سوره فتح

سورۀ فتح
شماره سوره	۴۸
محل نزول	مدینه‌‌ (مدنی)
جزء	۲۶
تعداد آیات	۲۹

سورۀ فتح، چهل و هشتمین سوره و از سوره‌های مدنی است که در جزء ۲۶ قرآن جای دارد. نامگذاری این سوره به دلیل آن است که در ابتدای سوره، از فتح مبین (پیروزی درخشان) سخن می‌گوید. محتوای اصلی این سوره درباره پیروزی نهایی مسلمانان، پاداش ایمان و جهاد و اخلاص، بخشش لغزش‌های مجاهدان، هشدار به کافران و مسلمانان سست‌ایمان و در نهایت جهانی‌شدن دین خدا است.

آیۀ نخست درباره فتح مبین و آیۀ ۱۸ درباره بیعت رضوان از آیات مشهور سورۀ فتح است. در فضیلت قرائت این سوره آمده است که هر کس آن را بخواند، پاداشش همچون کسی است که در فتح مکه همراه پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) بوده یا در بیعت رضوان با او بیعت کرده است.

علت نام‌گذاری

«سورۀ فتح»؛ تنها نام این سوره «فتح» است که از آیۀ اول آن گرفته شده است. در این آیه از پیروزی پیامبر اسلام (صلّی‌الله علیه وآله) در بستن قرارداد صلح حدیبیه سخن به میان آمده است.

مفهوم کلی سوره

• امیدآفرینی با یادآوری فتح مکه؛
• جداسازی مرز مؤمنان و کافران و منافقان؛
• گزارش صلح حدیبیه و بیعت رضوان.

اهداف و آموزه‌ها

هدف‌های اساسی سورۀ فتح عبارت‌اند از:

1. ایجاد امید به فتح و پیروزی در دل مؤمنان؛
2. جدا کردن مرز بین مؤمنان، مشرکان و منافقان در رابطه با جهاد.

محتوا و موضوعات

محتوای سورۀ فتح از هفت بخش تشکیل یافته است.

• سوره با مساله بشارت فتح آغاز می‌شود و آیات پایانی آن نیز به همین مساله مربوط است و تاکید بر تحقق خواب پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) مربوط به وارد شدن به مکه و انجام مناسک عمره است؛
• بخش دیگری از سوره حوادث مربوط به صلح حدیبیه و نزول سکینه و آرامش بر دل‌های مؤمنان و مساله بیعت رضوان را بازگو می‌کند؛
• در بخش دیگری از مقام پیامبر و هدف والای او سخن می‌گوید.
• در قسمت دیگری از کارشکنی‌های منافقان و نمونه‌هایی از عذرهای واهی‌شان در مورد عدم شرکت در میدان جهاد پرده‌ برمی دارد.
• در بخش دیگری قسمتی از تقاضاهای نابجای منافقان را منعکس می‌سازد.
• و در قسمتی دیگر کسانی را که از شرکت در میدان جهاد معذورند معرفی می‌کند.
• و بالآخره در بخشی نیز از ویژگی‌های پیروان خط مکتبی پیامبر اسلام (صلّی‌الله علیه وآله) و صفات مخصوص آنها سخن می‌گوید.

روی‌ همرفته آیات این سوره فوق‌العاده حساس و سرنوشت‌ساز و مخصوصا برای مسلمانان امروز در برابر حوادث گوناگونی که جوامع اسلامی با آن درگیر هستند الهام‌‌آفرین است.

فضائل، خواص و ثواب قرائت

1. ابی‌بن‌کعب از پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) روایت می‌کند: «هر کس سورۀ فتح را قرائت کند مانند آن است که با حضرت محمد (صلّی‌الله علیه وآله) در فتح مکه شرکت داشته است».
2. در روایت دیگر آمده است: «هر کس این سوره را قرائت کند مانند کسی است‌که زیر آن درخت با حضرت محمّد (صلّی‌الله علیه وآله) بیعت کرده است».
3. عمربن‌خطاب می‌گوید: «در یکی از سفرها با پیامبر خدا (صلّی‌الله علیه وآله) بودیم که فرمود: شب گذشته سوره‌ای بر من نازل شد که از دنیا و ما فی‌ها نزد من بهتر است: إِنَّا فَتَحْنا تا ... وَ ما تَأَخَّرَ». این روایت را بخاری در صحیح خود آورده است.
4. قتاده از انس نقل می‌کند: «هنگامی که از جنگ حدیبیه بازگشتیم، از انجام اعمال حج ما جلوگیری شده بود و ما همگی محزون و غمگین بودیم که ناگهان خداوند نازل فرمود: (إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً) پیامبر خدا (صلّی‌الله علیه وآله) فرمودند: آیه‌ای بر من نازل شده است که در نظر من از تمام دنیا بهتر است».
5. عبدالله بن‌مسعود می‌گوید: «رسول خدا (صلّی‌الله علیه وآله) از جنگ حدیبیه بازگشت فرمود، ناگهان دیدیم که حضرت از سرعت خود کاست، نزدیک شدیم دیدیم خداوند (إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً) را بر حضرت نازل فرموده است و حضرتش را فوق‌العاده مسرور یافتیم و فرمودند: که این سوره بر او نازل شده است».
6. عبداللَّه‌بن‌بکیر از پدرش روایت می‌کند که امام صادق (علیه‌السّلام) فرمودند: «اموال و زنان و کنیزان خود را با خواندن (إِنَّا فَتَحْنا) از تلف شدن حفظ کنید، اگر انسان از کسانی باشد که این سوره را زیاد بخواند روز قیامت منادی به طوری که همه مردم بشنوند او را صدا می‌زند که تو از بندگان خالص من هستی، او را به بندگان صالح من ملحق نمائید و او را در بهشت‌های پر نعمت جای داده، از شربت گوارای رحیق مختوم آمیخته به کافور سیراب سازید».

محل زمان نزول

1. سورۀ فتح در مدینه بر پیامبر اسلام (صلّی‌الله علیه وآله) نازل شده است.
2. تاریخ نزول سوره فتح در سال هشتم هجری ما بین صلح حدیبیه و جنگ تبوک است و سوره در راه، موقع برگشتن از حدیبیه نازل شده است و بعد از سوره صف (و بقولی جمعه و بقولی ممتحنه) نازل شده است.

فضای نزول

پیامبر اسلام (صلّی‌الله علیه وآله) در سال ششم هجرت تصمیم گرفت که به اتفاق مهاجرین و انصار و سایر مسلمانان به عنوان مراسم عمره به سوی مکه حرکت کند و قبلا به مسلمانان اطلاع داده بود که من در خواب دیدم همراه یارانم وارد مسجدالحرام شده‌ایم و مشغول مناسک عمره هستیم.

مسلمانان در ذو الحلیفه نزدیک مدینه احرام بستند و با تعداد زیادی شتر برای قربانی حرکت کردند. وضع حرکت پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) به خوبی نشان می‌داد که هدفی جز انجام این عبادت بزرگ ندارد. تا این‌که پیامبر وارد سرزمین حدیبیه شد (حدیبیه قریه‌ای در نزدیکی مکه بود که حدود بیست کیلومتر تا مکه فاصله داشت).

ولی در اینجا قریش باخبر شدند و راه را بر پیغمبر بستند و از ورود او به مکه مانع شدند و در واقع تمام سنت‌هایی را که در زمینه امنیت زائران خانه خدا در ماه حرام داشتند زیر پا گذاردند، چرا که آنها معتقد بودند در ماه‌های حرام (از جمله ماه ذی‌القعده که پیامبر در آن ماه قصد عمره داشت) و مخصوصا در حال احرام نباید مانع هیچ‌کس شوند، حتی اگر کسی قاتل پدر خویش را در این ایام و در این مراسم می‌دیدند ابدا متعرض او نمی‌شدند.

در این‌جا ماجرای مفصلی پیش آمد که به عقد قرارداد صلحی میان پیامبر و مشرکان مکه به نام صلح حدیبیه منتهی شد ولی به هر صورت آن سال مانع ورود پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) به مکه شدند، ناچار پیامبر به یارانش دستور داد که شترهای خود را در همان‌جا قربانی کنند، سرهای خود را بتراشند و از احرام بیرون آیند و به سوی مدینه باز گردند. در اینجا طوفانی از غم و اندوه مسلمانان را فرا گرفت و انبوهی از ناراحتی‌ها و گاه شک و تردید بر افراد ضعیف‌الإیمان غالب شد. موقعی که پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) از حدیبیه به سوی مدینه می‌آمد مرکبش سنگین شد و از حرکت باز ایستاد و در همین حال چهره مبارکش غرق سرور و شادمانی بی‌سابقه‌ای گشت و فرمود: «هم اکنون آیات سورۀ فتح بر من نازل شد».

قرائت سوره فتح در نماز مستحبی هر شب از ماه رمضان

مسعودی می‌گفت شنیدم هرکس در هر شب‌ ماه رمضان سورۀ فتح را در نمازهای مستحبی بخواند در آن سال از گزند حوادث محفوظ می‌ماند. البته، روایتی دیگر، این اثر و نتیجه را تنها با خواندن سورۀ فتح در نماز شب اول رمضان اعلام می‌دارد: امام (علیه‌السّلام) فرمود: کسی که هنگام حلول ماه رمضان دو رکعت نماز مستحبی بخواند و در رکعت اول ام الکتاب (سوره حمد) و سپس سورۀ فتح را بخواند و در رکعت دوم هر سوره‌ای که دوست داشت؛ پروردگار در آن سال نگهبان او در مقابل بدی­‌ها خواهد بود و پیوسته تا ماه رمضان سال آینده تحت حمایت خداوند خواهد بود.

جستارهای وابسته

• بیعت رضوان
• صلح حدیبیه
• بیعت

منابع

• سوره فتح، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏۲۴ فروردین‌ماه ۱۴۰۱ش.