سوره معارج
| سورۀ مَعارِج | |
|---|---|
 | |
 | |
| نام‌های دیگر سوره |
|
| شماره سوره | ۷۰ |
| محل نزول | مکه (مکی) |
| جزء | ۲۹ |
| تعداد آیات | ۴۴ |
سورۀ مَعارِج، هفتادمین سوره و از سوره‌های مکی است که در جزء ۲۹ قرآن قرار دارد. نامیده شدن این سوره به معارج، (یعنی «درجات»)، به دلیل استفاده از این واژه در آیۀ سوم آن است. سوره معارج با نقل داستان کسی آغاز می‌شود که از خداوند برای خود عذاب خواست. سپس خصوصیات قیامت و برخی از اوصاف و احوال مؤمنان و وضعیت کافران را بیان می‌کند و در آخر به مشرکان و کافران بیم می‌دهد و از قیامت می‌گوید.
در شأن نزول آیات ۱ تا ۳ سوره معارج آمده است، این آیات مربوط به واقعه غدیر و فردی است که ولایت امام علی (علیه‌السّلام) را نپذیرفت. در فضیلت تلاوت این سوره از پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) نقل شده است که هر كسی سورۀ معارج را قرائت كند، خداوند به او، ثواب كسانی را می‌دهد كه اهل امانت بوده پای‌بند عهدهای خود هستند و علاوه، كسانی كه بر نمازهای خود مواظبت می‌كنند.
نام‌گذاری
این سوره را مَعارِج می‌نامند، به این‌مناسبت که این واژه در آیۀ ۳ این سوره آمده است و این آیه، خداوند را ذی المعارج (صاحب درجات) شمرده است. همچنین این سوره را سَألَ یا واقع نیز نامیده‌اند؛ زیرا این دو واژه در آیه اول آمده است (سأل سائل بعذاب واقع)[۱].
ترتیب و محل نزول
- سورۀ معارج، از سوره‌های مکی و در ترتیب نزول، هفتاد و نهمین سوره‌ای است که بر پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) نازل شده است[۲].
- این سوره در چینش کنونی مُصحَف، هفتادمین سوره است و در جزء ۲۹ قرآن جای دارد. البته برخی از مفسران اهل‌سنت و امامیه، مکی بودن همه آیات این سوره را نپذیرفته‌اند[۳].
علامه طباطبایی معتقد است که سیاق و معنای آیات این سوره نشان می‌دهد که حداقل برخی از آیات این سوره در مدینه نازل شده است[۴]. او در تشریح این مسأله گفته است: درست است که سیاق آیات اولیه سورۀ معارج همانند سوره‌های مکی است و دربارۀ عذاب کفار در روز قیامت نازل شده است، اما در این سوره آیاتی وجود دارد که ثابت می‌کند قطعا بخش اولیه آن، مدنی است. مثلا آیۀ ۲۴ این سوره، از زکات سخن گفته است و زکات از موضوعاتی است که بدون هیچ اختلافی در مدینه تشریع شده است. بر این اساس، ناگزیر آیات قبلی آن نیز باید مدنی باشد، چرا که معنای آنها دربارۀ یک موضوع است و آیات مستلزم یکدیگر‌ند[۵].
او همچنین بیان کرده است که مضمون فصل سوم سوره یعنی آیات ۳۶ تا ۴۴ دربارۀ منافقین است. منافقینی که پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) را احاطه کرده بودند و این معنا و مضمون، با آنچه در مدینه وجود داشت بیشتر تطبیق دارد، چرا که پیدایش نفاق در مدینه بوده است[۶].
تعداد آیات
سورۀ معارج ۴۴ آیه، ۲۱۷ کلمه و ۹۷۲ حرف دارد[۷].
محتوا
سورۀ معارج به لحاظ موضوعی، دارای چهار بخش است:
- در بخش اول از عذاب سریع برای کسی سخن می‌گوید که بعضی از گفته‌های پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) را انکار کرد[۸].
- در بخش دوم، به بسیاری از خصوصیات قیامت و مقدمات آن و حالات کفار در آن روز اشاره شده است.
- در بخش سوم، به برخی از صفات انسان‌های اشاره می‌شود که آنان را بهشتی یا دوزخی می‌کند.
- در بخش چهارم، به بیان انذارها و بیم‌دادن‌هایی به مشرکان و منکران پرداخته می شود و بار دیگر، مسئله رستاخیز را پیش کشیده می‌شود و سوره به پایان می‌رسد[۹].
فضایل
- در فضیلت این سوره از پیامبر اسلام (صلّی‌الله علیه وآله) نقل شده است که هر كسی سورۀ معارج را قرائت كند، خداوند ثواب كسانی را كه به امانت خیانت نمی‌کنند و بر عهدهای خود وفادارند و نیز كسانی را كه بر نمازهای خود مواظبت می‌كنند، به او عطا می‌كند[۱۰].
- از امام باقر (علیه‌السّلام) نیز روايت شده است که هر كسی بر قرائت اين سوره مداومت کند، خداوند در روز قیامت از گناه او نمى‌پرسد و او را در بهشت با پیامبر و اهل‌بیت ساكن می‌کند[۱۱].
- در تفسیر برهان برای خواندن این سوره خواصی چون گره گشایی برای اسیران و زندانیان و روا شدن حاجات ذکر شده است[۱۲].
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ بهاءالدین خرمشاهی، دانش‌نامه قرآن و قرآن‌پژوهی، سال ۱۳۷۷ ش، ج ۱، ص ۱۲۵۸.
- ↑ محمدهادی معرفت، آموزش علوم قرآنی، سال ۱۳۷۱ ش، ج ۱، ص ۱۶۷.
- ↑ آلوسی، روح‌المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، سال ۱۴۱۵ ق، ج ۱۵، ص ۶۳؛ محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، سال ۱۴۱۷ ق، ج ۲۰، ص ۶؛ ناصر مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج ۲۵، ص ۱۱.
- ↑ محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، سال ۱۴۱۷ ق، ج ۲۰، ص ۶.
- ↑ همان.
- ↑ همان، ج ۲۰، ص ۶ و ۱۹.
- ↑ بهاءالدین خرمشاهی، دانش‌نامه قرآن و قرآن‌پژوهی، سال ۱۳۷۷ ش، ج ۱، ص ۱۲۵۸.
- ↑ برای آشنایی با نظر مفسران دراین‌باره، ر . ک: بهاءالدین خرمشاهی قرآن-ترجمه، توضیحات و واژه‌نامه‌ها، ص ۵۶۸.
- ↑ بهاءالدین خرمشاهی، دانش‌نامه قرآن و قرآن‌پژوهی، سال ۱۳۷۷ ش، ج ۲، ص ۱۲۵۸.
- ↑ شیخ طبرسی، مجمع البيان، سال ۱۳۷۲ش، ج ۱۰، ص ۵۲۷.
- ↑ شیخ صدوق، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، سال ۱۳۸۲ ش، ص ۱۱۹.
- ↑ هاشم بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، سال ۱۴۱۶ ق، ج ۵، ص ۴۸۱ .
منابع
- خرمشاهی، بهاءالدین، دانش‌نامه قرآن و قرآن‌پژوهی، سال ۱۳۷۷ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 23 آبان‌ماه 1405 ش.
- معرفت،محمدهادی، آموزش علوم قرآنی، سال ۱۳۷۱ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 23 آبان‌ماه 1405 ش.
- آلوسی، محمود بن عبدالله، روح‌المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، سال ۱۴۱۵ ق، طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، سال ۱۴۱۷ ق، ج ۲۰، ص ۶؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 23 آبان‌ماه 1405 ش.
- خرمشاهی، بهاءالدین، قرآن-ترجمه، توضیحات و واژه‌نامه‌ها، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 23 آبان‌ماه 1405 ش.
- شیخ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البيان فی تفسیر القرآن، سال ۱۳۷۲ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 23 آبان‌ماه 1405 ش.
- شیخ صدوق، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، سال ۱۳۸۲ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 23 آبان‌ماه 1405 ش.
- بحرانی، هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، سال ۱۴۱۶ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 23 آبان‌ماه 1405 ش.
