سوره عنکبوت

سورۀ عنکبوت
شماره سوره	۲۹
محل نزول	مکه (مکی)
جزء	۲۰ و ۲۱
تعداد آیات	۶۹

سورۀ عنکبوت، بیست و نهمین سوره و از سوره‌های مکی است که در جزء بیست و بیست و یکم قرآن قرار دارد. نام عنکبوت برای این سوره، برگرفته از تمثیلی است که در آیۀ ۴۱ آن آمده است. مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا ۖ وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ ۖ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ ^{[عنکبوت–۴۱]} ‎. در آیۀ مذکور، خداوند داستان تکیه‌کردن کافران به بت‌ها را به عنکبوت و خانۀ سست عنکبوت تشبیه کرده است. این سوره دربارۀ توحید، نشانه‌های خداوند در آفرینش، مبارزه با شرک سخن گفته و برای دلداری به مسلمانانِ کم‌تعداد در آغاز اسلام، سرنوشت برخی از پیامبران پیشین را گزارش کرده است. سورۀ عنکبوت همچنین دربارۀ عظمت قرآن و دلالیل حقانیت پیامبر (صلّی‌الله‌ علیه‌ و‌آله‌) و لجاجت مخالفان صحبت کرده است. آیۀ ۵۷ سورۀ عنکبوت هشدار داده است که هر جانداریمرگ را می‌چشد و به سوی خداوند بازمی‌گردد. كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنَا تُرْجَعُونَ ^{[عنکبوت–۵۷]} ‎؛ هر جانداری چشنده مرگ خواهد بود، سپس به سوی ما بازگردانده می شوید. دربارۀ فضیلت تلاوت این سوره از پیامبر (صلّی‌الله‌ علیه‌ و‌آله‌) نقل شده است که هر کسی سورۀ عنکبوت را بخواند، به تعداد همۀ مؤمنان و همۀ منافقان، ده حسنه به او داده می‌شود. همچنین از امام صادق (علیه‌السّلام) نقل شده است که پاداش قرائت سوره روم و سورۀ عنکبوت در شب ۲۳ رمضان، بهشت است و این دو سوره نزد خداوند جایگاهی بزرگ دارند.

نام‌گذاری

نام عنکبوت برای این سوره، برگرفته از تمثیلی است که در آیۀ ۴۱ آن آمده است. خداوند در این آیه، داستان کافران را که غیر از خداوند، دیگران را اولیای خود انتخاب کرده‌اند، به عنکبوت و خانه‌اش تشبیه و آن را سست‌ترین خانه توصیف کرده است. مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ ^{[عنکبوت–۴۱]} ‎.

محل و ترتیب نزول

• سورۀ عنکبوت، از سوره‌های مکی و در ترتیب نزول، هشتاد و پنجمین سوره‌ای است که بر پیامبر (صلّی‌الله‌ علیه‌ و‌آله‌) نازل شده است.
• این سوره در چینش کنونی مُصحَف، در ردیف بیست و نهم است و در جزء ۲۰ و ۲۱ قرآن قرار دارد.

تعداد آیات و دیگر ویژگی‌ها

• سورۀ عنکبوت، ۶۹ آیه، ۹۸۳ کلمه و ۴۳۲۱ حرف دارد.
• این سوره جزء سوره‌های مثانی و مقدار آن، کمی بیشتر از یک حزب (یک چهارم جزء) است.

محتوا

تفسیر نمونه، محتوای سورۀ عنکبوت را در چهار بخش کلی چنین بیان می‌کند:

1. بیان مسأله «امتحان» و «واکنش منافقان» در امتحان‌ها و شناخت عملکرد آنان؛
2. دلداری به پیامبر (صلّی‌الله‌ علیه‌ و‌آله‌) و مؤمنان کم تعداد و نخستین اسلام از طریق بیان گوشه‌هایی از سرنوشت پیامبرانی چون نوح (علیه‌السّلام)، ابراهیم (علیه‌السّلام)، لوط و شعیب؛
3. سخن از توحید، نشانه‌های خدا در عالم آفرینش، و مبارزه با شرک؛
4. سخن از ضعف و ناتوانی معبودهای ساختگی و توصیف بت‌پرستان به عنکبوت، همچنین پرداختن به عظمت قرآن و دلایل حقانیت پیامبر (صلّی‌الله‌ علیه‌ و‌آله‌) و لجاجت مخالفان و بیان مسائل تربیتی مثل نماز، نیکی به پدر و مادر، اعمال صالح و روش بحث و برخورد منطقی با مخالفان.

فضایل سوره

• در فضیلت این سوره از پیامبر (صلّی‌الله‌ علیه‌ و‌آله‌) نقل شده است که هر کسی سورۀ عنکبوت را بخواند، به تعداد همۀ مؤمنان و همۀ منافقان ده حسنه به او داده می‌شود.
• همچنین از امام صادق (علیه‌السّلام) روایت شده است که به ابوبصیر فرمود: هر کسی سورۀ عنکبوت و سوره روم را در شب بیست و سوم ماه رمضان قرائت کند، سوگند به خدا که از اهل بهشت است و من هیچ‌کسی را از این مسأله استثنا نمی‌کنم و نمی‌ترسم که خداوند برای سوگند قاطع من؛ گناهی بر من بنویسد و قطعا این دو سوره در پیشگاه خداوند بسیار ارج دارد.

جستارهای وابسته

• سوره روم
• بهشت
• مرگ
• ثواب

منابع

• خرمشاهی، بهاءالدین، دانش‌نامه قرآن و قرآن پژوهی، سال ۱۳۷۷ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏11 آبان‌ماه 1405 ش.

• معرفت، محمدهادی، آموزش علوم قرآنی، سال ۱۳۷۱ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏11 آبان‌ماه 1405 ش.

• مکارم شیرازی، ناصر، برگزیده تفسیر نمونه، سال ۱۳۸۲ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏11 آبان‌ماه 1405 ش.

• شیخ طبرسی، مجمع البیان، سال ۱۴۰۶ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏11 آبان‌ماه 1405 ش.

• شیخ صدوق، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، سال ۱۴۰۶ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:‏ ‏11 آبان‌ماه 1405 ش.