سوره احزاب

سورۀ اَحزاب
شماره سوره	33
محل نزول	مدینه‌(مدنی)
جزء	21 و 22
تعداد آیات	73

سورۀ اَحزاب ، مدنی است و نام‌گذاری آن به این دلیل است که بخش مهمی از سوره به اتفاقات جنگ احزاب (خندق) اختصاص دارد. این سوره به نکوهش رسم جاهلیِ ظِهار و پسرخواندگی می‌پردازد. پس از شرح ماجرای جنگ احزاب و نکوهش منافقان، به مسئلهٔ همسران پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) می‌پردازد و آنان را الگوی زنان مسلمان معرفی می‌کند. سپس به داستان زینب بنت جحش اشاره می‌کند و در مورد حجاب نیز سخن می‌گوید. موضوع معاد آخرین مبحث این سوره است. سوره‌ای است که مطالب خود را در سه بخش بیان نموده است.

• بخش اول ابطال سنت‌های جاهلی و اصلاح سنت‌ها؛
• بخش دوم جریان جنگ احزاب؛
• بخش سوم احکام الهی مربوط به همسران پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) و احکام گسترش حیاء و عفت در جامعه و در هر سه بخش به نقش منافقان در ایجاد بحران در جامعه اشاره دارد.

احزاب

جمع حزب به معنی دسته‌هاست ... «احزاب» یازده مرتبه در قرآن مبین آمده و همه در مقام ذمّ است و مراد از آنها دسته‌های اهل کتاب و مشرکین و تکذیب کنندگان پیامبران است.

مفهوم کلی سوره

1. ساماندهی زندگی اجتماعی مسلمانان با بیان قوانین؛
2. پاکسازی خرافات جاهلیت از میان مسلمانان؛
3. آموزه‌های نظامی‌جنگ احزاب و بنی‌قریظه؛
4. خاتمیت پیامبر اسلام (صلّی‌الله علیه وآله) و الگو بودن ایشان؛
5. پاکی و عصمت اهل‌بیت (علیهم‌السّلام)؛
6. آداب معاشرت و حجاب زنان.

علت نام‌گذاری

«سورۀ اَحزاب» تنها نام این سوره، احزاب به معنای حزب‌ها و گروه‌هاست و سبب نام‌گذاری آن آیات بیست و بیست ‌ودوم این سوره است که در آنها سخن از احزاب و گروه‌ها گفته شده است.

اهداف و آموزه‌ها

اساسی ترین هدف‌های سوره احزاب عبارت‌اند از:

1. سازماندهی زندگی اجتماعی مسلمانان با بیان مقررات و قوانین زندگی برای آنان؛
2. هدایت مسلمانان در دورۀ سخت هجوم مشرکان و خیانت یهودیان طی دو جنگ احزاب و بنی‌قریظه؛
3. مبارزه با رسوبات خرافات جاهلی در میان مسلمانان.

محتوا و موضوعات

سورۀ اَحزاب یکی از پربارترین سوره‌های قرآن مجید است و مسائل متنوع و بسیار مهمی‌ را در زمینه اصول و فروع اسلام تعقیب می‌کند.

بحث‌هایی را که در این سوره آمده است می‌توان به هفت بخش تقسیم کرد:

1. بخش اول: سرآغاز سوره است که پیامبر اسلام (صلّی‌الله علیه وآله) را به اطاعت خداوند و ترک تبعیت از کافران و پیشنهادهای منافقان دعوت می‌کند و به او اطمینان می‌دهد که در برابر کارشکنی‌های آنها از وی حمایت خواهد فرمود.
2. بخش دوم: به پاره‌ای از خرافات زمان جاهلیت مانند مساله ظهار که آن را وسیله طلاق و جدایی زن و مرد از هم می‌دانستند و هم‌چنین مساله پسرخواندگی (تبنی) اشاره کرده و قلم بطلان بر آنها می‌کشد، و پیوندهای خویشاوندی را در پیوندهای واقعی و طبیعی منحصر می‌سازد.
3. بخش سوم: که مهم‌ترین بخش این سوره است مربوط به جنگ احزاب و حوادث تکان‌دهنده آن و پیروزی اعجاز‌آمیز مسلمین بر کفار و کارشکنی‌ها و بهانه‌جوئی‌های گوناگون منافقان و پیمان‌شکنی آنان می‌باشد و در این زمینه دستورهای جامع و جالبی بیان شده است.
4. بخش چهارم: مربوط به همسران پیامبر است که باید در همه چیز الگو و اسوه برای زنان مسلمان باشند و در این زمینه دستورات مهمی‌ به آنها می‌دهد.
5. بخش پنجم: به داستان زینب‌ دختر جحش که روزی همسر زید پسر‌خوانده پیغمبر (صلّی‌الله علیه وآله) بود و از او جدا شد، به فرمان خدا با پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) ازدواج کرد و دستاویزی برای منافقان گشت قرآن در این زمینه پاسخ کافی به بهانه‌جویان می‌دهد.
6. بخش ششم: از مساله حجاب سخن می‌گوید که با بخش‌های گذشته نیز رابطه نزدیک دارد و همه زنان با ایمان را به رعایت این دستور اسلامی توصیه می‌کند.
7. بخش هفتم: که آخرین بخش را تشکیل می‌دهد، اشاره‌ای به مساله مهم معاد دارد و راه نجات در آن عرصه عظیم و همچنین مساله امانت‌داری بزرگ انسان یعنی مساله تعهد و تعهد و تکلیف و مسئولیت او را شرح می‌دهد.

فضائل سوره

• ابی‌بن‌کعب از پیغمبر (صلّی‌الله علیه وآله) روایت نموده که آن حضرت فرمود: «کسی که سورۀ اَحزاب را قرائت نموده و آن را به خانواده خود و هر کس که در تحت تملّک اوست تعلیم نماید خداوند متعال او را از عذاب قبر ایمنی دهد».
• عبد اللَّه‌بن‌سنان از امام صادق (علیه‌السّلام) روایت کرده که فرمودند: «کسی که زیاد سورۀ اَحزاب را قرائت کند روز قیامت در همسایگی پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) و خاندان و همسران آن حضرت خواهد بود».

محل و زمان نزول

1. سوره احزاب در مدینه بر پیامبر اسلام (صلّی‌الله علیه وآله) نازل شده است.
2. سوره احزاب در بین سال دوم تا پنجم هجری نازل شده است.

فضای نزول

با توجه به اینکه سوره احزاب در مدینه و در ایام جنگ احزاب نازل شده است و حکومت نوپای اسلامی در آن موقع در حال قدرت گرفتن بود فضای نزول سوره فضایی آموزشی است. آموزش احکام و اخلاق اسلامی و نیز بطلان خرافات دوران جاهلی و همچنین برخی وقایع و رویدادهای همان زمان در این سوره آمده است. با توجه به تنوع مطالب این سوره به طور کلی شان نزول‌های ریزتر این سوره مطالب و محتویات ذیل می‌باشد:

• اول: پسرخوانده‌ها پسران واقعی نیستند، احکام پسران واقعی در حق آنها جاری نمی‌باشد، آنها را باید با نام پدران اصلی‌شان صدا کرد.
• دوم: پیامبر برای مؤمنان از خودشان مقدم‌تر است، زنان پیامبر مادران مؤمنان هستند، ازدواج با آنان حرام می‌باشد حتی بعد از رحلت آن حضرت.
• سوم: جریان جنگ احزاب به طور مفصل.
• چهارم: اجلاء یهود بنی‌قریظه از مدینه و تصرف اراضی آنها.
• پنجم: جریان زید و زینب و طلاق زینب و اینکه خدا بعد از طلاق زید زینب را به رسولش تزویج کرد تا مردم در تزویج زنان پسرخوانده‌ها بعد از طلاقشان محذوری نداشته باشند.
• ششم: مطالب مفصلی درباره زنان رسول خدا (صلّی‌الله علیه وآله) در رابطه با محفوظ ماندن مقام رهبری چنان که خواهد آمد.
• هفتم: آداب ورود و خروج به محضر رسول (صلّی‌الله علیه وآله).
• هشتم: بررسی حالات و تفتین‌های منافقان مدینه و تهدید آنان به تبعید و اعدام و تعقیب.
• نهم: آیۀ امانت و حمل انسان امانت خدا را.

ویژگی

• سوره احزاب از سور مثانی می‌باشد. مثانی سوره‌هایی هستند که بعد از سور مئین قرار گرفته‌اند و زیر صد آیه دارند مانند اینکه سور مئین مبادی باشند و توالی آن مثانی آن فرض شده‌اند.
• سوره‌های مثانی عبارتند از: احزاب و حج و قصص و نمل و نور و انفال و مریم و عنکبوت و روم و یس و فرقان و حجر و رعد و سبأ و فاطر و إبراهیم و ص و محمد و لقمان و زمر.
• روایتی است که از رسول خدا (صلّی‌الله علیه وآله) نقل شده که فرمود: خداوند هفت سوره طوال را به جای تورات و سوره‌های مئین را به جای انجیل و سوره‌های مثانی را به جای زبور به من داد و پروردگارم مرا با دادن سوره‌های مفصّل فزونی بخشید.
• آیۀ مهم تطهیر که در مورد اهل‌البیت (علیه‌السّلام) و پاکی آنان نازل شده آیۀ سی‌ودوم همین سوره است و در این سوره به داستان جنگ مهم احزاب اشاره شده است.

جستارهای وابسته

• اهل کتاب
• حجاب
• طلاق
• ازدواج
• معاد

منابع

• سوره احزاب، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏۲۷ فروردین‌ماه ۱۴۰۱ ش.