سوره اسراء

سورهٔ اسراء
نام‌های دیگر سوره	سورهٔ بنی‌اسرائیل سورهٔ سُبحان
شماره سوره	۱۷
محل نزول	مکه (مکی)
جزء	۱۵
تعداد آیات	۱۱۱

سورهٔ اِسراء یا سُبحان و یا بنی‌اسرائیل، هفدهمین سوره و از سوره‌های مکی قرآن است که در جزء ۱۵ قرآن جای دارد. نام‌گذاری این سوره به اسراء (سفر شبانه)، به دلیل روایت سفر شبانه پیامبر اسلام (صلّی‌الله علیه وآله)، از مسجد‌الحرام به بیت‌المقدس است. همچنین بنی‌اسرائیل نام دیگر این سوره است، چرا که داستان‌هایی را از قوم بنی‌اسرائیل نقل کرده است.

در این سوره از موضوعاتی چون توحید، معاد، نفی شرک، معراج پیامبر، دلایل نبوت، اعجاز قرآن، نیکی به پدر و مادر، تأثیر گناه بر باورهای انسان، تحریم برخی گناهان و برتری انسان بر دیگر موجودات سخن به میان آمده است.

آیهٔ نخست سورهٔ اِسراء، مربوط به سفر پیامبر اسلام به معراج، آیهٔ ۷۰ درباره کرامت انسان‌ها و آیهٔ ۸۲ درباره شفاء بودن قرآن؛ از آیات مشهور سوره اسراء است. همچنین آیهٔ ۳۳ درباره حرمت قتل نفس و آیهٔ ۷۸ درباره اوقات نماز، جزء آیات الاحکام شمرده شده‌ است.

از امام علی (علیه‌السّلام) روایت شده است که هر کسی سورهٔ اسراء را بخواند و هنگامی که بابت توصیه‌های جدی و عاطفی آیات مربوطه از طرف خداوند در باره پدر و مادر می‌رسد، عواطفش تحریک و توجهش به آنها بیشتر شود؛ پاداشی به او داده می‌شود که از دنیا و آنچه در دنیا وجود دارد برتر است.

مفهوم کلی سوره

1. توحید‌گرایی و معاد‌باوری؛
2. اعجاز قرآن و معراج پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله)؛
3. حکمت‌های وحیانی.

اسامی و علت نام‌گذاری سوره

• إسراء، بنی اسرائیل، سبحان.
• «سورهٔ إسراء»؛ نام‌گذاری آن به إسراء به سبب اولین آیۀ آن است که به رخداد إسراء و معراج پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) اشاره دارد.
• «سورهٔ بنی‌اسرائیل»؛ چون بخش قابل توجهی از این سوره در آغاز و پایان به داستان بنی اسرائیل پرداخته است، از این‌رو، به سورهٔ بنی‌إسرائیل نیز مشهور است

و در روایات به این نام خوانده شده است.

• «سورهٔ سبحان»؛ اطلاق نام سبحان بر سورهٔ إسراء، به دلیل کلمه آغازین آن است. در روایتی نقل شده از امیرمؤمنان، علی بن ابی‌طالب (علیه‌السّلام) نیز این سوره به سورهٔ «سبحان» یاد شده است.

اهداف و آموزه‌ها

هدف‌های اساسی سورهٔ إسراء عبارت‌اند از:

1. توجه به وحدانیت خدا؛
2. طرح مسائلی از معاد و یادآوری آن؛
3. اثبات نبوت و دفاع از آن به وسیله ذکر معجزات؛
4. توجه به اعجاز قرآن و معراج پیامبر اسلام (صلّی‌الله علیه وآله)؛
5. بیان برخی احکام و سفارش‌های اخلاقی.

محتوا و موضوعات

به طور کلی می‌‌توان گفت آیات سورهٔ إسراء بر امور زیر متمرکز است:

1. دلایل نبوت مخصوصا قرآن و نیز معراج؛
2. بحث‌هایی مربوط به معاد، مسئله کیفر و پاداش و نامه اعمال و نتایج آن؛
3. بخشی از تاریخ پر ماجرای بنی‌اسرائیل که در آغاز سوره و پایان آن آمده است؛
4. مسئله آزادی اراده و اختیار و اینکه هر گونه عمل نیک و بد، نتیجه‌اش به خود انسان بازگشت می‌کند؛
5. مسئله حساب و کتاب در زندگی این جهان که نمونه‌ای است برای جهان دیگر؛
6. حق‌شناسی در همه سطوح، مخصوصا درباره خویشاوندان، خصوصا پدر و مادر؛
7. تحریم اسراف و تبذیر، بخل، فرزندکشی، زنا، خوردن مال یتیمان، کم‌فروشی، تکبر و خون‌ریزی؛
8. بحث‌هایی در زمینه توحید و خداشناسی؛
9. مبارزه با هر گونه لجاجت در برابر حق و اینکه گناهان میان انسان و مشاهده چهره حق پرده می‌افکند؛
10. شخصیت انسان و فضیلت و برتری او بر مخلوقات دیگر؛
11. تاثیر قرآن برای درمان هر گونه بیماری اخلاقی و اجتماعی؛
12. اعجاز قرآن و عدم توانایی مقابله با آن؛
13. وسوسه‌های شیطان و هشدار به همه مؤمنان به راه‌های نفوذ شیطان در انسان؛
14. بخشی از تعالیم مختلف اخلاقی؛
15. و سرانجام فرازهایی از تاریخ پیامبران به عنوان درس عبرت برای همه انسان‌ها و شاهدی برای مسائل بالا.

فضائل، خواص و ثواب قرائت

• ابی‌بن‌کعب از پیامبر گرامی نقل کرده است که: «هر کسی سورهٔ بنی‌اسرائیل را قرائت کند و هنگام خواندن آیه‌ای که درباره پدر و مادر است، دچار رقت قلب شود، در بهشت اجری به او داده می‌شود که برابر دو هزار و چهارصد پیمانه و هر پیمانه‌ای از تمام نعمت‌های دنیا بهتر است».
• حسن‌ بن‌ ابی‌العلا از امام صادق (علیه‌السّلام) روایت کرده است که: «هر کسی سورهٔ بنی‌اسرائیل را در هر شب جمعه بخواند، نمی‌میرد تا قائم (علیه‌السّلام) را درک کند و از اصحاب و یارانش باشد».

محل و زمان نزول

• تمام سوره إسراء مکی است، جز، پنج آیه آن: «لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ ...»، «لا تَقْرَبُوا الزِّنی ....»، «أُولئِکَ الَّذِینَ یَدْعُونَ ....»، «أَقِمِ الصَّلاةَ ...»، «وَ آتِ ذَا الْقُرْبی ...»این قول از حسن است.
• قتاده و معدل- بنقل از ابن‌عباس- می‌گویند: آیات مدنی سوره از وَ إِنْ کادُوا لَیَفْتِنُونَکَ ... تا وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ ... (73 تا 80) یعنی هشت آیه است.
• سوره اسراء در سال یازدهم بعثت، یک سال و دو ماه قبل از هجرت در مکه بر پیامبر اسلام (صلّی‌الله علیه وآله) فرود آمد.

فضای نزول

با توجه به اینکه سوره إسراء یک سال پیش از هجرت پیامبر اسلام (صلّی‌الله علیه وآله) نازل شده است، فضای نزولی که برای سوره اسراء می‌توان تصور نمود، ادامه دشمنی مشرکان با پیامبر علی‌رغم آشکار شدن معجزه سیر شبانگاهی و معراج آن حضرت و داستان‌هایی که از شکل مسجدالاقصی و کاروان‌های بین راه تعریف نمودند می‌باشد. زیرا که معراج پیامبر نیز در همین ایام بوده است .خداوند متعال بعد از اشاره به مسئلۀ معراج به قصۀ بنی‌اسرائیل و حضرت موسی و دیگر پیامبران و اقوام گذشته می‌پردازد که هر کدام از آنها با بهانه‌گیری و نافرمانی خودشان به چه عاقبتی گرفتار شدند و در واقع هر یک از این قصه‌ها، هشداری است برای مشرکان مکه که در برابر پیامبر اسلام جبهه‌گیری کرده بودند.

ویژگی‌ها

1. سوره إسراء جزء سوره‌های مئین (صد آیه‌ای‌ها) است. ابن‌قتیبه می‌گوید سوره‌های مئین سوره‌هایی هستند که بعد از سوره‌های طوال آمده‌ است و علت نام‌گذاری این سوره‌ها به مئین، نزدیک بودن تعداد آیه‌های این سوره‌ها به عدد صد می‌باشد. گفته شده است که این سوره‌ها عبارت است از : «بنی‌إسرائیل، کهف، مریم، طه، أنبیاء، حج و مؤمنون». برخی دیگر نیز سوره‌های مئین را سوره‌های «توبه، نحل، هود، یوسف، کهف، بنی اسرائیل، انبیاء، طه، مؤمنون، شعراء و صافات» نام برده‌اند..
2. روایتی از رسول خدا (صلّی‌الله علیه و آله) نقل شده است که فرمود: خداوند هفت سوره طوال را به جای تورات و سوره‌های مئین را به جای انجیل و سوره‌های مثانی را به جای زبور به من داد و پروردگارم مرا با دادن سوره‌های مفصل فزونی بخشید.
3. بخاری از ابن‌مسعود روایت کرده که دربارۀ سوره‌های: بنی اسرائیل، کهف، مریم، طه، و الانبیاء گفت: «این سوره‌ها از سوره‌های کهن اول است، و از دیرینه‌ها هستند»؛ سپس به همین‌ترتیب آنها را نام برد.
4. آیات صد‌ و‌ هفت، صد و هشت و صد و نُه این سوره دارای سجده تلاوت هستند.
5. سورۀ اسراء با آنکه مکی است، اما برخی مشخصات سوره‌های مدنی را دارد و آیات آن نسبتاً طولانی است، چرا که در اواخر اقامت پیامبر (صلّی‌الله علیه و آله) در مکه نازل شده و نوعی زمینه برای سوره‌های مدنی به شمار می‌‌آید. این سوره با تسبیح خدا آغاز و با حمد و تکبیر او پایان می‌‌‌‌پذیرد.

جستارهای وابسته

• مسجدالحرام
• بیت‌المقدس
• حضرت موسی
• اعجاز قرآن
• معراج

منابع

• سوره اسراء، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ‏۲۸ فروردین‌ماه ۱۴۰۱ ش.
• رضایی اصفهانی محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 6 مهرماه 1405 ش.
• وهبه زحیلی، تفسیر المنیر، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 6 مهرماه 1405 ش.
• فيروزآبادى، مجدالدين محمد بن يعقوب، بصائر ذوی التمییز،تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 6 مهرماه 1405 ش.
• شیخ صدوق، ثواب الاعمال، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 6 مهرماه 1405 ش.
• سیوطی، جلال الدین، الدرالمنثور، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 6 مهرماه 1405 ش.
• فيروزآبادى، محمد بن یعقوب، بصائر ذوی‌التمییز، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 6 مهرماه 1405 ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 6 مهرماه 1405 ش.
• رسولی محلاتی هاشم، ترجمه تفسیر مجمع‌البیان، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 6 مهرماه 1405 ش.
• ابن جوزی، زاد المسیر فی علم التفسیر، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 6 مهرماه 1405 ش.
• محمدحسین جلالی، محمدحسین، دراسة حول القرآن الکریم، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 6 مهرماه 1405 ش.
• معرفت محمدهادی، التمهید فی علوم القرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 6 مهرماه 1405 ش.
• طبرى محمد بن جریر، جامع‌البیان فی تفسیر القرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 6 مهرماه 1405 ش.
• حائری قزوینی، سید مهدی، ترجمه الإتقان فی علوم القرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 6 مهرماه 1405 ش.