سوره شمس

سورۀ شمس
نام‌های دیگر سوره	سورۀ ناقۀ صالح‌
شماره سوره	۹۱
محل نزول	مکه (مکی)
جزء	۳۰
تعداد آیات	۱۵

سورۀ شَمس، نود و یکمین سوره و از سوره‌های مکی است که در جزء سی‌ام قرآن قرار دارد. این سوره را بدین‌ سبب شمس (خورشید) نامیده‌اند که در آغاز آن به خورشید سوگند یاد شده است. سوره شمس بر موضوع اخلاقی تزکیه تأکید و به داستان حضرت صالح (علیه‌السّلام) و ناقه او و پِی‌ شدنش به دست قوم ثمود و سرنوشت این قوم اشاره می‌کند.

در فضیلت تلاوت سورۀ شمس نقل شده است که هر کسی آن را بخواند، مانند آن است که به‌ اندازه آنچه خورشید و ماه بر آن تابیده، صدقه داده است.

نام‌گذاری

این سوره را به این‌دلیل شمس‌ می‌نامند که خداوند در آغاز آن، به خورشید سوگند یاد کرده است: وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا ^[شمس–1] ‎؛ سوگند به خورشید و تابندگی‌اش. نام دیگر این سوره ناقۀ صالح‌ است، به این‌ جهت که در این سوره، به داستان صالح (علیه‌السّلام) و ناقۀ او اشاره شده است.

محل و ترتیب نزول

• سورۀ شمس از سوره‌های مکی و در ترتیب نزول بیست و ششمین سوره‌ای است که بر پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) نازل شده است.
• این سوره در چینش کنونی مصحف، در ردیف نود و یکم است و در جزء سی‌ام قرآن قرار دارد.

تعداد آیات و دیگر ویژگی‌ها

1. سورۀ شمس، ۱۵ آیه، ۵۴ کلمه و ۲۵۳ حرف دارد.
2. این سوره جزء سوره‌های مُفَصَّلات (دارای آیات کوتاه) است که با سوگند آغاز می‌شود.
3. سوره شمس، از آن دسته سوره‌هایی است که بیشترین سوگند (یازده سوگند) را در خود جای داده است.

محتوا

1. سورۀ شمس بر تزکیه و تهذیب نفس تأکید می‌کند و پاکیزگی آن را مایه رستگاری و ناپاک بودنش را موجب نا امیدی می‌داند و در پایان به داستان صالح (علیه‌السّلام) و ناقۀ صالح و پِی شدنش به دست قوم ثمود و سرنوشت این قوم شقی (ستمگر) اشاره می‌کند.
2. تفسیر المیزان نیز مضمون این سوره را یادآور این نکته می‌داند که انسان با الهام باطنی (فطری) و خدایی، کار نیک (تقوا) را از کار زشت (فجور) تشخیص می‌دهد و اگر بخواهد رستگار شود، باید باطن خود را تزکیه کند و با انجام کارهای نیک، آن را رشد و پرورش دهد، وگرنه از سعادت محروم می‌ماند. آنگاه به‌عنوان شاهد، داستان قوم ثمود را ذکر می‌کند که به خاطر تکذیب پیامبرشان حضرت صالح و کشتن شتری که معجزه الهی بود، به عذابی سخت گرفتار شدند.
3. علامه طباطبایی همچنان نقل داستان ناقۀ صالح را توبیخ و نکوهش غیرمستقیم مکیان می‌داند که با پیامبر اسلام برخورد مناسبی نداشتند.
4. جوادی آملی از مراجع تقلید شیعه و نویسندۀ تفسیر تسنیم، در تبیین پیام سورۀ شمس می‌‌گوید: خداوند کل این نظام سپهری را برای بشر خلق کرده و آن را منظم و عالمانه آفریده به‌نحوی که نه تنها فایده آن به بشر برمی‌گردد، بلکه آن را در تسخیر بشر نیز قرار داده و به آنها گفته است که شما می‌توانید از تمام نظام سپهری «بالفعل» یا «بالقوه» بهره بگیرید و علاوه، وی را به تلاش و کوشش و عالم شدن ترغیب کرده و کلیدش را هم به نام استعداد در اختیارش قرار داده است.

فضایل سوره

• از پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) روایت است که فرمود: «هر کسی سورۀ شمس را قرائت کند، مانند کسی است که به‌ اندازه آنچه خورشید و ماه بر آن تابیده، صدقه داده است».
• همچنین نقل شده است که پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) به اصحابش سفارش می‌کرد در نمازهای مختلف سورۀ شمس را قرائت کنند.
• از امام صادق (علیه‌السّلام) نیز روایت شده است: که هر کسی سورۀ شمس را قرائت کند در روز قیامت تمامی اعضای بدن و اشیای کنارش، به سود او گواهی می‌دهند و خداوند می‌فرماید: شهادت شما را دربارۀ بنده‌ام می‌پذیرم و به او پاداش می‌دهم. او را تا بهشت همراهی کنید تا هر آنچه که دوست دارد، برگزیند. نعمت‌های بهشتی بر او گوارا باشد».

جستارهای وابسته

• قرآن
• انسان
• بهشت

منابع

• خرمشاهی، بهاءالدین، دانش‌نامه قرآن و قرآن پژوهی، سال ۱۳۷۷ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏9 آبان‌ماه 1405 ش.

• معرفت، محمدهادی، آموزش علوم قرآن، سال ۱۳۷۱ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏9 آبان‌ماه 1405 ش.

• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، سال ۱۳۷۱ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏9 آبان‌ماه 1405 ش.

• طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، سال ۱۳۹۴ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏9 آبان‌ماه 1405 ش.

• شیخ طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، سال ۱۹۹۵ م، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏9 آبان‌ماه 1405 ش.

• علامه مجلسی، بحارالانوار، سال ۱۴۰۳ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏9 آبان‌ماه 1405 ش.

• شیخ صدوق، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، سال ۱۳۸۲ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏9 آبان‌ماه 1405 ش.