سوره غافر
| سوره غافر | |
|---|---|
 | |
 | |
| نامهای دیگر سوره |
|
| شماره سوره | ۴۰ |
| محل نزول | مکه (مکی) |
| جزء | ۲۴ |
| تعداد آیات | ۸۵ |
سوره غافر، چهلمین سوره و از سورههای مکی است که در جزء بیست و چهارم قرآن جای دارد. نامگذاری این سوره به نام غافر به معنای آمرزشدهنده به دلیل وجود این واژه در آیۀ سوم است. در این سوره، داستان مؤمن آل فرعون نیز آمده و به همین جهت سورۀ مؤمن نیز نامیده میشود. موضوع اصلی این سوره، باطل نشاندادن جدال کفار برای از بین بردن حق (قرآن) است. در این سوره همچنین به داستان حضرت موسی (علیهالسّلام) و فرعون اشاره شده و دربارۀ نشانههای اثبات توحید و باطلبودن شرک سخن گفته شده است. از آیات مشهور این سوره، آیۀ شصتم است که خداوند از بندگانش میخواهد که او بخوانید تا آنان را اجابت کند. در کتابهای تفسیری، ذیل این آیه روایات بسیاری دربارۀ اهمیت دعا و برتربودن آن از عبادت نقل شده است. در این روایات همچنین دربارۀ موانع استجابت دعا صحبت شده است.
نامگذاری
این سوره را غافر نامیدهاند؛ زیرا این واژه در آیۀ سوم (غَافِرِ الذَّنْبِ وَقَابِلِ التَّوْبِ) آن آمده است[۱]. غافر از نامهای خداوند و به معنای آمرزشدهنده است[۲]. سورۀ غافر را سورۀ مؤمن هم گفتهاند؛ زیرا به داستان مؤمن آل فرعون میپردازد[۳]. دو نام دیگر نیز برای این سوره ذکر شده است: «حم اولی» خوانده میشود حا میم اُولیٰ ـ و «طَول»[۴]».
محل و ترتیب نزول
سورۀ غافر از سورههای مکی قرآن و در ترتیب نزول، شصتمین سورهای است که بر پیامبر (صلیالله علیه وآله) نازل شده است[۵]. این سوره در چینش کنونی مُصحَف چهلمین سوره است و در جزء ۲۴ قرآن قرار دارد[۶].
تعداد آیات و دیگر ویژگیها
سورۀ غافر ۸۵ آیه، ۱۲۲۸ کلمه و ۵۱۰۹ حرف دارد. این سوره جزو سورههای مثانی قرآن است[۷].
محتوا
بنابر تفسیر المیزان محور اصلی این سوره باطل نشاندادن جدال کافران برای از بین بردن حقی (قرآن) است که بر آنان نازل شده است. بنابراین خداوند هم فرجام تکذیبکنندگان پیامبران و آیات الهی و هم عذابهای وعدهداده شده به آنان را یادآوری میکند[۸]. مباحث این سوره را میتوان در پنج بخش خلاصه کرد:
- آیات ابتدایی این سوره توجهی به خداوند و برخی نامهای نیکوی او است؛
- تهدید کافران به عذابهای دنیایی و آخرتی؛
- داستان موسی (علیهالسّلام) و فرعون و بیان داستان مؤمن آل فرعون؛
- نشانههای اثبات توحید و باطلبودن شرک؛
- دعوت پیامبر به شکیبایی و ذکر گوشهای از نعمتهای الهی[۹].
مومن آل فرعون
آیات ۲۸ تا ۴۵ سورۀ غافر به داستان مؤمن آل فرعون میپردازد. مؤمن آل فرعون، پسرعمو و خزانهدار فرعون بود که در مدت عمر طولانی خود ایمانش را از فرعون پنهان میکرد[۱۰]. زمانی که فرعون به او شک کرد، وی تقیه میکرد و با توریه ایمان خود را پنهان و جانش را حفظ میکرد[۱۱]. در زمان دعوت علنی حضرت موسی (علیهالسّلام) و ایمان آوردن ساحران به موسی (علیهالسّلام) ، مؤمن آل فرعون هم ایمان خود را آشکار کرد و مانند ساحران به دست فرعون کشته شد. دستها و انگشتان او بر روی صلیب خشک و فلج شده بود و با همان حال به قومش اشاره میکرد و میگفت: از من پیروی کنید تا شما را به راه رشد و کمال هدایت کنم[۱۲]. بر اساس برخی روایات مؤمن آل فرعون پیش از به صلیب کشیدهشدن دستش معیوب بوده امام صادق (علیهالسّلام) در روایتی ضمن تأیید ایمان او فرمود: گويا اكنون او را مىبينم كه با دست چلاقش نزد قومش آمده و اندرزشان میدهد، سپس فردا که نزد آنها آمد او را كشتند[۱۳].
فضائل و خواص سور
- از پیامبر (صلیالله علیه وآله) نقل شده است اگر کسی سوره غافر را بخواند، در روز قیامت امیدش قطع نخواهد شد و از کسانی خواهد بود که در دنیا از خداوند میترسیدند. همچنین اگر کسی این سوره را بنویسد و بر دیوار باغ نصب کند، آن باغ سرسبز میشود و رشد خواهد کرد و اگر کسی آن را بنویسد و بر مغازهاش نصب کند، کسب و کارش رونق میگیرد[۱۴].
- در روایتی دیگر از پیامبر اکرم (صلیالله علیه وآله) نقل شده است اگر کسی میخواهد در باغهای بهشت قدم بزند، سورههایی را که با «حم» آغاز میشود، در نماز شب بخواند[۱۵].
داستانها و روایتهای تاریخی
- اشاره به قوم نوح و مخالفت امتها با پیامبران (آیه ۵)؛
- رسالت موسی: دعوت فرعون و هامان و قارون، اتهام سحر به موسی، دستور قتل مؤمنان؛
- داستان مؤمن آل فرعون: تصمیم فرعون بر قتل موسی، پاسخ مؤمن آل فرعون به فرعون و انذار از عاقبت قوم نوح و عاد و ثمود، انذار از مخالفت با آیات الهی، دستور فرعون به هامان برای ساخت برج بلند برای دیدن خدا، دعوت مؤمن آل فرعون به ایمان و پیروی از پیامبران؛
- نزول کتاب بر موسی آیههای (آیات ۲۳ - ۵۴).
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ ش، ج ۲۰، ص ۵.
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ قرآن، ذیل واژۀ غفر، ص ۶۰۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ ش، ج ۲۰، ص ۵.
- ↑ دانشنامه قرآن و قرآنپژوهی، ۱۳۷۷ ش، ج ۲ ، ص ۱۲۴۹.
- ↑ محمد هادی معرفت، علوم قرآنی، ۱۳۷۱ ش، ص ۱۶۷.
- ↑ همان، ص ۱۲۴۹.
- ↑ همان.
- ↑ طباطبایی، ترجمه تفسیر المیزان، ۱۳۷۰ ش، ج ۱۷، ص ۴۸۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ ش، ج ۲۰، ص ۴.
- ↑ محلاتی، ریاحین الشریعة، ج ۵، ص ۱۵۳.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۳۶۲ ش، ج ۷۵، ص ۴۰۲.
- ↑ قمی، تفسیر قمی، ۱۳۶۳ ش، ج ۲، ص ۲۵۸؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۳۶۲ ش، ج ۱۳، ص ۱۶۲.
- ↑ کلینی، کافی،۱۴۰۷ ق، ج ۲، ص ۲۵۴.
- ↑ بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ۱۳۸۹ ش، ج ۴، ص ۷۴۱.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۵۸ ش، ج ۲۱، ص ۲۲۴.
