سوره ق

سورۀ ق
نام‌های دیگر سوره	سورۀ قاف سورۀ باسقات
شماره سوره	۵۰
محل نزول	مکه (مکی)
جزء	۲۶
تعداد آیات	۴۵

سورۀ ق، پنجاهمین سوره و از سوره‌های مکی است که در جزء ۲۶ قرآن قرار دارد. این سوره را «قاف» می‌نامند؛ زیرا با حرف مقطعه «ق» آغاز شده است. مسأله معاد و تعجب کافران از زنده شدن دوباره مردگان، نبوت، توحید و قدرت الهی از موضوعات مطرح شده در این سوره است. آیۀ ۱۶ سوره، وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ ^[ق–16] ‎؛ همانا انسان را آفریدیم و همواره آنچه را که باطنش [دربارۀ معاد و دیگر حقایق] به او وسوسه می‌کند، می‌دانیم، و ما به او از رگ گردن نزدیک تریم. که خدا را به آدمی از شاهرگش نزدیک‌تر می‌داند، از آیه‌های مشهور این سوره است. در فضیلت تلاوت این سوره آمده است کسی‌که سورۀ ق را قرائت كند خداوند سختی‌ها و سکرات مرگ را بر وی آسان می‌كند.

نام‌گذاری

نام‌گذاری این سوره را به نام قاف به دلیل شروع آن با حرف مُقَطَّعه «ق» دانسته‌اند. نام دیگر این سوره، باسقات (به معنای درختان بلند) است که این واژه در آیۀ دهم به کار رفته است. کلمۀ باسقات یک‌بار در قرآن و آن هم در سوره «ق» آمده است.

محل و ترتیب نزول

• سورۀ «ق» از سوره‌های مکی و در ترتیب نزول، سی و چهارمین سوره‌ای است که بر پیامبر (صلّی‌الله‌ علیه‌ و‌آله‌) نازل شده است.
• این سوره در چینش کنونی مُصحَف، پنجاهمین سوره است و در جزء ۲۶ قرآن قرار دارد.

تعداد آیات و دیگر ویژگی‌ها

• سورۀ «ق» ۴۵ آیه، ۳۷۳ کلمه و ۱۵۰۷ حرف دارد و از نظر حجمی جزء مُفَصّلات و در حدود نیم حزب قرآن است.
• سورۀ «ق» بیست و هشتمین سوره از سوره‌های بیست و نه گانه‌ای است که به حروف مقطعه آغاز شده است.
• ششمین سوره از بیست و سه سوره‌ای است که با سوگند شروع می‌شود.

محتوا

محور بحث‌های سورۀ «ق» را مسئله معاد و دیگر مسائل مطرح شده در آن را، جنبی می‌دانند.

موضوعات مطرح شده در سوره «ق» را می‌توان به صورت خلاصه در موارد ذیل، دسته‌بندی کرد:

1. انکار و تعجب کافران از مسئله معاد (معاد جسمانی).
2. استدلال بر معاد از طریق توجه به نظام آفرینش و به ویژه احیای زمین‌های مرده به وسیله نزول باران.
3. استدلال بر مسئله معاد از طریق توجه به خلقت نخستین.
4. اشاره به مسئله ثبت اعمال و اقوال برای روز حساب.
5. مسائل مربوط به مرگ.
6. گوشه‌ای از حوادث روز قیامت و اوصاف بهشت و دوزخ.
7. اشاره به حوادث تکان‌دهنده پایان جهان.
8. اشاره به وضع اقوام طغیان‌گر و سرنوشت دردناک آنها.
9. فرمان به ذکر خدا و عظمت قرآن.
10. تحت مراقبت بودن انسان در تمام مراحل زندگی.

فضایل

1. در فضیلت این سوره از پیامبر (صلّی‌الله‌ علیه‌ و‌آله‌) نقل شده است که هر كسی سورۀ «ق» را تلاوت كند، خداوند سکرات ( سختی‌های) هنگام مرگ را بر وی آسان می‌كند.
2. از امام باقر (علیه‌السّلام) نیز روایت شده است که هر كسی در نمازهای واجب یا مستحب خود سوره «ق» را قرائت کند، خداوند در روزیِ او وسعت ایجاد كرده و روز قیامت كتاب اعمال او را به دست راستش می‌دهد و از او به آسانی حسابرسی می‌كند.
3. در تفسیر البرهان برای قرائت این سوره خواصی چون بهبود بیماری صرع، زیاد شدن روزی و رفع ترس و اضطراب ذکر شده است.

جستارهای وابسته

• بهشت
• انسان
• توحید
• نبوت
• معاد
• مرگ

منابع=

• خرمشاهی، بهاءالدین، دانش‌نامه قرآن و قرآن‌پژوهی، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ 14 آبان‌ماه 1405 ش.

• سیوطی، جلال‌الدین، الاتقان فی علوم القرآن، سال ۱۳۹۴ ق، ؛ خرمشاهی‌، بهاءالدین، دانش‌نامه قرآن و قرآن‌پژوهی، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ 14 آبان‌ماه 1405 ش.

• معرفت، محمدهادی، آموزش علوم قرآن، سال ۱۳۷۱ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ 14 آبان‌ماه 1405 ش.

• صفوی، محمدرضا، «سوره ق»، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ 14 آبان‌ماه 1405 ش.

• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، سال ۱۳۷۱ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ 14 آبان‌ماه 1405 ش.

• طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، سال ۱۳۹۰ ق؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، سال ۱۳۷۱ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ 14 آبان‌ماه 1405 ش.

• شیخ طبرسی، مجمع البیان، سال ۱۳۷۲ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ 14 آبان‌ماه 1405 ش.

• بحرانی، هاشم، تفسیرالبرهان، سال ۱۴۱۶ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ 14 آبان‌ماه 1405 ش.