پرش به محتوا

سوره همزه

از ویکی‌وحدت
سورۀ همزه
نام‌های دیگر سورهسوره لُمَزه
شماره سوره۱۰۴
محل نزولمکه (مکی)
جزء۳۰
تعداد آیات۹

سورۀ هُمَزَه، یا سورۀ لُمَزه صد و چهارمین سوره و از سوره‌های مکی است که در جزء سی‌ام قرآن جای دارد. «هُمَزَه» و «لُمَزه»» به معنای عیب‌جو و بدگو است. خداوند در این سوره، مال‌اندوزانی را که با عیب‌جویی از مردم می‌خواهند بر آنان برتری بجویند؛ به آتش خردکننده تهدید می‌کند. برخی از مفسران معتقدند که این سوره دربارۀ وَلید بن مُغِیرَه نازل شده است که پشت‌سر پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) تهمت می‌زد و بدگویی می‌کرد. ولی گروهی دیگر آن را در مورد جمعی دانسته‌اند که می‌خواستند پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) را بدنام کنند. در فضیلت تلاوت سورۀ هُمَزه نقل شده است که هر کسی آن را در نماز‌های واجب قرائت کند، فقرش از بین می‌رود و روزیِ الهی نصیبش و مرگ‌های بد از او دور می‌شود. علاوه، در روایتی دیگر آمده است که به اندازه دنیا، ثواب به او داده می‌شود.

نام‌گذاری

سورۀ هُمَزه را به این مناسبت هُمَزه می‌نامند که در اولین آیۀ آن، این کلمه به‌ کار رفته است. نام دیگر این سوره، لُمَزة است. این کلمه نیز در همین آیه به کار رفته است[۱]. هُمَزه و لُمَزه به معنای کسی است که عیب‌جویی و غیبت می‌کند. با این‌حال، دربارۀ معنای دقیق این دو واژه اختلاف وجود داردزد. مثلا برخی گفته‌اند هُمَزه عیب‌جویی مستقیم و لُمَزه عیب‌جویی پشت‌سر است یا برعکس[۲].

مکان و ترتیب نزول

  • سورۀ هُمَزه جزء سوره‌های مکی و در ترتیب نزول، سی و دومین سوره‌ای است[۳] که بر پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) نازل شده است.
  • این سوره در چینش کنونی مصحف، صد و چهارمین سوره است که در جزء سی‌ام قرآن قرار دارد.

تعداد آیات و کلمات

  • سورۀ هُمَزه ۹ آیه، ۳۳ کلمه و ۱۳۴ حرف دارد.
  • این سوره، از سوره‌های مفصلات (دارای آیات کوتاه) و از سوره‌های کوتاه قرآن است[۴].

محتوا

در این سوره، مال‌اندوزانِ فخرفروش که بر دیگران طعن می‌زنند و عیب می‌جویند، به شدت تهدید می‌شوند. آنان گمان می‌کنند این ثروت، آنان را جاودانه می‌کند؛ در حالی‌که چنین نیست و البته جایگاه آنان جهنم است. اما واژۀ افئده که در این سوره آمده، جمع فؤاد به معنای قلب است و منظور از آن در قرآن، قلب به معنای عضوی از اندام انسان نیست، بلکه همان نفس انسانی است که خاستگاه فکر وشعور اوست. منظور از ایقاد نار در جمله «نَارُ اللهِ الْمُوقَدَةُ»، همان شعله‌ور شدن آتش است و منظور از اطلاع در جمله «الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ» داشتن اشراف و احاطه آشکار برچیزی است و تفاوت آتش دوزخ در قیامت با آتش دنیا همین است که آتشِ دنیا فقط ظاهر را می‌سوزاند، اما آتش دوزخ، هم ظاهر و هم باطن را با هم می‌سوزاند، از همین‌رو، در آیه ۲۴ سوره بقره فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ ۖ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ [بقره–24] ‎؛ و اگر این کار را انجام ندادید ـ که هرگز نمی توانید انجام دهید ـ بنابراین، از آتشی که هیزمش مردم و سنگ‌ها هستند، بپرهیزید؛ آتشی که برای کافران آماده شده است. آتش جهنم را به‌عنوان آتشى كه سوختش انسان‌ها و سنگ‌ها هستند معرفی کرده است. از آیه فهمیده می‌شود که چون آتش دوزخ بر درون (نفوس ) دوزخیان اشراف دارد، در نتیجه مردم در دوزخ از درون می‌سوزند و شعله‌ور می‌شوند و البته خودشان سبب اصلی چنین عذاب شدیدی هستند. از دیگر آیات قرآن مانند يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ [تحریم–6] ‎؛ ای مؤمنان! خود و خانواده خود را از آتشی که هیزم آن انسان‌ها و سنگ ها هستند، حفظ کنید، زیرا که بر آن؛ فرشتگانی خشن و سخت‌گیری گمارده شده‌اند و از آنچه خدا به آنان دستور داده، سرپیچی نمی‌کنند، و آنچه را به آن مأمورند، بدون شک، انجام می دهند. نیز می‌توان فهمید که خود انسان باعث مشتعل شدن آتش دوزخ و سوختن از درون می‌شود و این با تجسم اعمال تناسب دارد.

فضایل

  • از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده است که هر کسی سوره هُمَزه را در نماز‌های واجب قرائت کند، فقر او از بین می‌رود و روزی به سوی می‌آید و مرگ‌های بد از او دور، یا به اندازه دنیا ثواب به او داده می‌شود.
  • از پیامبر اکرم (صلّی‌الله علیه وآله) نیز نقل شده است که به تعداد کسانی که پیامبر و یارانش را مسخره کردند، ده حسنه برای قاری این سوره، به او داده می‌شود.

در برخی روایات برای تلاوت این سوره خواصی ذکر شده:

  1. دفع چشم‌زخم؛
  2. دفع چشم‌درد.

جستارهای وابسته

پانویس

  1. ↑ بهاءالدین خرمشاهی، دانش‌نامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ج ۲، ص ۱۲۶۸.
  2. ↑ ناصر مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج ۲۷، ص ۳۰۹.
  3. ↑ محمدهادی معرفت، آموزش علوم قرآن، ج ۱، ص ۱۶۶.
  4. ↑ بهاءالدین خرمشاهی، دانش‌نامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ج ۲، ص ۱۲۶۸.

منابع

  • خرمشاهی، بهاءالدین، دانش‌نامه قرآن و قرآن‌پژوهی، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏30 آبان‌ماه 1405 ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏30 آبان‌ماه 1405 ش.
  • معرفت، محمدهادی، آموزش علوم قرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏30 آبان‌ماه 1405 ش.