سوره آل عمران
| سورۀ آل عمران | |
|---|---|
 | |
 | |
| نام‌های دیگر سوره |
|
| شماره سوره | ۳ |
| محل نزول | مدینه (مدنی) |
| جزء | ۳ - ۴ |
| تعداد آیات | ۲۰۰ |
سورۀ آل عِمْران، ۲۰۰ آیه دارد و در سال سوم هجرت در مدینه نازل شده است. این سوره از توحید و مقاومت در برابر دشمنان و مردم‌شناسی و نیز در باره جنگ بدر و احد و زندگی مسلمین در آن دوره سخت، سخن می‌گوید. همچنین در بخشی از آن، به ولادت حضرت مریم و حضرت عیسی، نصاری و مجادله با اهل کتاب اشاره و از شیوههای عمل مخالفان و مخالفتهای یهودیان یاد شده است و در یک جمله، بشارتی برای اصحاب پیامبر می‌باشد.
مفهوم کلی سوره
- سیری در زندگانی مریم و عیسی؛
- مبارزۀ منطقی با یهود و مسیحیت؛
- حقایقی در باره جهان و عوامل انحراف از حق؛
- عبرت‌آموزی از شکست‌ها و پیروزی‌ها[۱].
اسامی دیگر سوره
- سورۀ زهراء؛
- سورۀ طیبة؛
- سورۀ کنز؛
- سورۀ امان؛
- سورۀ مجادله؛
- سورۀ استغفار؛
- سورۀ معینه[۲].
علت نام‌گذاری
- سورۀ آل عمران؛ مقصود از نام عمران در این سوره، پدر حضرت مریم (سلام‌الله علیه) می‌باشد، زیرا که در این سوره، از آیۀ سی و پنج تا پنجاه و پنج در باره قصه حضرت مریم (سلام الله علیه) و حضرت عیسی (علیه‌السّلام) صحبت شده است [۳].
- «سورۀ زهراء»؛ سورۀ آل عمران به همراه سورۀ بقره زهراوین نام‌گذاری شده است[۴] یعنی دو سوره نورانی[۵].
- «سورۀ طیبه»؛ سعید بن منصور در سنن خود از ابوعطاف نقل کرده است که اسم این سوره طیبه است[۶]. تفسیر القاسمی علت این نام‌گذاری را به این‌جهت که برخی از اوصاف افراد پاکیزه را در آیه‌ای آورده، عنوان کرده است[۷].
الصَّابِرینَ وَ الصَّادِقینَ وَ الْقانِتینَ وَ الْمُنْفِقینَ وَ الْمُسْتَغْفِرینَ بِالْأَسْحارِ [آل عمران–117] 
. - «سورۀ کنز»؛ به دلیل حدیثی از ابن‌مسعود می‌باشد که سورۀ آل عمران را گنج نامیده است. «نعم کنز الصعلوک سورۀ آل عمران یقوم بها فی آخر اللیل[۸]». یا به جهت دربرداشتن اسرار عیسویه[۹].
- «سورۀ امان»؛ به این‌جهت که هر کسی به آنچه در سورۀ آل عمران است تمسک بجوید، از اشتباه در باره‌اش ایمن می‌ماند[۱۰].
- «سورۀ مجادله»؛ به دلیل نزول بیش از هشتاد آیه از سورۀ آل عمران در باره مجادله پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) با نصارای نجران[۱۱].
- «سورۀ استغفار»؛ به این‌دلیل که آیۀ هفده سورۀ آل عمران می‌فرماید: وَ الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحار[۱۲].
- «سورۀ معینه»؛ این اسم را ابوحیان در تفسیرش آورده، اما علت خاصی برای آن بیان نکرده است[۱۳].
اهداف و آموزه‌ها
مهم‌ترین اهداف سوره آل عمران عبارتند از:
- بیان حقیقت دربارۀ جهان بزرگ؛
- بیان عوامل انحراف مردم از معرفت حق و عمل به آن؛
- بیان گویایی از زندگی مریم و تولد عیسی (علیه‌السّلام) و برخی پیامبران دیگر؛
- مبارزۀ منطقی با یهودیان، مسیحیان و مشرکان؛
- بیان آموزه‌های تربیتی پیروزی و شکست در جنگ بدر و جنگ احد[۱۴].
محتوا و موضوعات
محورهای اصلی بحث‌های سورۀ آل عمران، موارد زیر است:
- بخش مهمی از آن از توحید و صفات خداوند و معاد و معارف اسلامی بحث می‌کند؛
- بخش دیگری مربوط به جهاد و فرامین مهم و ظریفی در این‌زمینه است و همچنین درس‌های عبرتی که در دو غزوه مهم اسلامی یعنی (بدر و اُحد) وجود دارد و نیز از شرح امدادهای الهی دربارۀ مؤمنان و حیات جاویدان شهیدان راه خدا سخن می‌گوید؛
- در قسمتی از این‌سوره، به بیان یک سلسله احکام اسلامی در زمینه لزوم وحدت صفوف مسلمین، خانه کعبه، فریضه حج، امر به معروف و نهی از منکر، تولی و تبری (دوستی با دوستان حق و دشمنی با دشمنان حق) و مسئله امانت، پرداخته و نیز به انفاق در راه خدا و ترک دروغ و مقاومت و پایمردی در برابر دشمن و صبر و شکیبایی در مواجهه با مشکلات و آزمایش‌های مختلف الهی و ذکر خداوند در هر حال، اشاره‌های پر معنایی می‌شود؛
- برای تکمیل این مباحث، بخشی از تاریخ انبیاء از جمله: آدم و نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و سایر انبیاء (علیهم‌السّلام) و داستان حضرت مریم (علیهاالسلام) و منزلت این بانوی بزرگ و توطئه‌های پیروان متمرد حضرت موسی و حضرت عیسی (علیهماالسلام) در برابر اسلام نیز بیان شده است.
- مطالب سورۀ آل عمران چنان به هم مربوط و هماهنگ است که گویی همۀ آنها در یک‌زمان و یک‌جا نازل شده است[۱۵].
فضائل، خواص و ثواب قرائت
امان برای گذشتن از پل دوزخ
ابی بن‌کعب از رسول‌اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل کرده است که فرمود: «هر کس سورۀ آل عمران را بخواند، خداوند با قرائت هر آیه از آن، امانی را برای گذشت از پل دوزخ به او عطا می‌کند».
درود فرشتگان
ابن‌عباس می‌گوید: پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «هر کسی سورۀ آل عمران را در روز جمعه بخواند، تا زمان غروب خورشید در آن روز، خداوند و فرشتگان برای او درود می‌فرستند».
نور و سایه در قیامت
بریده نقل می‌کند: نبی اکرم (صلّی‌الله علیه و آله) فرمود: «سورۀ بقره و سورۀ آل عمران را یاد بگیرید، زیرا آنها دو نور هستند و در روز قیامت برای کسی که آنها را بداند، دو ابر، دو پرده و یا دو صف از پرندگان بر او سایه می‌اندازند[۱۶]».
تاثیر در باروری
در روایتی پیامبر اکرم (صلی‌الله علیه و آله) فرموده‌اند که اگر سورۀ آل عمران با زعفران نوشته شود و زنی که حمل بر نمی‌دارد با خود همراه کند، به اذن خداوند حامله شود و اگر آن را بر درخت یا نخلی ببندند، میوه آن درخت بسیار شود و اگر شخصی که معیشت او به سختی می‌گذرد، آل عمران را با زعفران بنویسد و با خود همراه کند، خداوند او را گشایشی دهد و روزی او را برساند[۱۷].
محل و زمان نزول
- سورۀ آل عمران در مدینه بر پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) نازل شده است[۱۸].
- از آنجا که سورۀ آل عمران بعد از سورۀ انفال و قضایای جنگ «بدر»، «احد»، «غزوه حمراءالاسد» و قبل از سورۀ احزاب (و جنگ احزاب که در سال پنجم هجری قمری اتفاق افتاد[۱۹]) می‌باشد، می‌توان گفت که این سوره، حدود سال چهارم هجری نازل شده است[۲۰].
فضای نزول
نزول سورۀ آل عمران در سال چهارم هجری قمری و پس از سورۀ انفال در زمانی بود که پیش از آن، حکومت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به خاطر تشریع قوانین و مقررات جامعه اسلامی و پیروزی در جنگ بدر، تا حدودی استقرار یافته و مسلمانان را در موقعیت ممتازی قرار داده بود. همین امر، هشداری جدی برای دشمنان اسلام به حساب می‌آمد[۲۱].
از سویی، شکست مسلمانان در جنگ اُحد، دشمنان اسلام از یهودیان، مسیحیان و مشرکان را در مقابله با اسلام بی‌باک‌تر کرد و هر کدام به گونه‌ای در صدد خاموش کردن نور اسلام برآمدند. پس از این شکست عبرت‌آموز، قریش و دیگر احزاب مشرک عرب، در یک صف قرار گرفتند تا ضربه نهایی را (در خندق) فرود آورند. اهل کتاب، از یهودیان مرکز جزیره گرفته تا مسیحیان حاشیه آن، هماهنگ شدند تا با احتجاج‌ها، جدل‌ها و تشکیک‌ها، ضربه‌ای فکری و روحی به مسلمانان بزنند[۲۲]، و از طرف دیگر، دو امپراتوری بزرگِ آن زمان، یعنی ایران و روم نیز راجع به حکومت نوپای اسلام حساس شده بودند[۲۳].
این مطالب، همگی بیان‌کننده این معناست که این سوره در زمانی نازل شده است که یهودیان، مسیحییان و مشرکان، همگی علیه اسلام قیام کرده بودند و مسلمانان به شدت در حال دفاع از حوزه دین بودند و لحظه‌ای امنیت نداشتند. از این‌رو باید همه توان خود را برای مقابله با آنان بسیج می‌کردند[۲۴]. در این‌هنگام، سورۀ مبارکۀ آل عمران نازل شد و راه مقابله با دشمنان را به مؤمنان آموخت. با توجه به فضای نزول سورۀ آل‌عمران، می‌توان «بیان راهکارهای ایجاد و تقویت انسجام درونی جامعه دینی و کسب آمادگی لازم برای مقابله با دشمنان نظامی و فرهنگی» را هدف اصلی سوره دانست. این معنا را بسیاری از مفسران برگزیده و آن را با عبارت‌های مختلف بیان کرده‌اند[۲۵] [۲۶] [۲۷]
ویژگی
- سورۀ آل عمران با حروف مقطعه شروع شده است و یکی از هفت سورۀ طولانی قرآن (سبع طوال) می‌باشد. دیدگاه‌ها در سبع طوال هم مختلف است. به گفته بعضی سوره‌های بقره، آل عمران، نساء، مائده، انعام، اعراف و أنفال به همراه سورۀ توبه را سبع طوال می‌گویند، ولی برخی دیگر، هفتمی را سوره یونس می‌دانند و معتقدند که سوره‌های انفال و توبه جزء آنها نیست (این قول سعید بن جبیر می‌باشد)[۲۸] [۲۹] [۳۰]
- روایتی از رسول خدا (صلی‌الله علیه و آله) نقل شده که فرمود: خداوند هفت سورۀ طوال را به جای تورات و سوره‌های مئین را به جای انجیل و سوره‌های مثانی را به جای زبور به من داد و پروردگارم مرا با دادن سوره‌های مفصّل، فزونی بخشید[۳۱].
- این احتمال نزدیک به ذهن است که سورۀ آل عمران با تمام آیاتش، یک‌باره بر پیامبر (صلّی‌الله علیه و آله) نازل شده باشد، زیرا تمام آیاتش، پیوستگی و انسجام آشکاری با هم دارد و از ابتدا تا انتها متناسب با هم و همه اغراض آنها به هم مربوط است[۳۲].
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ محمدعلی رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ج 3، ص 21.
- ↑ ابوحیان اندلسی، البحر المحیط فی التفسیر، ج 3، ص 9.
- ↑ سید جعفر شرف‌الدین، الموسوعة القرآنیة، خصائص السور، ج 2، ص 4.
- ↑ جلال‌الدین سیوطی، الدرّ المنثور فی التفسیر بالمأثور، ج 1، ص 18.
- ↑ محمد بن يعقوب فيروزآبادى، بصائر ذوی التمیز فی لطائف کتاب العزیز، ج 1، ص 134.
- ↑ سعید بن منصور، سنن سعید بن منصور، انتشارات دار الصميعی، ج 3، ص 1138 (تفسیر سورۀ آل عمران).
- ↑ محمد جمال الدين القاسمي، تفسیر القاسمی المسمی محاسن التاویل، ج 2، ص 253.
- ↑ الجامع لأحکام القرآن، ج 4، ص 2.
- ↑ محمد جمال الدين القاسمي، تفسیر القاسمی المسمی محاسن التاویل، ج 2، ص 253.
- ↑ همان.
- ↑ همان.
- ↑ همان.
- ↑ ابوحیان اندلسی، البحر المحیط فی التفسیر، ج 3، ص 9.
- ↑ محمدعلی رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ج 3، ص 24.
- ↑ ناصر مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج 2، ص 408.
- ↑ سید هاشم رسولی محلاتی، ترجمه تفسیر مجمعالبیان، ج 3، ص 222.
- ↑ سید ابراهیم بروجردی، تفسیر جامع، ج 1، ص 406.
- ↑ سید هاشم رسولی محلاتی، ترجمه تفسیر مجمعالبیان، ج 3، ص 222.
- ↑ سایت اندیشه قم، مقاله مقاصد و اهداف قرآن، ص 57.
- ↑ محمدعلی رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ج 3، ص 23.
- ↑ محمدصادقی تهرانی، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، ج 5، ص 9.
- ↑ سید محمود طالقانی، پرتوی از قرآن، ج 5، ص 6.
- ↑ سید محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 3، ص 6.
- ↑ همان.
- ↑ جعفر شرف‌الدین، الموسوعة القرآنیة، خصائص‌السور، ج 2، ص 23
- ↑ سید عبدالاعلی سبزواری، مواهب‌الرحمان فی تفسیر القرآن، ج 5، ص 5
- ↑ سید علی‌اکبر قرشی، تفسیر أحسن الحدیث، ج 2، ص 3.
- ↑ ابن عطیه اندلسی، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، ج 3، ص 373،
- ↑ محمد بن عبدالکریم شهرستان، مفاتیح الأسرار و مصابیح الأبرار، ج 1، ص 30
- ↑ محمد بن جریر طبری، جامع البیان فی تفسیر القرآن، ج 1، ص 34.
- ↑ ابوجعفر محمد بن جرير طبرى، جامع البیان فی تفسیر القرآن، ج 1، ص 34.
- ↑ سید محمدحسین طباطبایی، ترجمه تفسیر المیزان، ج 3، ص 4.
منابع
- محمدعلی رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ا مهرماه 1405 ش.
- ابوحیان اندلسی، البحر المحیط فی التفسیر، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ا مهرماه 1405 ش.
- سید جعفر شرف‌الدین، الموسوعة القرآنیة، خصائص السور، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ا مهرماه 1405 ش.
- جلال‌الدین سیوطی، الدرّ المنثور فی التفسیر بالمأثور، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ا مهرماه 1405 ش.
- محمد بن يعقوب فيروزآبادى، بصائر ذوی التمیز فی لطائف کتاب العزیز، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ا مهرماه 1405 ش.
- سعید بن منصور، سنن سعید بن منصور، نشر دار الصميعی، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ا مهرماه 1405 ش.
- محمد جمال‌الدین القاسمی، تفسیر القاسمی المسمی محاسن التاویل، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ا مهرماه 1405 ش.
- محمد بن احمد قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ا مهرماه 1405 ش.
- ابوحیان اندلسی، البحر المحیط فی التفسیر، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ا مهرماه 1405 ش.
- ناصر مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ا مهرماه 1405 ش.
- سید هاشم رسولی محلاتی، ترجمه تفسیر مجمعالبیان، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ا مهرماه 1405 ش.
- سید ابراهیم بروجردی، تفسیر جامع، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ا مهرماه 1405 ش.
- سید هاشم رسولی محلاتی، ترجمه تفسیر مجمعالبیان، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ا مهرماه 1405 ش.
- سایت اندیشه قم، مقاله مقاصد و اهداف قرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ا مهرماه 1405 ش.
- محمدصادقی تهرانی، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ا مهرماه 1405 ش.
- سید محمود طالقانی، پرتوی از قرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ا مهرماه 1405 ش.
- سید محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ا مهرماه 1405 ش.
- سید عبدالاعلی سبزواری، مواهب‌الرحمان فی تفسیر القرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ا مهرماه 1405 ش.
- سید علی‌اکبر قرشی، تفسیر أحسن الحدیث، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ا مهرماه 1405 ش.
- ابن عطیه اندلسی، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ا مهرماه 1405 ش.
- محمد بن عبدالکریم شهرستان، مفاتیح الأسرار و مصابیح الأبرار، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ا مهرماه 1405 ش.
- محمد بن جریر طبری، جامع البیان فی تفسیر القرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ا مهرماه 1405 ش.
- سوره آل عمران، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 30 شهریورماه ۱۴۰5 ش.
