سوره اعراف

سورهٔ اعراف
نام‌های دیگر سوره	سورهٔ المص سورهٔ میقات سورهٔ میثاق
شماره سوره	۷
محل نزول	مکه (مکی)
جزء	۸ - ۹
تعداد آیات	۲۰۶

سورهٔ اعراف، هفتمین سوره و از سوره‌های مکی قرآن است که در جزء هشتم و نهم کتاب خدا جای دارد. این سوره به سبب بازگویی ماجرای اصحاب اعراف در قیامت بدین‌نام خوانده شده است. سورهٔ اعراف همانند دیگر سوره‌های مکی، بیشتر ناظر به بحث از مبدأ و معاد، اثبات توحید، دادگاه رستاخیز، مبارزه با شرک و تثبیت مقام و موقعیت انسان در جهان آفرینش است. هدف این سوره نیز تقویت عقیده و مبانی ایمان در مسلمانان دانسته شده است. سورهٔ اعراف، به پیمان‌هایی که خداوند از انسان‌ها در مسیر هدایت و صلاح گرفته، از جمله در عالم ذر اشاره می‌کند و برای نشان دادن شکست و ناکامی اقوامی که از مسیر توحید منحرف شده‌اند، به سرگذشت اقوام پیشین و از بین رفتن اقوام گذشته پیامبرانی همچون نوح، لوط و شعیب می‌پردازد. در آیه‌های ۱۱ الی ۲۵ این سوره، داستان سجده نکردن شیطان آمده است. آیهٔ ۴۶ دربارۀ اصحاب اعراف، آیات ۵۴ تا ۵۶ معروف به آیۀ سخره و آیۀ ۱۷۲ معروف به آیۀ میثاق، از آیات مورد توجه سورهٔ اعراف است.

اعراف

اعراف، جمع عرف (بر وزن قفل) و به معنای یال اسب، کاکل خروس، و قسمت‌های بلند کوه و تپه است.

مفهوم کلی سوره

• اصول دعوت پیامبران (توحيد، نبوت و معاد)؛
• سرگذشت پیامبران (آدم، نوح، لوط و...)؛
• شناخت نامه اعراف، عرش، میزان و عالم ذرّ؛
• عدالت‌گرایی و قرآن دوستی.

اسامی سوره

1. سورهٔ اعراف؛
2. سورهٔ المص؛
3. سورهٔ میقات؛
4. سورهٔ میثاق.

علت نام‌گذاری

1. سورهٔ اعراف؛ به این‌دلیل که کلمه اعراف در آیهٔ چهل‌ و هشتم این سوره آمده است.
2. «سورهٔ المص» بعضی از سوره‌هایی که با حروف مقطعه شروع شده‌اند، با اسم همان حروف مقطعۀشان نام‌گذاری شده‌اند؛ مثل سورهٔ اعراف که «المص» هم نامیده شده است.
3. «سورهٔ میقات»؛ به این‌جهت که نام میقات حضرت موسی در آیه یکصد و چهل‌ و سوم این سوره آمده است.
4. «سورهٔ میثاق»؛ به این‌دلیل که نام عهد و میثاق اَلست در آیهٔ یکصد و هفتاد و دوم این سوره آمده است.

تعداد آیات و کلمات و حروف

• سورهٔ اعراف، دویست‌ و شش آیه دارد.
• سورهٔ اعراف سه‌ هزار و سیصد و بیست‌ و پنج کلمه دارد. (گفتنی است اقوال در تعداد کلمات سوره‌های قرآن مختلف است)
• سورهٔ اعراف چهارده‌ هزار و سیصد و ده حرف دارد. (گفتنی است اقوال در تعداد حروف سوره‌های قرآن مختلف است)

محتوا و موضوعات

خداوند متعال در آغاز سورهٔ اعراف، اشاره کوتاه اما محکمی به مسئله مبدأ و معاد کرده است. سپس برای احیای شخصیت انسان، داستان آفرینش آدم را با اهمیت فراوان شرح می‌دهد و در ادامه پیمان‌هایی را که خداوند از فرزندان آدم در مسیر هدایت و صلاح گرفته، یک یک برمی‌شمرد.

و در فرازی دیگر، برای نشان دادن شکست و ناکامی اقوامی که از مسیر توحید و عدالت و پرهیزگاری منحرف می‌شوند و هم برای نشان دادن پیروزی مومنان راستین، سرگذشت بسیاری از اقوام پیشین و انبیاء گذشته مانند نوح و لوط و شعیب را بیان کرده و با سرگذشت مشروح بنی اسرائیل و مبارزه موسی با فرعون پایان می‌دهد و سرانجام، بار دیگر به مسئله مبدأ و معاد باز می‌گردد و انجام و آغاز را بدین‌وسیله تکمیل می‌کند.

فضایل، خواص و ثواب قرائت

• بهره‌مندی از شفاعت حضرت آدم؛
• ابی‌بن‌کعب از پیامبر‌گرامی اسلام روایت کرده است که هر کسی سورهٔ اعراف را بخواند، خداوند میان او و شيطان پرده‌ای قرار می‌دهد و روز قیامت حضرت آدم شفیع اوست.

عدم حزن و حساب در قیامت

عیاشی به اسناد خود از ابوبصیر، از امام صادق روایت کرده است که هر کسی سورهٔ اعراف را در هر ماه بخواند، روز قیامت از کسانی است‌ که آنان را حزن و اندوهی ندارد و اگر در هر جمعه بخواند، از کسانی است که در قیامت بی حساب خواهند بود.

شهادت در قیامت

امام صادق (علیه‌السّلام) فرمود: در این سوره، آیات محکمه وجود دارد. بنابراین، قرائت و عمل به آن را ترک نکنید که روز قیامت برای کسانی که سوره مذکور را قرائت کرده‌اند، شهادت خواهد داد.

محل و زمان نزول

• سورهٔ اعراف مکی است. از قتاده و ضحاک روایت شده است که این سوره مکی است، بجز آیه‌های وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ... بِما کانُوا یَفْسُقُونَ ^{[اعراف–163 تا 165]} ‎ که در مدینه نازل شده‌اند.
• تاریخ نزول سورهٔ اعراف در ما بین هجرت مسلمانان به حبشه و اسراء است.
• نزول این سوره قبل از سورهٔ جن و پس از بازگشت رسول اکرم (صلّی‌الله علیه وآله) از سفر تبلیغی طائف در سال دهم بعثت بوده است.

فضای نزول

با توجه به نزول سورهٔ اعراف در سال دهم بعثت می‌توان دریافت که در این دوران مشرکان مکه سخت‌ترین مخالفت‌ها را با پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) روا داشته و از هیچ کوششی برای جلوگیری از انتشار دعوت توحیدی رسول خدا (صلّی‌الله علیه وآله) کوتاهی نمی‌کردند که یک نمونه آن محاصره اقتصادی سه ساله در شعب ابی طالب بود. در چنین شرایطی سورۀ مبارک اعراف نازل شد تا بار دیگر عهدی را که خداوند از آدمیان گرفته است تا او را بپرستند و چیزی را شریک او قرار ندهند به آنان یادآور شود و سرنوشت امت‌های عهد شکن پیشین و مکذبان پیامبران را خاطرنشان سازد، از این رو باید گفت سورهٔ اعراف برای تبیین اهمیت پایبندی انسان‌ها به عهدی که با خدا بسته بودند فرود آمد.

ویژگی‌ها

1. سورۀ اعراف یکی از هفت سورهٔ طولانی قرآن (سبع طوال) می‌باشد. اقوال در سبع طوال هم مختلف است به گفته بعضی سوره‌های بقره، آل عمران، نساء، مائده، انعام، اعراف و أنفال به همراه توبه را سبع طوال می‌گویند ولی برخی دیگر هفتمی را یونس می‌دانند و معتقدند که انفال و توبه جزو آنها نیست (این قول سعید بن جبیر می‌باشد).
2. روایت از رسول خدا (صلّی‌الله علیه و آله) نقل شده که فرمود: خداوند هفت سورهٔ طوال را به جای تورات و سوره‌های مئین را به جای انجیل و سوره‌های مثانی را به جای زبور به من داد، و پروردگارم مرا با دادن سوره‌های مفصل، فزونی بخشید.
3. سورۀ اعراف، اولین سورهٔ بلند قرآن کریم در ترتیب نزول و بلندترین سورهٔ مکی و نیز اولین سوره‌ای است که داستان‌های پیامبران را به تفصیل بیان می‌کند.
4. سورۀ اعراف اولین سوره‌ای است که در چینش فعلی قرآن، با نام حروف مقطعه (المص) خوانده شده است.
5. توضیح آنکه بیست‌ و نه سوره از سوره‌های قرآن با حروف مقطعه شروع شده‌اند که غیر از بقره و آل عمران، همگی مکی‌اند. بعضی از این سوره‌ها نیز با حروف مقطعه‌شان نام‌گذاری شده‌اند؛ مثل سورۀ اعراف که «المص» هم نامیده شده است.
6. آخرین آیهٔ این سوره (آیهٔ 206)، سجده تلاوت دارد.

جستارهای وابسته

• معاد
• توحید
• شرک
• قیامت

منابع

• قرشى، على‌اكبر، قاموس قرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 7 مهرماه 1405 ش.
• رضایی، محمدعلی،تفسير قرآن مهر، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 7 مهرماه 1405 ش.
• فيروزآبادى، محمد بن یعقوب، بصائر ذوی‌التمييز فی لطائف الکتاب العزيز، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 7 مهرماه 1405 ش.
• فخرالدين رازى، التفسير الکبير: تفسير القرآن العظيم (الطبرانی)، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 7 مهرماه 1405 ش.
• مکارم شیرازی، ناصر و گروه نویسندگان، تفسير نمونه، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 7 مهرماه 1405 ش.
• رسولی محلاتی، هاشم ترجمه تفسير مجمع‌البيان، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 7 مهرماه 1405 ش.
• بلاغی، عبدالحجة، حجة التفاسير و بلاغ الاکسير، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 7 مهرماه 1405 ش.
• دانش‌نامه قرآن کریم نوجوانان، دائرة المعارف قرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 7 مهرماه 1405 ش.
• اندلسی، ابن عطیة المحرر الوجيز فی تفسير الکتاب العزيز، ج 3، ص 373، مفاتيح الأسرار و مصابيح الأبرار، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 7 مهرماه 1405 ش.
• طبرى، محمد بن جریر، جامع البيان فی تفسير القرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 7 مهرماه 1405 ش.
• سوره اعراف، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 23 شهریورماه 1401 ش.