سوره الرحمن

سورۀ الرَّحْمَن
نام‌های دیگر سوره	سورۀ عروس قرآن (عروس القرآن) سورۀ آلاء
شماره سوره	۵۵
محل نزول	اختلافی (مکی و مدنی)
جزء	۲۷
تعداد آیات	۷۸

سورۀ الرَّحْمَن، ملقب به عروس قرآن (عروس القرآن)، پنجاه و پنجمین سوره قرآن است که در جزء ۲۷ جای دارد. نام‌گذاری این سوره به نام «الرحمن» که یکی از نام‌های الهی است، از کلمه آغازین سوره گرفته شده است. سورۀ الرحمن ۷۸ آیه دارد و در مکه نازل شده است. این سوره، فضائل و خواص بسیاری دارد و این لقب برازنده آن است. حضرت زهرا (سلام‌الله علیها) فرمود: کسی که سورۀ الرحمن را قرائت کند، ساکن بهشت خواهد شد.

الرحمن

الرحمن، از نام‌های خداوند سبحان است و دیگران، با آن توصیف نمی‌شوند. این نام یکصد و شصت‌ و نه بار در قرآن مجید آمده است. (صد و سیزده بار در اول سوره‌ها در ضمن بسمله و پنجاه‌ و شش بار در اثناء آیات). نزدیک به همه لغت‌شناسان، لغت رحمن را مشتق از رحمت دانسته، به معنای احسان‌‌کننده و نعمت‌‌دهنده بیان کرده‌اند.

مفهوم کلی سوره

• فنای همه خلایق؛
• یادآوری رستاخیز و نعمت‌های بهشتی و عذاب‌های دوزخ؛
• یادآوری نعمت‌های بزرگ، همچون علم.

علت نام‌گذاری

1. آیه نخست«سورۀ الرحمن»؛ دلیل معرفی‌اش، به این نام است..
2. «سورۀ عروس قرآن»؛ وجه تسمیۀ سوره به این نام، به جهت روایتی از پیامبر اسلام(صلّی‌الله علیه و آله) است که این سوره را عروس‌القرآن نامیده است.
3. «سورۀ آلاء»؛ به جهت تکرار نعمت‌های الهی در این سوره می‌باشد.

تعداد آیات، کلمات و حروف

1. سورۀ الرحمن، هفتاد و هشت آیه دارد.
2. سورۀ الرحمن سیصد و پنجاه کلمه دارد. (گفتنی است که دیدگاه‌ها در باره تعداد کلمات سوره‌های قرآن مختلف است)
3. سورۀ الرحمن هزاروششصدوسی‌وشش حرف دارد. (گفتنی است که دیدگاه‌ها در باره تعداد حروف سوره‌های قرآن مختلف است)

اهداف و آموزه‌ها

اساسی‌ترین اهداف سورۀ الرحمن عبارت‌ است از:

1. یادآوری توحید و مبدأ هستی؛
2. یادآوری رستاخیز و نعمت‌های بهشتی و عذاب‌های جهنم.

محتوا و موضوعات

محتوای سورۀ الرحمن به چند بخش تقسیم می‌شود:

• بخش اول که مقدمه و آغاز سوره است، از نعمت‌های جهان آفریده شده، تعلیم و تربیت، حساب و میزان، وسایل رفاهی انسان، و غذاهای روحی و جسمی او سخن می‌گوید.
• بخش دوم، توضیحی بر مسئله چگونگی آفرینش انس و جن است.
• بخش سوم، بیان‌کننده نشانه‌ها و آیات خداوند در زمین و آسمان است.
• در بخش چهارم، از نعمت‌های دنیوی فراتر رفته، سخن از نعمت‌های جهان دیگر است که با دقت و ظرافت خاصی، جزئیات نعمت‌های بهشتی اعم از باغ‌ها، چشمه‌ها، میوه‌ها، همسران زیبا و باوفا، و انواع لباس‌ها توضیح داده شده است.
• و سرانجام در بخش پنجم این سوره، اشاره کوتاهی به سرنوشت مجرمان و قسمتی از مجازات‌های دردناک آنها آمده است.

فضائل، خواص و ثواب قرائت

• ابی‌ بن‌ کعب می‌گوید: حضرت رسول (صلّی‌الله علیه و آله) فرمود: «هر کسی سورۀ الرحمن را قرائت کند، خداوند بر ضعف و ناتوانی او ترحم می‌کند و او سپاس و شکر آنچه را که خدا بر او انعام نموده، انجام داده است.»
• از حضرت موسی‌ بن‌ جعفر (علیه‌السّلام) از پدران گرامی‌اش از پیغمبر (صلّی‌الله علیه و آله) روایت شده که فرمود: «برای هر چیزی عروسی است و عروس قرآن، سورۀ الرحمن است.»
• ابوبصیر از امام صادق (علیه‌السّلام) روایت کرده که فرمود: «ترک نکنید قرائت الرحمن و قیام به آن را، زیرا که آن در دل‌های منافقین قرار نمی‌گیرد و روز قیامت در صورت آدمی و در زیباترین صورت و خوش‌بوترین بوی نزد پروردگارش می‌آید تا آنکه می‌ایستد در جایی که هیچ‌کسی نزدیک‌تر از او به خدا نیست، پس خدای سبحان به او می‌فرماید چه کسی در زندگانی دنیا قیام به حق تو نمود و به قرائت تو مداومت کرد؟، پس سوره ‌الرحمن می‌گوید: «ای پروردگارم، فلانی و فلانی و فلانی، پس صورت ایشان سفید می‌شود پس به آنها می‌فرماید، شفاعت کنید برای هر کسی که دوست دارید، پس شفاعت می‌کنند تا آنکه باقی نماند برای ایشان غایتی و کسی نباشد که برای او شفاعت کنند، پس به ایشان می‌گویند داخل بهشت شوید و هر کجا که خواستید مسکن انتخاب کنید.»
• حماد بن‌ عثمان می‌گوید: امام صادق (علیه‌السّلام) فرمود: «لازم است که هر مردی سوره الرحمن را در روز جمعه قرائت کند، پس هر وقت که آیه «فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ» را بخواند، بگوید: لا بشی ء من آلائك رب اكذب».
• حضرت امام صادق (علیه‌السّلام) فرمود: «کسی که در شب سورۀ الرحمن را بخواند و بعد از آیه «فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ»، جمله «لا بشی ء من آلائك رب اكذب» را بگوید، خداوند فرشته‌ای را بر او موكّل کند. و اگر در اوّل شب بخواند، او را تا صبح محافظت می‌کند و اگر هنگام صبح آن را بخواند، آن فرشته‌ او را تا شب محافظت می‌کند..»

محل و زمان نزول

• بعضی گفته‌اند سورۀ الرحمن در مکه نازل شده جز آیۀ: یَسْئَلُهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ، که به گفته عطاء، عکرمه و یکی از دو روایت از ابن عباس که در مدینه نازل شده است.
• اما حسن، قتاده و ابی حاتم نقل کرده‌اند که تمام آن مدنی است.
• اگر بگوییم سوره الرحمن مدنی است، بنابراین، تاریخ نزول آن در ما‌بین صلح حدیبیه و جنگ تبوک است و بعد از سوره رعد نازل شده است.

فضای نزول

• سورۀ الرحمن، سوره نعمت‌ها و رحمت‌های الهی است. در این سوره، خداوند متعال مردم را به دین الهی دعوت کرده است و البته این دعوت و هدایت‌گری در برخی از موارد با تهدید و هشدار همراه است. با این‌حال، در بسیاری از مواقع خداوند با بیان نعمت‌هایی که به انسان‌ها داده است و نیز تکرار آن، ذهن انسان‌های آزاده را به تفکر و تامل وا می‌دارد.
• سورۀ الرحمن نیز با همین هدف و در فضای تقابل مسلمانان با مشرکان نازل شده است برای آنکه هر دو گروه به یاد نعمت‌های الهی بیفتند تا موجب ترغیب مشرکان به اسلام و نیز افزایش ایمان و اطمینان مسلمانان شود.

ویژگی‌ها

• سورۀ الرحمن در زبان مبارک پیامبر اسلام (صلّی‌الله علیه وآله)، به عنوان «عروس قرآن» نامیده شده است.
• آیۀ «فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ» سی‌ و یک بار در این سوره تکرار شده است. این آیه می‌پرسد: «کدام یک از نعمت‌های پروردگارتان را تکذیب می‌کنید؟» و در احادیث از امام صادق (علیه‌السّلام) روایت شده است که هنگام قرائت سوره الرحمن، بعد از قرائت هر کدام از سی‌ و یک بند: «فَبِأَیِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ»، بگویید: «لا بِشَی ءٍ من آلائِك ربِّ اكَذِّبُ» یعنی: «پروردگارا هیچ کدام از نعمت‌هایت را تکذیب نمی‌کنم.»
• آیه «مُدهامّتان» با یک کلمه کوتاه‌ترین آیه قرآن (بدون در نظر گرفتن حروف مقطعه) می‌باشد که در سورۀ الرحمن قرار دارد.
• این سوره تنها سوره‌ای است که بعد از بسم الله الرحمن الرحیم با نامی از اسماء خداوند متعال آغاز شده است.
• سورۀ الرحمن از سوره‌های مفصلات می‌باشد ابن قتیبه می‌گوید: ... مفصلات سوره‌های کوچکی هستند که بعد از سور مثانی آمده‌اند. اما اینکه چرا این سوره‌ها را مفصل نامیده‌اند، چون فواصل ( آیه های ) این سوره ها کوتاه است و علاوه، بسیار به واسطه بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ از یکدیگر جدا شده‌اند.
• رسول خدا (صلّی‌الله علیه و آله) نقل شده که فرمود: خداوند هفت سورۀ طوال را به جای تورات و سوره‌های مئین را به جای انجیل و سوره‌های مثانی را به جای زبور به من داد و پروردگارم مرا با دادن سوره‌های مفصّل فزونی بخشید.

جستارهای وابسته

• صلح حدیبیه
• جنگ تبوک
• بهشت
• انسان
• جهنم

منابع

• قرشی، سید علی‌اکبر، قاموس قرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏14 مهرماه 1405 ش.
• رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسير قرآن مهر، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏14 مهرماه 1405 ش.
• طبرسی، فضل‌ بن‌ حسن، مجمع‌البيان فی تفسيرالقرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏14 مهرماه 1405 ش.
• ثعلبى نيشابورى، احمد بن محمد، الکشف و البیان، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏14 مهرماه 1405 ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسير نمونه، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏14 مهرماه 1405 ش.
• رسولی محلاتی، سید هاشم، ترجمه تفسير مجمع‌البيان، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏14 مهرماه 1405 ش.
• بلاغی، عبدالحجت، حجةالتفاسير و بلاغ‌‌الإكسير، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏14 مهرماه 1405 ش.
• معرفت، محمدهادی، التمهید في علوم القرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏14 مهرماه 1405 ش.
• طبرى، محمد بن جریر، جامع البيان فی تفسير القرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏14 مهرماه 1405 ش.
• سوره الرحمن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏۴ اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۱ ش.