، اجتماعی و حقوق بشری تبدیل شده است. اصول حلوفصل مسالمتآمیز اختلافات، برابری حقوقی دولتها، عدم مداخله، همکاری منطقهای، دفاع جمعی و حمایت از حقوق بشر از مهمترین اصولی هستند که در روند شکلگیری و تحول نظام بینآمریکایی مورد توجه قرار گرفتهاند.
جستارهای وابسته
منابع
- تاریخچه سازمان کشورهای آمریکایی، تاریخ درج مطلب: بیتا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 18 شهریورماه 1405 ش.