سوره احزاب

سورۀ اَحزاب
شماره سوره	33
محل نزول	مدینه‌(مدنی)
جزء	21 - 22
تعداد آیات	73

سورۀ اَحزاب ، از سوره‌های مدنی قرآن است و نام‌گذاری آن به این دلیل است که بخش مهمی از سوره، به بیان اتفاقات جنگ احزاب (خندق) اختصاص دارد. علاوه، در این سوره رسم جاهلی ظِهار و پسرخواندگی نکوهش شده است. در ضمن، سورۀ احزاب پس از شرح ماجرای جنگ احزاب و نکوهش منافقان، در تعریف همسران پیامبر (صلّی‌الله علیه و آله)، آنان را الگوی زنان مسلمان معرفی می‌کند. همچنین در این سوره، به داستان زینب بنت جحش اشاره و در باره حجاب نیز سخن گفته می‌شود. نکته دیگر اینکه، موضوع معاد آخرین مبحث این سوره است. سوره‌ احزاب، مطالب خود را در سه بخش بیان می‌کند.

• بخش اول؛ ابطال سنت‌های جاهلی و اصلاح سنت‌ها؛
• بخش دوم؛ داستان جنگ احزاب؛
• بخش سوم؛ احکام الهی مربوط به همسران پیامبر (صلّی‌الله علیه و آله) و احکام گسترش حیاء و عفت در جامعه بیان و در هر سه بخش، به نقش منافقان در ایجاد بحران در جامعه اشاره می‌شود.

احزاب

جمع حزب به معنای دسته‌هاست. نام «احزاب»، یازده مرتبه در قرآن آمده و همه در بیان ذمّ است و مراد از آنها، دسته‌های اهل کتاب و مشرکین و تکذیب کنندگان پیامبران می‌باشد.

مفهوم کلی سوره

1. سامان‌دهی زندگی اجتماعی مسلمانان با بیان قوانین؛
2. پاک‌سازی خرافات جاهلیت از میان مسلمانان؛
3. آموزه‌های نظامی‌جنگ احزاب و بنی‌قریظه؛
4. خاتمیت پیامبر اسلام (صلّی‌الله علیه وآله) و الگو بودن ایشان؛
5. پاکی و عصمت اهل‌بیت (علیهم‌السّلام)؛
6. آداب معاشرت و حجاب زنان.

علت نام‌گذاری

«سورۀ اَحزاب» تنها نام این سوره است و نام دیگری ندارد. احزاب به معنای حزب‌ها و گروه‌ها می‌باشد و سبب نام‌گذاری آن، آیات بیستم و بیست ‌ودوم این سوره است که در آنها سخن از احزاب و گروه‌ها بیان شده است.

اهداف و آموزه‌ها

اساسی‌ترین اهداف سورۀ احزاب عبارت‌است از:

1. سازمان‌دهی زندگی اجتماعی مسلمانان با بیان قوانین زندگی برای آنان؛
2. هدایت مسلمانان در دورۀ سخت هجوم مشرکان و خیانت یهودیان طی دو جنگ احزاب و بنی‌قریظه؛
3. مبارزه با رسوبات خرافات جاهلی در میان مسلمانان.

محتوا و موضوعات

سورۀ اَحزاب یکی از پربارترین سوره‌های قرآن مجید است و مسائل متنوع و بسیار مهمی‌ را در زمینه اصول و فروع اسلام بیان می‌کند.

مباحثی را که در این سوره آمده است، می‌توان به هفت بخش تقسیم کرد:

1. بخش اول: سرآغاز سوره است که پیامبر اسلام (صلّی‌الله علیه و آله) را به اطاعت از خداوند و ترک همراهی با کافران و پیشنهادهای منافقان دعوت می‌کند و به او اطمینان می‌دهد که در برابر کارشکنی‌های آنها، از وی حمایت خواهد کرد.
2. بخش دوم: به پاره‌ای از خرافات زمان جاهلیت مانند مسئله ظهار که آن را وسیله طلاق و جدایی زن و مرد از هم می‌دانستند و همچنین مسئله پسرخواندگی (تبنی) اشاره کرده و قلم بطلان بر آنها می‌کشد و پیوندهای خویشاوندی را در پیوندهای واقعی و طبیعی منحصر می‌کند.
3. بخش سوم: که مهم‌ترین بخش این سوره است، مربوط به جنگ احزاب و حوادث تکان‌دهنده آن و پیروزی اعجاز‌آمیز مسلمین بر کفار و کارشکنی‌ها و بهانه‌جویی‌های گوناگون منافقان و پیمان‌شکنی آنان می‌باشد و در این زمینه دستورهای جامع و جالبی بیان شده است.
4. بخش چهارم: مربوط به همسران پیامبر است که باید در همه چیز الگو و اسوه برای زنان مسلمان باشند و در این زمینه دستورهای مهمی‌ به آنها می‌دهد.
5. بخش پنجم: به داستان زینب‌ دختر جحش اشاره می‌کند که روزی همسر زید پسر‌خوانده پیغمبر (صلّی‌الله علیه و آله) بود و از او جدا شد و به فرمان خدا با پیامبر (صلّی‌الله علیه و آله) ازدواج کرد و با این‌حال، دستاویزی برای منافقان گشت و قرآن در این زمینه پاسخ کافی به بهانه‌جویان می‌دهد.
6. بخش ششم: از مسئله حجاب سخن می‌گوید که با بخش‌های گذشته نیز رابطه نزدیک دارد و همه زنان با ایمان را به رعایت این دستور اسلامی توصیه می‌کند.
7. بخش هفتم: که آخرین بخش را تشکیل می‌دهد، اشاره‌ای به مسئله مهم معاد دارد و راه نجات در آن عرصه عظیم و همچنین مسئله امانت‌داری بزرگ انسان یعنی مسئله تعهد و تعهد و تکلیف و مسئولیت او را شرح می‌دهد.

فضائل سوره

• ابی‌بن‌کعب از پیامبر (صلّی‌الله علیه و آله) روایت کرده است که آن حضرت فرمود: «کسی که سورۀ اَحزاب را قرائت و آن را به خانواده خود و هر کسی که در تحت تملّک اوست تعلیم کند، خداوند متعال او را از عذاب قبر ایمن کند».
• عبداللَّه‌ بن‌ سنان از امام صادق (علیه‌السّلام) روایت کرده است که فرمودند: «کسی که سورۀ اَحزاب را فراون قرائت کند، روز قیامت در همسایگی پیامبر (صلّی‌الله علیه و آله)، خاندان و همسران آن حضرت خواهد بود».

محل و زمان نزول

1. سورۀ احزاب در مدینه بر پیامبر اسلام (صلّی‌الله علیه و آله) نازل شده است.
2. سورۀ احزاب در بین سال دوم تا پنجم هجری نازل شده است.

فضای نزول

با توجه به اینکه سورۀ احزاب در مدینه و در ایام جنگ احزاب نازل شده است و در آن زمان، حکومت نوپای اسلامی در حال قدرت گرفتن بود، می‌توان گفت که فضای نزول سوره، فضایی آموزشی است. همچنین، آموزش احکام و اخلاق اسلامی و نیز بطلان خرافات دوران جاهلی و نیز برخی وقایع و رویدادهای همان زمان، در این سوره آمده است. با توجه به تنوع مطالب این سوره، به طور کلی شأن نزول‌های ریزتر آن؛ مطالب و محتویات ذیل می‌باشد:

• اول: پسرخوانده‌ها، پسران واقعی نیستند و احکام پسران واقعی در باره آنها جاری نمی‌شود و آنها را باید با نام پدران اصلی‌شان صدا کرد.
• دوم: پیامبر برای مؤمنان از خودشان مقدم‌تر است، زنان پیامبر، مادران مؤمنان هستند، ازدواج با آنان حرام می‌باشد حتی بعد از رحلت آن حضرت.
• سوم: جریان جنگ احزاب به طور مفصل.
• چهارم: دورکردن یهود بنی‌قریظه از مدینه و تصرف اراضی آنها.
• پنجم: جریان زید بن حارثه و زینب و طلاق زینب و اینکه خدا بعد از طلاق زید، زینب را به رسولش تزویج کرد تا مردم در تزویج زنان پسرخوانده‌ بعد از طلاق‌شان، مانعی نداشته باشند.
• ششم: مطالب مفصلی درباره زنان پیامبر (صلّی‌الله علیه و آله) و محفوظ ماندن مقام رهبری چنانکه خواهد آمد.
• هفتم: آداب ورود به محضر پیامبر و خروج از نزد ایشان.
• هشتم: بررسی حالات و تفتین‌های منافقان مدینه و تهدید آنان به تعقیب، تبعید و اعدام.
• نهم: آیۀ امانت و انتخاب انسان برای حمل آن.

ویژگی‌ها

• سورۀ احزاب از سور مثانی می‌باشد. مثانی سوره‌هایی هستند که بعد از سور مئین قرار گرفته‌ و زیر صد آیه دارند، مانند اینکه سور مئین مبادی باشند و توالی آن مثانی آن فرض شده‌است.
• سوره‌های مثانی عبارتند از: احزاب، حج، قصص، نمل، نور،انفال، مریم، عنکبوت، روم، یس، فرقان، حجر، رعد، سبأ، فاطر، إبراهیم، ص، محمد، لقمان و زمر.
• روایتی از رسول خدا (صلّی‌الله علیه و آله) نقل شده است که فرمود: خداوند هفت سورۀ طوال را به جای تورات و سوره‌های مئین را به جای انجیل و سوره‌های مثانی را به جای زبور به من داد و پروردگارم مرا با دادن سوره‌های مفصل فزونی بخشید.
• آیۀ مهم تطهیر، آیه سی و دوم همین سور می‌باشد که در باره اهل‌البیت (علیه‌السّلام) و پاکی آنان نازل شده است. همچنین در این سوره، به داستان جنگ مهم احزاب اشاره شده است.

جستارهای وابسته

• معاد
• حجاب
• طلاق
• ازدواج
• منافقان
• اهل کتاب
• عذاب قبر

منابع

• قرشی، سید علی‌اکبر، قاموس قرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏13 مهرماه 1405 ش.
• همان، تفسير احسن‌الحديث، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏13 مهرماه 1405 ش.
• رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسير قرآن مهر، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏13 مهرماه 1405 ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسير نمونه، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏13 مهرماه 1405 ش.
• رسولی محلاتی، سید هاشم، ترجمه تفسير مجمع‌البيان، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏13 مهرماه 1405 ش.
• ابن جوزی، زاد المسير فی علم التفسير، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏13 مهرماه 1405 ش.
• معرفت، محمدهادی، التمهید في علوم القرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏13 مهرماه 1405 ش.
• طبرى، محمد بن جرير، جامع البيان فی تفسير القرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏13 مهرماه 1405 ش.
• سوره احزاب، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏۲۷ فروردین‌ماه ۱۴۰۱ ش.