سوره انعام

سورهٔ انعام
نام‌های دیگر سوره	سورهٔ أنعام سورهٔ حجت
شماره سوره	۶
محل نزول	مکه (مکی)
جزء	۷ - ۸
تعداد آیات	۱۶۵

سورهٔ اَنعام، ششمین سوره قرآن کریم، در جزء هفتم و هشتم قرآن واقع شده است و شامل 165 آیه می‌باشد. این سوره مکی، دومین سوره از سوره‌های حامدات است. حامدات به سوره‌هایی گفته می‌شود که با حمد خداوند متعال آغاز می‌شوند. سورهٔ انعام، پنجاه و پنجمین سوره‌ای است که پس از سورهٔ حجر و قبل از سورهٔ صافات بر نبی اکرم (صلّی‌الله علیه وآله) نازل شد. همچنین پس از سورهٔ بقره و سورهٔ نساء، در رتبه سوم طولانی‌ترین سوره‌های قرآن کریم است و از این‌رو، در شمار سوره‌های سبع طوال یعنی هفت سورهٔ طولانی قرآن کریم قرار دارد. «انعام» تنها نامی است که برای این سوره ذکر شده چرا که احکام و مسائل بسیاری درباره انعام (چهارپایان) در این سوره بیان شده است. در واقع، این نام‌گذاری توجه و افکار انسان‌های اندیشمند را به اهمیت وجود حیوانات و چهارپایان که برکات و منافع سرشاری را برای بشر دارند؛ معطوف می‌کند.

أنعام

احشام و چهارپایان، جمع نعم (بر وزن فرس) گفته‌اند عبارت است از گاو، گوسفند و شتر.

مفهوم کلی سوره

1. فراخوان به اصول سیاسی دین؛
2. ابراهیم بت‌شکن تاریخ؛
3. احکام گوشت‌های حلال و حرام؛
4. ممنوعیت فرزندکشی.

اسامی سوره

1. سورهٔ أنعام؛
2. سورهٔ حجت.

علت نام‌گذاری

1. «سورهٔ أنعام»؛ به این‌دلیل که نام انعام و احکام آن در این سوره آمده است.
2. «سورهٔ حجت»؛ به این‌دلیل که نام حجت نبوت در آن آمده است.

تعداد آیات و کلمات و حروف

• سورهٔ انعام صد و شصت‌ و پنج آیه دارد.
• سورهٔ انعام سه‌ هزار و پنجاه و دو کلمه دارد. (گفتنی است که اقوال در تعداد کلمات سوره‌های قرآن مختلف است)
• سورهٔ انعام دوازده‌ هزار و چهار صد و بیست حرف دارد.(گفتنی است که اقوال در تعداد حروف سوره‌های قرآن مختلف است)

اهداف و آموزه‌ها

همانند اکثر سوره‌های مکی، اهداف اساسی سورهٔ انعام دعوت به اصول اساسی دین، یعنی توحید، نبوت و معاد است.

محتوا و موضوعات

آیات نخست (اول تا هفتم) سورهٔ انعام به حمد و ستایش پروردگار و اثبات یگانگی خداوند از طریق یادآوری خلقت آسمان‌ها و زمین و چگونگی آفرینش انسان اختصاص دارد و می‌افزاید که دلایل روشن و غیر‌قابل‌انکاری بر برتری و حاکمیت خداوند بر جهان هستی دلالت می‌کند؛ اما کافران که جز بهانه‌جویی کاری ندارند از این نشانه‌های آشکار روی برتافته، پیامبران را استهزاء می‌کنند و از عذاب الهی که پیشینیان آنها را در بر گرفت غفلت می‌کنند، در حالی که آنان از قدرت و ثروتی بیش از مشرکان مکه برخوردار بودند؛ اما به سبب رفتار ناشایست‌شان گرفتار عذاب الهی شدند. ر پس از این مقدمه کوتاه، سایر آیات این سوره به بیان انحرافات فکری و رفتاری مشرکان و پاسخگویی به شبهات آنان می‌پردازد و به مناسبت، اصولی از توحید و هدایت را مطرح می‌کند، بر این اساس آیات هشتم تا یکصدوسی‌وپنجم انحرافات فکری و شبهات مطرح شده از سوی مشرکان را بررسی می‌کند و آیات یکصدوسی‌وششم تا یکصدوپنجاه‌ودوم رفتارهای ناشایست و بدعت‌هایی را که در آیین ابراهیم پدید آورده بودند بیان و احکام الهی را تشریح می‌کند و در انتها با جمع‌بندی این مطالب در آیات یکصد و پنجاه‌ و سوم تا یکصد و شصت‌ و پنجم سوره به پایان می‌رسد.

فضائل، خواص و ثواب قرائت

همراهی هفتاد هزار فرشته هنگام نزول، صلوات فرشتگان؛ ابی‌بن‌کعب، از پیامبر اسلام (صلّی‌الله علیه و آله) روایت کرده است که فرمود: «سورهٔ انعام به صورت یکجا بر من نازل شد، در حالی که هفتاد هزار فرشته با صدای حمد و تسبیح، سوره را همراهی می‌کردند. هر کسی این سوره را بخواند، همین هفتاد هزار فرشته به عدد هر آیه‌ای یک شبانه روز بر او صلوات می‌فرستند»

عبادت چهل‌هزار فرشته، دوری از وسوسه‌های شیطان؛ جابربن‌عبداللَّه‌انصاری از حضرت رسول (صلّی‌الله علیه وآله) روایت کرده است که فرمود: «هر کسی سه آیهٔ اول سورهٔ انعام را تا آیه: «وَ یَعْلَمُ ما تَکْسِبُونَ» بخواند، خداوند چهل‌هزار فرشته را موکل او می‌کند که عباداتش را تا روز قیامت، برایش بنویسند و فرشته‌ای از آسمان هفتم با عصایی آهنین نازل می‌شود تا هر گاه شیطان بخواهد آن شخص را وسوسه‌ کند، با عصا بر سرش بکوبد ... »

همراهی هفتادهزار فرشته هنگام نزول، برآورده شدن حاجت؛ عیاشی به اسناد خود از ابی‌بصیر روایت کرده است که امام صادق (علیه‌السّلام) فرمود: «سورهٔ انعام، به طور کامل و یک‌‌باره بر پیامبر نازل شد و هفتاد هزار ملک، این سوره را با تعظیم همراهی کردند، زیرا در هفتادجای آن نام خداوند آمده است. اگر مردم می‌دانستند در قرائت آن چقدر فضیلت نهفته است، آن را ترک نمی‌کردند»، سپس فرمود: «هر کسی از خداوند حاجتی بخواهد تا برآورده شود، چهار رکعت نماز با فاتحةالکتاب همراه با سورهٔ انعام بخواند و بعد از آنکه از قرائت فارغ شد، بگوید: یا کریم یا کریم یا کریم، یا عظیم یا عظیم یا عظیم، یا اعظم من کل عظیم یا سمیع الدعاء، یا من لا تغیره اللیالی و الایام. صل علی محمد و آل محمد. و ارحم ضعفی و فقری و فاقتی و مسکنتی یا من رحم الشیخ یعقوب حین رد علیه یوسف قرة عینه. یا من رحم ایوب بعد طول بلائه. یا من رحم محمداً و من الیتم آواه و نصره علی جبابرة قریش و طواغیتها و امکنه منهم. یا مغیث یا مغیث یا مغیث .... به خدا قسم اگر این دعا را بخوانی و همه حوائج خود را از خدا بخواهی، به تو عطا می‌کند»

همراهی هفتادهزار فرشته هنگام نزول، تسبیح فرشتگان؛ علی‌ بن‌ ابراهیم نقل کرده است که حضرت رضا (علیه‌السّلام) فرمود: «سورهٔ انعام، یک‌جا نازل شد و هفتادهزار فرشته با صدای تسبیح و تهلیل و تکبیر، این سوره را همراهی کردند. هر کسی این سوره را بخواند، فرشتگان تا روز قیامت، برایش تسبیح می‌کنند».

ایمنی از آتش؛ ابوصالح نقل کرده است که ابن‌عباس می‌گفت: «هر کسی سورهٔ انعام را هر شب بخواند، روز قیامت از مردمی است که برای همیشه از آتش عذاب الهی ایمن هستند ».

محل نزول و زمان

• ابن عباس می‌گوید: سورهٔ انعام، مکی است، جز شش آیهٔ آن، از آیه «وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ ...» تا پایان سه آیه و از آیهٔ: «قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ ...» تا پایان سه آیه، این شش آیه، در مدینه نازل شده‌ است.
• در روایت دیگری از وی نقل شده است که فرمود: فقط سه آیهٔ دوم در مدینه نازل شده است.
• تاریخ نزول سورهٔ انعام در ما بین اسراء و هجرت پیامبر به مدینه و بعد از سورهٔ حجر نازل شده است.

فضای نزول

به احتمال قوی سورهٔ انعام در سال چهارم یا پنجم بعثت، یعنی یک یا دو سال پس از آنکه پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) مأمور به آشکار کردن دعوت خود شد، نازل شده است. مشرکان که با سخنان و تعالیم جدیدی مواجه شده بودند و تأثیر شگرف آن را بر مردم مشاهده می‌کردند، تلاش گسترده‌ای را برای تخریب شخصیت پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) و رویارویی با تعالیم حیات‌بخش اسلام سامان دادند و با شبهه‌افکنی درباره آموزه‌های قرآنی، مانع از ایمان آوردن عموم مردم و گسترش دین اسلام در جامعه خود شدند.

مشرکان مکه پیامبر اکرم (صلّی‌الله علیه وآله) را به دروغ‌گویی متهم و اعلام کردند که پیامبران باید از فرشتگان باشند؛ نه از نوع انسان. آنان معاد را انکار کرده، آن را به سخره می‌گرفتند و شرک و بت‌پرستی را برتر از یگانه‌پرستی می‌دانستند. آیات خدا را تکذیب می‌کردند. همچنین اعجاز قرآن را زیر سؤال برده می‌گفتند: قرآن چیزی جز سخنان پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) نیست و تقاضای معجزات دیگری می‌کردند. در چنین فضایی سورهٔ مبارکه انعام نازل شد و ضمن ارائه پاسخ‌های منطقی و مستدل به شبهات مشرکان و ابطال عقاید نادرست آنها، اصول و بنیادهای دین اسلام را بیان کرد.

ویژگی

• سورهٔ انعام یکی از پنج سوره‌ای است‌که با عبارت «الحمدلله» آغاز شده است. این سوره‌ها عبارتند: از فاتحه، انعام، کهف، سبأ و فاطر که همه آنها جزء سوره‌های مکی هستند.
• سوره انعام یکی از هفت سوره طولانی قرآن (سبع طوال) می‌باشد. اقوال در سبع طوال هم مختلف است به گفته بعضی، سوره‌های بقره، آل عمران، نساء، مائده، انعام، اعراف و أنفال به همراه توبه را سبع طوال می‌گویند، ولی برخی دیگر هفتمی را سوره یونس می‌دانند و معتقدند که انفال و توبه جزء آنها نیست. (این قول سعید بن جبیر می‌باشد.
• از رسول خدا (صلّی‌الله علیه و آله) نقل شده است که فرمود: خداوند هفت سورهٔ طوال را به جای تورات و سوره‌های مئین را به جای انجیل و سوره‌های مثانی را به جای زبور به من داد، و پروردگارم مرا با دادن سوره‌های مفصل فزونی بخشید.
• سورهٔ انعام اولین سوره مکی است که در میان هفت سوره طولانی قرآن قرار گرفته است.
• از روایات اهل‌بیت (علیه‌السّلام) و سخنان مفسران استفاده می‌شود که این سوره یک‎باره بر پیامبر (علیه‌السّلام) فرود آمده است. در این سوره، نام خدا هفتاد بار یاد شده است.

جستارهای وابسته

• مکه
• کافر
• توحید

منابع

• قرشى، سید علی‌اکبر، قاموس قرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 9 مهرماه 1405 ش.
• رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسير قرآن مهر، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 9 مهرماه 1405 ش.
• فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، بصائر ذوی‌التمييز فی لطائف الكتاب العزيز، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 9 مهرماه 1405 ش.
• ثعلبی، احمد بن محمد، الكشف و البيان، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 9 مهرماه 1405 ش.
• دائرة المعارف قرآن کريم، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، انتشارات بوستان کتاب، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 9 مهرماه 1405 ش.
• رسولی محلاتی، سید هاشم، ترجمه تقسير مجمع‌البيان، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 9 مهرماه 1405 ش.
• بلاغی، سید عبدالحجت، حجة التفاسير و بلاغ الاکسير، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 9 مهرماه 1405 ش.
• اندلسی، ابن عطیه، المحرر الوجيز فی تفسير الكتاب العزيز تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 9 مهرماه 1405 ش.
• شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، مفاتيح الأسرار و مصابيح الأبرار، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 9 مهرماه 1405 ش.
• طبری، محمد بن جریر، جامع البيان فی تفسير القرآن ( تفسیر الطبری)، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 9 مهرماه 1405 ش.
• شرف‌الدین جعفر، الموسوعة القرآنية، خصائص السور، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 9 مهرماه 1405 ش.
• سوره أنعام، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 25 اردیبهشت‌ماه 1401 ش.