سوره قلم

سورۀ قلم
نام‌های دیگر سوره	سورۀ ن والقلم سورۀ ن
شماره سوره	۶۸
محل نزول	مکه‌ (مکی)
جزء	۲۹
تعداد آیات	۵۲

سورۀ قلم یا سورۀ نون و القلم، سوره ۶۸ از قرآن است و ۵۲ آیه دارد. قلم، زبان وبیان، عقل ومعرفت انسانیت است. قلم بیان‌کننده فکر و اندیشه و شخصیت صاحب قلم است. قلم زبان دوم انسان‌ها است، بیان‌گر فرهنگ وهویت ملت‌ها است، ترسیم‌کننده خطوط فکری و سیاسی و حلقه وصل فرهنگ‌ها و اندیشه‌ها است، انتقال‌دهنده فکر و فرهنگ به نسل‌های حاضر و آینده است و در نهایت هدایت‌گر عقل‌ها و مغزها است. محتوای سورۀ قلم دلداری پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) در مقابل تهمت‌های مشرکان و دعوت به صبر و نهی او از پیروی مشرکان و یادآوری عذاب مشرکان در روز قیامت است. از آیات مشهور این سوره، آیۀ « اِن یَکاد » و آیۀ وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ است که پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) را دارای اخلاقی والا معرفی می‌کند. سورۀ قلم جزو سوره‌های مکی قرآن کریم است که دومین سوره‌ای است که بر پیامبر اکرم (صلّی‌الله علیه وآله) نازل شده است و در چینش کنونی مُصحَف، شصت و هشتمین سوره است و در جزء ۲۹ قرآن جای دارد و به دلیل اینکه خداوند در آیۀ اول این سوره به قلم سوگند یاد کرده است، این سورۀ مبارکه، قلم نامیده شده است.

قلم

وسیله‌ای برای نوشتن.

مفهوم کلی سوره

1. دفاع از قرآن و پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله)؛
2. صفات و اخلاق پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) و دشمنان او؛
3. یاداشت قلم و نوشتار.

اسامی سوره

• سورۀ قلم؛
• سورۀ ن؛
• سورۀ ن والقلم.

نام‌گذاری

1. «سورۀ قلم»؛ نام قلم از آیۀ اول این سوره گرفته شده است و خدا در این آیه به قلم سوگند یاد کرده است.
2. «سورۀ ن»؛ ن از حروف مقطعه است و این سوره همانند سورۀ ص و سورۀ ق به حرف مقطعه شروع‌کننده‌اش نامیده شده است.
3. «سورۀ ن والقلم»؛ شروع سوره با این عبارت می‌باشد و از طرفی هم بعضی روایاتی که در فضیلت این سوره آمده است نشانگر استفاده نام ن والقلم از طرف معصومین برای این سوره می‌باشد.

تعداد آیات و کلمات و حروف

• سورۀ قلم پنجاه‌ودو آیه دارد.
• سورۀ قلم سیصد کلمه دارد. (لازم به ذکر است اقوال در تعداد کلمات سوره‌های قرآن مختلف است).
• سورۀ قلم هزارودویست‌وپنجاه‌وشش حرف دارد. (لازم به ذکر است اقوال در تعداد حروف سوره‌های قرآن مختلف است).

اهداف و آموزه‌ها

اساسی‌ترین هدف سورۀ قلم عبارت است از:

• دفاع از پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) و قرآن؛
• هشدار به مشرکان.

محتوا و موضوعات

روی هم رفته مباحث سورۀ قلم را می‌توان در هفت‌ بخش خلاصه کرد:

1. نخست به ذکر قسمتی از صفات ویژه رسول خدا (صلّی‌الله علیه وآله) مخصوصا اخلاق برجسته او می‌پردازد و آن را با قسمت‌های مؤکدی تاکید می‌کند؛
2. سپس قسمتی از صفات زشت و اخلاق نکوهیده دشمنان او را بازگو می‌نماید؛
3. در بخش دیگری داستان «أَصْحابَ الْجَنَّةِ» که در حقیقت هشداری است به مشرکان زشت‌سیرت بیان شده؛
4. در قسمت دیگری مطالب گوناگونی راجع به قیامت و عذاب کفار در آن روز آمده است؛
5. در بخش دیگری انذارها و تهدیدهایی نسبت به مشرکان بازگو شده؛
6. در بخش دیگری به پیامبر اسلام (صلّی‌الله علیه وآله) دستور می‌دهد که در برابر دشمنان سرسخت، استقامت و صبر نشان دهد؛
7. سرانجام در پایان سوره نیز سخن از عظمت قرآن و توطئه‌های مختلف دشمنان بر ضد پیامبر به میان آورده.

فضائل، خواص و ثواب قرائت

• ابی‌بن‌کعب گوید: پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) فرمود: «هر کس سوره نون و القلم را قرائت کند خدا ثواب مردم خوش اخلاق را به او عطا فرماید».
• علی‌بن‌میمون از امام صادق (صلّی‌الله علیه وآله) روایت کرده که فرمود: «هر که سورۀ نون و القلم را در نماز واجب یا نافله بخواند خداوند او را در زندگانیش از فقر و ناداری امان دهد و هر گاه مرد از فشار قبر ان شاءاللَّه پناهش دهد».

محل و زمان نزول

• حسن و عکرمه و عطاء گویند که سورۀ قلم مکی است، ابن عباس و قتاده گفته‌اند از اولش تا آیه سَنَسِمُهُ عَلَی الْخُرْطُومِ مکی است و ما بعدش تا آیۀ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ مدنی است، و ما بعدش تا آیۀ (یکتبون) مکی و ما بعدش تا آخر سوره مدنی است.
• تاریخ نزول سورۀ قلم در اوائل دعوت پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) بوده است.

فضای نزول

1. سورۀ قلم رسول خدا (صلّی‌الله علیه وآله) را به دنبال تهمت‌های ناروایی که مشرکین به وی زده و او را دیوانه خوانده بودند، تسلیت و دلداری می‌دهد و به وعده‌های جمیل و پاسداری از خلق عظیمش دلخوش می‌سازد و آن جناب را به شدیدترین وجهی از اطاعت مشرکین و مداهنه با آنان نهی نموده، امر اکید می‌کند که در برابر حکم پروردگارش صبر کند.
2. سورۀ قلم شصت‌وهشتمین سوره در چینش کنونی قرآن به شمار می‌آید.

ترتیب بر اساس نزول

• سورۀ قلم دومین سوره در ترتیب نزول می‌باشد و بعد از سورۀ علق نازل شده است.(لازم به ذکر است اقوال در ترتیب نزول سوره‌های قرآن مختلف است).
• چون خداوند سبحان سورۀ ملک را به ذکر تکذیب کافران و وعید ایشان پایان داد، سورۀ قلم را به مانند آن افتتاح فرموده است.

ویژگی‌ها

1. سورۀ قلم تنها سوره‌ای است که با حرف مقطعه «ن» و قسم به قلم آغاز شده است. اولین تحدی قرآن با توجه به امّی بودن پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) در این سوره با عبارت «وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُون» آمده است.
2. آیۀ معروف «وَ إِنْ یَکادُ» در سورۀ قلم واقع شده است.
3. سورۀ قلم از سور مفصلات می‌باشد ابن قتیبه می‌گوید: ... مفصلات سوره‌های کوچکی هستند که بعد از سور مثانی آمده‌اند اینکه چرا این سوره‌ها را مفصل نامیده‌اند به خاطر کوتاه بودن آنها و اینکه بسیار به واسطه بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ از یکدیگر جدا شده‌اند.
4. روایتی است که از رسول خدا (صلّی‌الله علیه وآله) نقل شده که فرمود: خداوند هفت سورۀ طوال را به جای تورات و سوره‌های مئین را به جای انجیل و سوره‌های مثانی را به جای زبور به من داد، و پروردگارم مرا با دادن سوره‌های مفصل فزونی بخشید.
5. سورۀ قلم همچنین جزو سور ممتحنات نیز آمده است.

جستارهای وابسته

• قرآن
• قیامت
• قتاده
• ابی بن کعب

منابع

• سوره قلم، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ‏‏۱۰ اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۱ ش.