سوره جاثیه

سورۀ جاثیه
نام‌های دیگر سوره	سورۀ شریعت
شماره سوره	۴۵
محل نزول	مکه (مکی)
جزء	۲۵
تعداد آیات	37

سورۀ جاثیه، چهل و پنجمین سوره و از سوره‌های مکی است که در جزء ۲۵ قرآن جای دارد. این سوره را جاثیه می‌نامند، زیرا در آیۀ ۲۸ این سوره، وَتَرَىٰ كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَىٰ إِلَىٰ كِتَابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ^{[جاثیه–28]} ‎. از زانوزدگان هر امتی در قیامت، هنگام گرفتن نامۀ اعمالش سخن گفته شده است. جاثیه در لغت به معنای زانوزده است. بحث حقانیت قرآن، وحدانیت خداوند و تهدید گمراهانی که اصرار بر عقاید انحرافی خود دارند و نیز دعوت مؤمنان به عفو کافران و توصیف صحنه‌هایی از قیامت از موضوعات مطرح‌ شده در این سوره است. در فضیلت تلاوت این سوره، احادیثی وجود دارد. از جمله آن، از پیامبر (صلی‌الله‌ علیه‌ و‌آله‌) روایت شده است که هر کسی سورۀ جاثیه را قرائت کند، خداوند عیب‌های او را می‌پوشاند و حالت ترس و نگرانی‌اش را هنگام حسابرسی، می‌زداید.

نام‌گذاری

این سوره را به این دلیل جاثیه (زانوزده) نامیده‌اند که در آیۀ ۲۸ آن، به این موضوع اشاره شده است وَتَرَىٰ كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَىٰ إِلَىٰ كِتَابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ^{[جاثیه–28]} ‎، هر امتی در قیامت برای گرفتن نامۀ اعمالش، زانو می‌زند. این کلمه فقط یک‌بار در قرآن، آن‌هم در این آیه به کار رفته است. امین الاسلام طبرسی، نویسنده تفسیر مجمع البیان نام دیگر این سوره را به‌خاطر واژه شریعت در آیه ۱۸، شریعت دانسته است.

محل و ترتیب نزول

• سورۀ جاثیه از سوره‌های مکی و در ترتیب نزول، شصت و پنجمین سوره‌ای است که بر پیامبر (صلی‌الله‌ علیه‌ و‌آله‌) نازل شده است. این سوره در چینش کنونی مُصحَف، چهل و پنجمین سوره است و در جزء ۲۵ قرآن جای دارد. مجمع البیان از قتاده نقل کرده است که آیۀ ۱۴ این سوره یعنی آیه: قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ لِيَجْزِيَ قَوْمًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ ^{[جاثیه–14]} ‎، مدنی است.

تعداد آیات و دیگر ویژگی‌ها

1. سورۀ جاثیه ۳۷ آیه، ۴۸۹ کلمه و ۲۰۸۵ حرف دارد.
2. این سوره از نظر حجمی، از سوره‌های مَثانی قرآن و اندکی کمتر از یک حزب است.
3. سورۀ جاثیه با حروف مُقَطَّعه «حم» (خوانده می‌شود حامیم) شروع می‌شود؛ به همین‌سبب این سوره را جزء حامیمات (یا حوامیم) دانسته‌اند.

محتوا

سورۀ جاثیه با بیان حقانیت قرآن آغاز می‌شود و سپس با ذکر نشانه‌هایی از عظمت خلقت در آسمان‌ها و زمین به وحدانیت خداوند اشاره می‌کند و کسانی را که با وجود این نشانه‌ها بر عقاید انحرافی خود اصرار می‌ورزند، به کیفر سختی تهدید می‌کند. این سوره در ادامه با دعوت مؤمنان به عفو کافران و آوردن شاهد مثالی دربارۀ کفران نعمت‌های خداوند یعنی ناسپاسی قوم بنی اسرائیل و سرنوشت آنان که در حکم مقدمه‌ای برای آیات بعدی است، به پیامبر دستور می‌دهد که از شریعت پیروی کند، نه از خواسته‌های جاهلان. پس از آن، قول گروهی از منکران معاد و پاسخ به آنان می‌آید و در آیات انتهایی، صحنه‌هایی از قیامت و گوشه‌هایی از حالات مجرمان در پیشگاه الهی ترسیم می‌شود.

فضایل و خواص سوره

• در فضیلت این سوره از پیامبر (صلی‌الله‌ علیه‌ و‌آله‌) نقل شده است که هر کسی سورۀ جاثیه را قرائت کند، خداوند عیب‌های او را می‌پوشاند و ترس و نگرانی‌اش را هنگام حساب‌رسی می‌زداید.
• از امام باقر (علیه‌السّلام) روایت شده است که هر کسی سورۀ جاثیه را قرائت کند، پاداش او این است که هرگز آتش به او نمی‌رسد و صدای زوزه آتش جهنم را نمی‌شنود و با پیامبر همراه خواهد شد.
• در تفسیر برهان برای قرائت این سوره، خواصی چون در امان ماندن از شر ستمگران و آبرومند بودن در بین مردم و در امان بودن از شر سخن‌چین ذکر شده است.

جستارهای وابسته

• معاد
• قیامت
• جهنم
• کافران
• مؤمنان
• بنی اسرائیل

منابع

• شیخ طبرسی، مجمع البیان، ناشر، دار المعرفة، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:20 مهرماه 1405 ش.

• خرمشاهی، بهاء‌الدین، دانش‌نامه قرآن و قرآن‌پژوهی، سال ۱۳۷۷ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:20 مهرماه 1405 ش.

• معرفت، محمدهادی، آموزش علوم قرآن، سال ۱۳۷۱ ش، ج ۲، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:20 مهرماه 1405 ش.

• طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، سال ۱۹۷۴ م، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:20 مهرماه 1405 ش.

• شیخ صدوق، ثواب الاعمال، سال ۱۳۸۲ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:20 مهرماه 1405 ش.

• بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، سال ۱۴۱۶ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:20 مهرماه 1405 ش.