سوره شوری

سورۀ شوری
نام‌های دیگر سوره	سورۀ حم عسق
شماره سوره	۴۲
محل نزول	مکه (مکی)
جزء	۲۵
تعداد آیات	۵۳

سورۀ شوری، چهل و دومین سوره و از سوره‌های مکی است که در جزء ۲۵ قرآن جای دارد. وجه تسمیه این سوره به «شوری»، به دلیل استفاده از این واژه در آیۀ 38، به‌عنوان یکی از صفات مؤمنان است. مباحث محوری این سوره، عبارت است از: وحی، توحید، معاد و صفات مؤمنان و کافران. آیات ۲۳ و 38 این سوره، به آیات آیۀ مودت و مشورت مشهور است. همچنین، آیۀ ۴۰ این سوره برای مشروعیت قصاص مورد استناد فقیهان واقع شده است. در فضیلت تلاوت سورۀ شوری آمده است، که هر کسی این سوره را بخواند، فرشتگان بر او درود می‌فرستند و برایش استغفار و رحمت الهی می‌طلبند.

نام‌های سوره

وجه تسمیه سورۀ شوری از آیۀ ۳۸ آن گرفته شده است؛ در این آیه مشورت را یکی از صفات مؤمنان می‌شمارد. این سوره را به‌ مناسبت نخستین آیات آن، «حم عسق» نیز نامیده‌اند.

محل و ترتیب نزول

1. سورۀ شوری از سوره‌های مکی و در ترتیب نزول، شصت و دومین سوره‌ای است که بر پیامبر (صلی‌الله‌ علیه‌ و‌آله‌ ) نازل شده است. این سوره در چینش کنونی مُصحَف، چهل و دومین سوره است که در جزء ۲۵ قرآن قرار دارد.

1. تاریخ نزول سورۀ شوری را بعد از معراج و کمی قبل از هجرت پیامبر اکرم (صلی‌الله‌ علیه‌ و‌آله‌ وسلّم) به مدینه دانسته‌اند.
2. به عقیدۀ برخی از مفسران، آیات ۲۳ تا ۲۶ و آیات ۳۸، ۳۹ و ۴۰ این سوره، مدنی است.

تعداد آیات

سورۀ شوری، دارای ۵۳ آیه، ۸۶۰ کلمه و ۳۵۲۱ حرف است.

ویژگی‌ها

این سوره، سومین سوره از سوره‌های حامیمات و یا حوامیم هفت‌گانه و بیست و سومین سوره‌ای است که با حروف مقطعه آغاز می‌شود و از لحاظ حجم، از سوره‌های مثانی و کمی بیشتر از یک حزب است.

محتوا

مسأله وحی و آیات توحیدی، صفات مومنان و کافران و چگونگی معاد آنان؛ از موضوعات محوری و اهداف اصلی این سوره است. همچنین، توصیه به استقامت رسول خدا (صلی‌الله‌ علیه‌ و‌آله‌ وسلّم) در امر تبلیغ دین، دعوت مردم به سوی خدا، اتحاد ادیان آسمانی، نهی مردم از تفرقه و اختلاف در دین خدا، عفو لغزش‌های دیگران و غلبه بر خشم خود، از دیگر موضوعات این سوره است. در سورۀ شوری، به مباحثی همچون توحید، معاد، توبه، توبه‌پذیری خداوند و امر به مشورت و همکاری در امور جامعه و حکومت نیز اشاره شده است.

شأن نزول برخی از آیات

برای آیاتی از سورۀ شوری از جمله آیات ۲۳ و ۲۷، شأن نزول‌هایی در کتاب‌های اسباب نزول روایت شده است.

مودت اهل‌بیت

• دربارۀ شأن نزول آیۀ ۲۳ سوره شوری که می‌فرماید: «... قُل لَّا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرً‌ا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْ‌بَىٰ ...» ؛ یعنی: بگو به ازاى آن [رسالت‌] پاداشى از شما خواستار نيستم، مگر دوستى در باره خويشاوندان. از ابن عباس نقل شده است، هنگامی که پیامبر اسلام (صلی‌الله‌ علیه‌ و‌آله‌ وسلّم) به مدینه آمد، به دلیل حوادثی با تنگ‌دستی مواجه شد؛ به همین‌جهت، برخی از انصار اموالی را جهت کمک به حضرت جمع کرده نزد ایشان آوردند. پس از این بود که آیۀ ۲۳ سورۀ شوری نازل شد و به جای اجر رسالت؛ مودت خویشان خود را از آنان خواستار شد.
• ابوالفتوح رازی نیز به نقل از قتاده، نزول این آیه را در پاسخ به سخن اهل مکه مبنی بر اینکه پیامبر برای ادای رسالتش طمع مزد دارد، می‌داند. امام باقر (علیه‌السّلام) در روایتی، امامان (علیهم السّلام) را قُرْ‌بَىٰ دانسته است.

تمنای مال دنیا

1. بر اساس نقل خباب بن ارت، شأن نزول آیۀ ۲۷ سورۀ شوری که می‌فرماید: «وَلَوْ بَسَطَ اللَّـهُ الرِّ‌زْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْ‌ضِ وَلَـٰكِن يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ‌ مَّا يَشَاءُ ۚ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِيرٌ‌ بَصِيرٌ‌؛ و اگر خدا روزى را بر بندگانش فراخ گرداند، به‌طور حتم در زمين سر به عصيان برمى‌دارند، ولی، آنچه را بخواهد به اندازه‌اى [كه مصلحت است‌] فرو مى‌فرستد. به راستى كه او به [حال‌] بندگانش آگاه بيناست». دربارۀ کسانی است که آرزومند اموال بنی‌نضیر و بنی‌قریظه بودند و بر اساس روایت ابو عثمان مؤذن از عمرو بن حریث، این آیه دربارۀ اصحاب صُفّه است که نعمت و ثروت دنیا را تمنا می‌کردند.
2. علامه طباطبایی، مفسر شیعه در توضیح این روایت می‌گوید: بر اساس این روایت، آیه در مدینه نازل شده است -زیرا ماجرای صفه مربوط به مدینه است- در حالی‌که سورۀ شوری مکی است پس می‌توان گفت که این آیه بر اصحاب صُفّه تطبیق داده شده نه اینکه در شأن آنان نازل شده باشد.

وحی به پیامبران

دلیل نزول آیۀ ۵۱ سورۀ شوری را که می فرماید: «وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللَّـهُ إِلَّا وَحْيًا أَوْ مِن وَرَ‌اءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْ‌سِلَ رَ‌سُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ»؛ و هيچ بشرى را نرسد كه خداوند با او سخن گويد جز [از راه] وحى يا از فراسوى حجابى، يا فرستاده‌اى بفرستد و به اذن او هر چه بخواهد وحى کند. در جواب یهود دانسته‌اند که عدم ایمان خود را به پیامبر به این دلیل می‌دانستند که پیامبر چرا مانند موسی با خداوند سخن نمی‌گوید و به او نمی‌نگرد. این آیه، سخن گفتن انسان با خدا را فقط از طریق وحی یا از فراسوی حجاب و یا با ارسال فرستادگان دانسته‌است.

فضیلت و خواص سوره

• در فضیلت قرائت سورۀ شوری از پیامبر اکرم (صلی‌الله‌ علیه‌ و‌آله‌ وسلّم) روایت شده، هرکسی سورۀ شوری را بخواند، فرشتگان بر او درود فرستاده و برایش استغفار و رحمت طلب می‌کنند. در حدیثی از امام صادق (علیه‌السّلام) نیز آمده است: «کسی که سورۀ شوری را بخواند، روز قیامت با صورتی سفید و درخشنده همچون آفتاب محشور می‌شود تا در پیشگاه خداوند حاضر شود و خداوند می‌فرماید: بندۀ من! قرائت سورۀ حم عسق را تداوم دادی، در حالی‌که پاداش آن را نمی‌دانستی؛ اما اگر می‌دانستی چه پاداشی دارد، هیچ‌گاه از قرائت آن خسته نمی‌شدی؛ ولی من امروز آن پاداش را به تو خواهم داد؛ سپس فرمان می‌دهد که او را وارد بهشت و غرق در نعمت‌های ویژه بهشتی کنند.»
• در خواص این سوره نیز از امام صادق (علیه‌السّلام) روایت شده هر کسی این سوره را بنویسد و همراه خود داشته باشد، از شرّ مردم در امان است.

جستارهای وابسته

• وحی
• انصار
• قصاص
• بهشت

منابع

• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، سال ۱۳۷۱ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ 2 آبان‌ماه 1405 ش.

• خرمشاهی، بهاءالدین، دانش‌نامه قرآن، «سوره شوری»، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ 2 آبان‌ماه 1405 ش.

• صفوی، سلمان، دانش‌نامه معاصر قرآن کریم، قم، انتشارات سلمان آزاده، سال 1396 ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ 2 آبان‌ماه 1405 ش.

• روح بخش، علی، دانش‌نامه سوره‌های قرآنی، سال ۱۳۸۹ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ 2 آبان‌ماه 1405 ش.

• محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، سال ۱۳۹۰ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ 2 آبان‌ماه 1405 ش.

• واحدی نیشابوری، اسباب نزول القرآن، سال ۱۴۱۱ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ 2 آبان‌ماه 1405 ش.

• رازی، ابوالفتوح، روض الجنان و روح الجنان، سال ۱۳۷۸ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ 2 آبان‌ماه 1405 ش.

• حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسير نور الثقلين، سال ۱۴۱۵ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ 2 آبان‌ماه 1405 ش.

• بحرانی، هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، انتشارات مؤسسة البعثة، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ 2 آبان‌ماه 1405 ش.