سوره حجر

سورهٔ حجر
شماره سوره	۱۵
محل نزول	مکه (مکی)
جزء	۱۴
تعداد آیات	۹۹

سورهٔ حِجر، پانزدهمین سوره و از سوره‌های مکی است که در جزء ۱۴ قرآن قرار دارد. اشاره به داستان قوم حضرت صالح، یعنی قوم ثمود در آیات ۸۰ تا ۸۴ آن، دلیل نام‌گذاری این سوره به حجر است و همچنین افراد ساکن در سرزمینی به نام حِجْر، اصحاب حِجْر نامیده شدند. سورهٔ حجر دربارهٔ مبدأ هستی و نشانه‌های معاد، ایمان به خدا، اهمیت و عظمت قرآن و کیفر بدکاران سخن می‌گوید. در این سوره به داستان خلقت حضرت آدم (علیه‌السّلام)، سجده ملائکه بر او به جز ابلیس، داستان حضور ملائکه نزد حضرت ابراهیم و بشارت آنان به او، عذاب قوم لوط و داستان قوم ثمود اشاره شده‌است. آیهٔ نهم، ازجمله آیات مشهور سورۀ حجر است که خداوند بر نزول ذکر (قرآن) و نگهبانی از آن تأکید می‌کند. بسیاری از مفسران، این آیه را دلیلی بر عدم تحریف قرآن دانسته‌اند. در فضیلت تلاوت سورهٔ حجر آمده‌ است، خداوند ده برابر تعداد مهاجرین و انصار به قاری آن پاداش می‌دهد.

نام‌گذاری

• این سوره را حِجر نامیده‌اند؛ زیرا تنها سوره‌ای است که قوم حضرت صالح، یعنی قوم ثَمود را اصحاب حِجر نامیده‌ است.
• حجر نام سرزمینی بوده که این قوم در آن می‌زیستند.
• آیت‌الله مکارم شیرازی مفسر قرآن دربارهٔ وجه تسمیۀ حجر می‌گوید: «حجر» نام سرزمینی در بین جزیرة العرب و منطقه شامات و در نزدیکی وادی‌القری بوده‌است. «حجر» در اصل به معنای منطقۀ ممنوعه است. شاید فلسفۀ اینکه به آن سرزمین حجر می‌گفتند این بوده که آنجا سرزمین بسیار آبادی بوده که صاحبان آن از ورود دیگران به آنجا جلوگیری می‌کردند. بدین‌جهت، آن سرزمین را «حجر» و مردمش را «اصحاب الحجر» نامیده‌اند.

ترتیب و محل نزول

• سورهٔ حجر از سوره‌های مکی قرآن و در ترتیب نزول، پنجاه و چهارمین سوره‌ای است که بر پیامبر (صلی‌الله‌ علیه‌ و‌آله‌ وسلّم) نازل شده‌است.
• این سوره در چینش کنونی مُصحَف، در ردیف پانزدهم است که در جزء ۱۴ قرآن قرار دارد.

تعداد آیات و ویژگی‌ها

1. سورهٔ حجر، ۹۹ آیه، ۶۵۸ کلمه و ۲۸۸۱ حرف دارد. این سوره به لحاظ حجمی، از سوره‌های مَثانی قرآن و در حدود یک حِزب است.
2. سورهٔ حجر، نهمین سوره‌ایی است که با حروف مُقَطَّعه آغاز می‌شود.

محتوا

تفسیر نمونه، محتوای این سوره را در شش بخش خلاصه کرده‌ است:

1. آیات مربوط به مبدأ عالم هستی و ایمان به خداوند از طریق تفکر در آفرینش؛
2. آیات مربوط به معاد و کیفر بدکاران؛
3. اهمیت، عظمت و ویژگی‌های قرآن؛
4. نقل داستان‌های مختلف، مثل داستان خلقت حضرت آدم، سجدۀ ملائکه بر او به جز ابلیس، داستان حضور ملائکه نزد حضرت ابراهیم و بشارت آنان به او، عذاب قوم لوط و داستان قوم ثمود؛
5. انذار، بشارت و اندرزهای مؤثر به همراه تهدید و تشویق؛
6. دعوت از پیامبر اسلام (صلی‌الله‌ علیه‌ و‌آله‌) به مقاومت و دلداری او در برابر توطئه‌های شدید مخالفان که در محیط مکه فراوان و خطرناک بود.

فضایل سوره

• روایت شده‌ است که اگر کسی سورهٔ حجر را قرائت کند، خداوند ده برابر تعداد مهاجرین و انصار و مسخره‌کنندگانِ پیامبر (صلی‌الله‌ علیه‌ و‌آله‌) به او حسنه عطا می‌کند.
• در برخی از تفاسیر، خواصی برای این سوره بیان شده‌ است، از جمله اینکه اگر کسی آن را بنویسد و همراه خود داشته باشد، درآمد و روزی‌اش فراوان می‌شود.

جستارهای وابسته

• ملائکه
• سجده
• حضرت آدم
• جزیرة العرب
• حضرت ابراهیم

منابع

• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، سال ۱۳۷۱ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏22 مهرماه 1405 ش.

• طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، سال ۱۳۹۰ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏22 مهرماه 1405 ش.

• معرفت، محمدهادی، آموزش علوم قرآن، سال ۱۳۷۱ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏22 مهرماه 1405 ش.

• خرمشاهی، بهاء‌الدین، دانش‌نامه علوم قرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏22 مهرماه 1405 ش.

• طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، سال ۱۳۷۲ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏22 مهرماه 1405 ش.

• بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، سال ۱۴۱۵ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏22 مهرماه 1405 ش.