سوره ماعون

سورۀ ماعُون
نام‌های دیگر سوره	سورۀ أَرَأَیْتَ الَّذِی سورۀ دین سورۀ تکذیب
شماره سوره	۱۰۷
محل نزول	مکه (مکی)
جزء	۳۰
تعداد آیات	۷

سورۀ ماعُون، یا همان سورۀ «أَرَأَیْتَ الَّذِی»، صد و هفتمین سوره و از سوره‌های مکی است که در جزء سی‌ام قرآن قرار دارد و نام ماعون، از کلمۀ آخر این سوره گرفته شده و به معنای زکات یا هر چیز مفید است. در این سوره، صفات منکران قیامت بیان شده است. قرآن می‌فرماید این افراد انفاق نمی‌کنند، نماز را سهل‌انگارانه و با بی‌توجهی می‌خوانند و ریا می‌کنند. در منابع تفسیری بیان شده که ابوسفیان، بهانۀ شأن نزول این سوره بوده است.

نام‌گذاری

این سوره را ماعون و سورۀ «أَرَأَیْتَ الَّذِی» نامیده‌اند، به این‌دلیل که نام ماعون از انتها و نام «أَرَأَیْتَ الَّذِی» از آغاز این سوره گرفته شده‌ است. دربارۀ معنای ماعون گفته شده است، در زمان جاهلیت به هر منفعتی (یا هر وسیلۀ مفید) ماعون گفته می‌شد و بعد از اسلام به زکات، ماعون گفتند. نام‌های دیگر این سوره را «دین» و «تکذیب» نیز گفته‌اند. زیرا این دو موضوع، از مضامین این سوره‌اند.

محل و ترتیب نزول

1. سورۀ ماعون جزء سوره‌های مکی و در ترتیب نزول، هفدهمین سوره‌ای است که بر پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) نازل شده‌ است.
2. این سوره در چینش کنونی مُصحَف، صد و هفتمین سوره است و در جزء سی‌ام قرآن قرار دارد.
3. علامه طباطبایی هر دو احتمال مکی و مدنی بودن سوره را ممکن دانسته و گفته است که برخی نیز نصف آن را مکی و نصف دیگرش را مدنی دانسته‌اند.

تعداد آیات و دیگر ویژگی‌ها

• سورۀ ماعون، ۷ آیه، ۲۵ کلمه و ۱۱۴ حرف دارد و از لحاظ حجمی، جزء سوره‌های مُفصّلات (سوره‌های دارای آیات کوتاه) است.

محتوا

1. در سورۀ ماعون، صفات و اعمال منکران قیامت در پنج مرحله بیان شده است، اینکه به دلیل انکار این روز، از انفاق در راه خدا و کمک به یتیمان و مسکینان سر باز می‌زنند و نماز را با سهل‌انگاری می‌خوانند و ریاکارند و به نیازمندان کمک نمی‌کنند.
2. در تفسیر المیزان محور سوره، تهدید علیه کسانی است که ادعای دین دارند، ولی از ویژگی‌های منافقان برخوردارند، ویژگی‌هایی که با ایمان به معاد و کیفر و پاداش سازگاری ندارد، مانند: غفلت از نماز و ریا در اعمال و محروم کردن دیگران از نیازهای زندگی.
3. محیی‌الدین عربی، صفات و ویژگی‌هایی این گروه و آثار آن را چنین بر شمرده است: محرومیت از حقیقت توحید، سرگرم شدن به جزئیات و امور جزئی، بی‌اعتقادی به روز جزا، اعتماد کامل داشتن به عالم ماده و وابستگی به طبیعت و در نتیجه دوست نداشتن خداوند، محرومیت از فضیلت عدالت به سبب گرفتارشدن به رذائل اخلاقی و دورشدن از فضایل، محروم بودن از خوف و رجا و غفلت از کمال، جهل به معاد ... است. بنابراین، به واسطه این ویژگی‌ها، این گروه از مردم به هیچ‌کسی کمکی نمی‌کنند و در نتیجه، رستگار نخواهند شد.

شأن نزول

دربارۀ شأن نزول سورۀ ماعون آمده است که این سوره درباره ابوسفیان نازل شد، زیرا او هر روز دو شتر بزرگ برای خود و یارانش نَحر می‌کرد؛ اما روزی یتیمی آمد و تقاضای چیزی کرد و ابوسفیان او را با عصا زد و از خود راند.

فضایل

1. از پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) روایت شده است که هر کسی سورۀ ماعون را پس از نماز عشا قرائت کند، خداوند او را می‌بخشد و تا وقت اذان صبح او را ( از حوادث بد) حفظ می‌کند.
2. از امام صادق (علیه‌السلام) نیز نقل شده است که هر کسی سورۀ ماعون را بعد از نماز عصر بخواند، تا عصر روز بعد، ( از حوادث بد) در امان خداوند خواهد بود.
3. در روایات دیگر آمده است که خواندن سورۀ ماعون در نماز واجب و مستحب، موجب می‌شود که خداوند نماز و روزه فرد را بپذیرد و [دیگر] کارهایش را حسابرسی نکند.

جستارهای وابسته

• نماز
• انفاق
• توحید
• قیامت
• جاهلیت
• ابوسفیان

منابع

• خرمشاهی، بهاءالدین، دانش‌نامه قرآن و قرآن‌پژوهی، سال ۱۳۷۷ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏20 آبان‌ماه 1405 ش.

• طريحی، فخرالدين، مجمع البحرین، سال ۱۳۷۵ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏20 آبان‌ماه 1405 ش.

• معرفت، محمدهادی، آموزش علوم قرآن، سال ۱۳۷۱ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏20 آبان‌ماه 1405 ش.

• طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏20 آبان‌ماه 1405 ش.

• مکارم شیرازی، ناصر، برگزیده تفسیر نمونه، سال ۱۳۸۲ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏20 آبان‌ماه 1405 ش.

• ابن‌عربی، تفسیر ابن‌عربی، سال ۱۴۲۲ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏20 آبان‌ماه 1405 ش.

• بحرانی، هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، سال ۱۴۱۵ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏20 آبان‌ماه 1405 ش.

• شیخ صدوق، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، سال ۱۳۸۲ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏20 آبان‌ماه 1405 ش.