سوره ذاریات

سورۀ ذاریات
شماره سوره	۵۱
محل نزول	مکه (مکی)
جزء	۲۶ - ۲۷
تعداد آیات	۶۰

سورۀ ذاریات، پنجاه و یکمین سوره و از سوره‌های مکی است که در جزء ۲۶ و ۲۷ قرآن جای دارد. ذاریات جمع ذاریه و به معنای باد است. موضوع اصلی سوره ذاریات، قیامت است. در این سوره، همچنین به توحید و نشانه‌های خدا در آفرینش، مهمانی فرشتگان در خانۀ حضرت ابراهیم (علیه‌السّلام) و مأموریتشان برای عذاب قوم لوط، داستان حضرت موسی (علیه‌السّلام) و سرگذشت قوم عاد، قوم ثمود و قوم نوح پرداخته شده است. از آیات مشهور این سوره آیۀ شصت و پنجم: وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ ^{[ذاریات–56]} ‎؛ من جن و انس را نیافریدم جز براى اینکه مرا پرستش کنند. که عبادت خداوند را هدف اصلی آفرینش انسان و جنیان معرفی می‌کند. در روایات، فضایلی برای قرائت این سوره بیان شده، از جمله آمده است خداوند زندگی تلاوت‌کننده را اصلاح می‌کند و به او روزی گسترده می‌دهد.

نام‌گذاری

این سوره، ذاریات نام گرفته است؛ زیرا با کلمه «الذاریات» آغاز شده است. «ذاريات» جمع «ذارية» و به معناى بادهای شدیدی است كه اشيا را به پرواز درمى‌‏آورد.

محل و ترتیب نزول

• سورۀ ذاریات از سوره‌های مکی و در ترتیب نزول، در ردیف شصت و هفتم است که بر پیامبر (صلّی‌الله‌ علیه‌ و‌آله‌) نازل شده است.
• این سوره در چینش کنونی مُصحَف، پنجاه و یکمین سوره است و در جزء ۲۶ و ۲۷ قرآن جای دارد.

تعداد آیات و دیگر ویژگی‌ها

• سورۀ ذاریات، ۶۰ آیه، ۳۶۰ کلمه و ۱۵۴۶ حرف دارد.
• این سوره از نظر حجم، جزء سوره‌های مُفَصَّلات قرآن است و در حدود نیم حزب قرآن را در بر می‌گیرد.

محتوا

تفسیر المیزان، موضوع اصلی سورۀ ذاریات را، معاد و انکار آن دانسته است. این سوره، تحقق معاد را چنین اثبات می‌کند که خداوند به آن وعده داده و وعدۀ او بدون تردید راست است. نویسندۀ تفسیر المیزان براین باور است که آيات چهارگانه آغاز سوره، تمامى تدابير عالم را زير پوشش خود مى‌گيرد و به همه اشاره دارد؛ زیرا از هر یک، نمونه‌ای را نام برده است، مانند تدبير امور خشكی‌ها (وَ الذَّارِياتِ ذَرْواً) ، تدبير امور درياها (فَالْجارِياتِ يُسْراً)، تدبیر مربوط به فضا (فَالْحامِلاتِ وِقْراً) و بالآخره به مجموع عالم در عبارت‌ (فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً) اشاره كرده است كه منظور از آن، ملائكۀ واسطه‌هاى تدبير امور هستند و اوامر خداى تعالى را تقسيم مى‌كنند.

پس، اين آيات چهارگانه به اين معنا است كه: سوگند مى‌خورم به تمامى اسبابى كه در تدبير سراسر جهان مؤثرند كه مطلب چنين و چنان است. فخر رازی، آیات چهارگانه را مربوط به بادها می‌داند با این توجیه که خاک‌ها را می‌پراکنند و ابرها را در فضا به حرکت در آورده و در زمین تقسیم می‌کنند.

علامه طباطبایی این قول را بعید دانسته است. زمخشری از مجاهد (ابوالحجاج مجاهد ۲۱ - ۱۰۴ یا ۱۰۵ ق. از مفسران تابعان) نقل کرده که وی در تفسیر آیۀ (فَالْمُقَسِّماتِ أَمْراً)، تقسیم کار میان فرشتگان چهارگانه را اینگونه بیان کرده است: جبرئیل برای سختگیری، میکائیل برای رحمت، عزرائیل برای قبض ارواح و اسرافیل برای نفخ صور.

تفسیر نمونه، مباحث سورۀ ذاریات را به پنج محور کلی تقسیم کرده است:

1. معاد و مسائل مرتبط با آن؛
2. توحيد و آيات و نشانه‌‏هاى خدا در نظام آفرينش؛
3. داستان میهمانی فرشتگان در خانۀ حضرت ابراهیم (علیه‌السّلام) و مأموریت‌ آنها دربارۀ قوم لوط؛
4. داستان حضرت موسى، قوم عاد، قوم ثمود و قوم نوح به صورت اشاره؛
5. مبارزۀ اقوام متعصب و لجوج با پیامبران گذشته و دلداری پیامبر (صلّی‌الله‌ علیه‌ و‌آله‌) و دعوت او به استقامت در برابر مخالفان.

داستان‌ها و روایت‌های تاریخی

1. داستان ورود فرشتگان بر حضرت ابراهیم: ورود فرشتگان، ناشناس بودن آنان برای ابراهیم، آوردن گوساله‌ای بریان برای آنان، نخوردن فرشتگان از گوساله، ترس ابراهیم از آنان، بشارت فرزند به ابراهیم از سوی فرشتگان، شگفتی همسر ابراهیم از مژده، پرسش ابراهیم از مأموریت فرشتگان، پاسخ آنان مبنی بر عذاب قوم لوط و نجات مؤمنان از میان آنان ( آیه‌های ۲۴ - ۳۶)؛
2. فرستادن حضرت موسی به سوی فرعون، رویگردانی فرعون و یارانش و اتهام سحر و دیوانگی به موسی، غرق شدن آنان در دریا ( آیه‌های ۳۸ - ۴۰)؛
3. عذاب قوم عاد با تندباد مُهلک (باد عقیم و تندباد بی‌باران) (آیه‌های ۴۱ - ۴۲)؛
4. دعوت ثمود به ایمان و مهلت به آنان و سرپیچی از امر خداوند، نزول عذاب بر آنان ( آیه‌های ۴۳ - ۴۵)؛
5. عذاب قوم نوح (آیه ۴۶)؛
6. اتهام سحر و دیوانگی به پیامبران پیشین (آیه ۵۲).

فضایل سوره

در تفسیر مجمع البیان از پیامبر (صلّی‌الله‌ علیه‌ و‌آله‌) روایت شده است اگر کسی سورۀ ذاریات را قرائت کند، به ازای هر بادی که می‌وزد، ده پاداش به او داده می‌شود. شیخ صدوق هم به نقل از امام صادق (علیه‌السّلام)، نوشته است هر كس سورۀ ذاريات را در روز يا شب تلاوت كند، خداوند زندگی‌اش را اصلاح می‌کند و به او روزی گسترده می‌دهد و قبر او را با چراغی كه تا روز قيامت مى‌‏درخشد، روشن مى‏‌کند.

جستارهای وابسته

• توحید
• ایمان
• جبرئیل
• میکائیل
• اسرافیل
• حضرت ابراهیم
• حضرت موسی

منابع

• مکارم شیرازی، ناصر، تفسير نمونه، سال ۱۳۷۴ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏26 مهرماه 1405 ش.

• معرفت، محمدهادی، آموزش علوم قرآن، سال ۱۳۷۱ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏26 مهرماه 1405 ش.

• خرمشاهی، بهاء الدین، دانش‌نامه قرآن و قرآن‌پژوهی، سال ۱۳۷۷ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏26 مهرماه 1405 ش.

• طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، انتشارات اسماعیلیان، سال ۱۴۱۷ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏26 مهرماه 1405 ش.

• زمخشری، جارالله، الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏26 مهرماه 1405 ش.

• شیخ طبرسی، مجمع البيان، سال ۱۴۱۵ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏26 مهرماه 1405 ش.

• شیخ صدوق، ثواب الأعمال، سال ۱۴۰۶ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏26 مهرماه 1405 ش.