سید موسی شبیری زنجانی
| سید موسی شبیری زنجانی | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | سید موسی شبیری زنجانی |
| اطلاعات شخصی | |
| سال تولد | ۱۳۰۶ ش، ۱۹۲۸ م، ۱۳۴۶ ق |
| محل تولد | قم |
| سال درگذشت | 1405 ش، ۲۰۲۷ م، ۱۴۴۸ ق |
| روز درگذشت | 29 شهریورماه 1405 |
| محل درگذشت | قم |
| دین | اسلام، شیعه |
| استادان |
|
| شاگردان | رضا استادی |
| آثار |
|
| فعالیت‌ها | مرجع تقلید |
سید موسی شبیری زنجانی، فرزند آیت‌الله سید احمد زنجانی از استادان حوزه بود که در مدرسه فیضیه قم اقامۀ نماز جماعت داشت. وی پس از گذراندن دروس مقدماتی، دروس سطح و عالی فقه و اصول را نزد پدر خود و نیز آیت‌الله سید صدرالدین صدر، آیت‌الله محقق داماد و آیت‌الله بروجردی فراگرفت. آیتاللهالعظمی سید موسی شبیری زنجانی، از دوستان نزدیک و هم‌درسان آیت‌الله سید رضا صدر و امام موسی صدر بود و سال‌هاست کرسی تدریس او در حوزۀ علمیه قم برقرار بود و از مراجع بزرگ شیعه به‌شمار می‌آید.
زندگی‌نامه
ایشان چند ماه پس از رسیدن پدر بزرگوارش به حرم کریمه اهل‌بیت حضرت معصومه (سلام الله علیها) دختر امام موسی کاظم (علیه‌السّلام) یعنی به شهر مقدس قم و انتخاب آن شهر به‌عنوان جایگاه و محل اقامت در هشتم رمضان سال 1346 دیده به جهان گشود. و این نام ـ سید موسی ـ را مادر پدر ایشان برای بزرگداشت و احترام حضرت معصومه (سلام الله علیها) و تشکر از عنایت و مهمان‌نوازی آن حضرت برای ایشان انتخاب نمود.
خانواده
پدر او فقیه آگاه و پرهیزگار با ورع آیتاللهالعظمی سید احمد حسینی زنجانی (1308 ـ 1393) است که دارای تصنیف‌های بسیار در فنون مختلف بود. وی نزدیک به 60 کتاب و رساله در فقه، حدیث، کلام، لغت، ادبیات و غیر آن در موضوعات دیگر در حوزه‌های معرفتی تألیف نمود. امامت جماعت صبح و مغرب و عشای نمازگزاران حرم مطهر حضرت معصومه (سلام‌الله علیها) منحصر به ایشان بود.و این به سبب جایگاه بسیار بلند در میان علمای اعلام شهرت به پرهیزگاری و فضائل اخلاقی وی بود. ظهرها امامت جماعت در مدرسه فیضیه را بعهده داشت و جمعیتی از علما و فضلا و استادان حوزه علمیه به ایشان اقتدا می‌نمودند.
ایشان به‌عنوان امام جماعت در جایی انتخاب شده بود که مأمومین را علما و افراد صالح و فضلای طلاب حوزه تشکیل می‌دادند در روزهای پایانی حیات وقتی از انجام این مهم ناتوان گردیده بود. حضرت آیتاللهالعظمی سید موسوی زنجانی به‌عنوان جانشین پدر انتخاب گردید. ایشان در آن روز به سبب دارا بودن شرایط و اوصاف لازم برای تصدی امامت جماعت در این دو مکان شریف برای امر مهم امامت جماعت انتخاب گردید. جد پدری وی سید عنایت‌الله (م. 1343) و جد مادری او سید میرعلی نقی (م 1367) از علمای زنجان و مشهور به فضل و تقوی بودند. دایی ایشان آیت‌الله سید محمد ولائی (م. 1387) عالمی جامع و فقیه بود.
او از سوی آیتاللهالعظمی سید محمد حجت (م. 1372) موفق به دریافت اجازه اجتهاد گردیده بود آیت‌الله حجت این اجازه را در سال 1352 به ایشان داده بودند. اجازه آیت‌الله حجت ارزش علمی ویژه‌ای داشت زیرا ایشان به عدم نرمش در اعطای اجازه اجتهاد معروف و از این جهت بسیار اهل احتیاط و پرهیز بود. به همین علت نقل شده است هنگامی که اجازه مسبوق‌الذکر بر آیتاللهالعظمی خوئی عرضه شده بود آن را با شگفتی و تقدیر از شخص اجازه گیرنده دریافت نموده بود به سبب اینکه از احتیاط و سختگیری شخص اجازه دهنده آگاهی داشت.
آغاز دروس اسلامی و حوزوی
آیتاللهالعظمی زنجانی دروس حوزوی را در سال (1359 ـ 1360) قمری آغاز نمود و مراحل مختلف کتب سطح را در خلال سه یا چهار سال به پایان رسانید. ایشان به حضور در درس خارج عالم جلیل القدر آیتاللهالعظمی سید صدرالدین صدر (1299 ـ 1373) پرداخت. محل درس مرحوم صدر مملو از افراد فاضل و علمای بزرگ بود که ایشان کم سن‌ترین آنها بود.
استادان
ایشان در مجلس درس بسیاری از علمای مدرس خارج آن روز حاضر گردید، اما کسانی که از آبشخور زلال علمی آنان بهره برد و از معارف عمیق گوارای آنان مدت معتنابهی استفاده برد عبارت بودند از:
- فقیه محقق آیتاللهالعظمی امام بروجردی (1292 ـ 1380)، پس از ورود آیةالله بروجردی به قم در درس خارج اصول ایشان و همچنین در فقه (کتاب الغصب، کتاب الاجاره و کتاب الصلاه) شرکت نمود.
- عالم محقق آیتاللهالعظمی سید محمد معروف به داماد (م 1388) نزدیک به یک دوره کامل در درس اصول ایشان شرکت نمود و 21 سال درس فقه (اندکی از کتاب الصلاه، کتاب الطهاره، کتاب الصوم، کتاب الخمس و کتاب الحج) را حضور داشت.
امتیازات درس این دو استاد محقق
از نظر ایشان درس حضرت آیت‌الله بروجردی با ویژگی‌ها و مزایایی از دیگر دروس امتیاز داشت که عبارت بودند از:
- در برداشتن کامل مسائل اصلی فقه (اصول متلقاه)؛
- طرح سخنان قدمای اصحاب و بررسی و تفسیر دقیق و متقن از آنها؛
- طرح سخنان عامه.
ایشان توجه ویژه‌ای به طرح سخنان عامه و بررسی آن داشتند به این سبب که فقه شیعه ناظر به فقه عامه است، موارد اشتباه آن را رد و موارد صحیح را امضا می‌نماید و به قول ایشان قدس سره فقه شیعه به منزله تعلیقه‌ای بر فقه عامه است، برای همین مراجعه به متنی که به آن تعلیقه زده شده را لازم میدانست.
از این مراجعه دو امر مورد نظر است:
- اول: فهم کامل از روایت‌هایی که از منابع عصمت و طهارت علیهم السلام صادر شده است. چون همانگونه که گذشت ـ این روایات به منزله تعلیقه بر آراء اهل سنت است و بدون تردید شناخت نظری که مورد تعلیقه قرار گرفته است به فهم مضمون کمک می‌نماید.
- دوم: استناد به فقه عامه در مواردی که از ائمه معصوم: ردعی نرسیده باشد. یعنی عدم ردع دلیل امضاست.
- ژرف‌اندیشی و دقت در روایات اهل‌بیت (علیهم السلام) برای فهم محتوای سخنانشان وا هداف آن.
- کوشش برای تتبع در فقه.
و این کار محققانه فراگیر ایشان بر حوزه علمیه قم و نجف تأثیر بلیغ خود را گذارد بگونه‌ای که اندیشه تألیف معجم رجال حدیث متأثر از این فکر روشن بود.
- دقت در احادیثی که مضمون آنها متحد یا شبیه یکدیگر بود برای شناخت وحدت یا تعدد آنها و یافتن وقوع نقل به معنی در آن.
- استفاده از روش ویژه خود در علم رجال برای شناخت طبقه راویان حدیث و مرتب نمودن سندها بمنظور یافتن افتادگی‌هایی که احیاناً برای سند ایجاد شده و حل عنوانهای مبهم در آنها.
- مراجعه به نسخ خطی معتبر حدیثی گاه برای یافتن متنی صحیح و بدون تحریف و اشتباه هم در سند و هم در متن و گاه برای تأکید بر صحیح بودن سند.
همین‌طور به نظر حضرت آیت‌الله زنجانی درس استاد سید محمد داماد با ویژگی ومزایایی از دیگر درس‌ها امتیاز داشت که از این قرار بود:
- طرح یک مسأله با همه اطراف و جوانب آن به‌طور بسیار فراگیر و گسترده سپس ارائه نظرات جدید پس از بررسی نظرات و خدشه در آنها و مستحکم کردن نظرات خود با دقت فراوان.
- سعی ایشان در بررسی همه وجوه و اقوال که در مسائل وارد شده بود.
- مطرح کردن فروعات مسأله وگفتار مبسوط برای بیرون آوردن حکم آن.
و از مزایای درس ایشان این بود که روایاتی که برای استدلال بر حکم استفاده می‌شد را از نظر می‌گذراند و از زوایای مختلف آنها را بررسی می‌کرد و با خصوصیات و قیود کاملاً ادراک می‌نمود، از مضمون آنها مبنایی کلی بدست می‌آورد. سپس هنگام بررسی و بدست آوردن هر فرع، دوباره کار فهم مضمون را انجام می‌داد و آن فرع را با ویژگی‌هایش مطرح می‌نمود. و غالباً به مبناء کلی مورد اختیار خود به جهت اطلاق یا عموم ابتدایی لفظ استناد می‌نمود. بلکه نظر ایشان این بود که هنگام تطبیق هر فرع جداگانه آن را با نصی که حکم از آن استفاده می‌شد مورد بررسی قرار می‌داد (و مقایسه می‌کرد) تا مقدار انطباق آن را بر فرعی که می‌خواست استنباط کند، دریابد.
روش تدریس
تدریس آیت‌الله شبیری ازمزایای تدریس دو استاد دانشمند و برجسته‌اش خالی نبود، همانطور که ویژگی‌های منحصر به فردی نیز داشت. مزایای بحث ایشان را می‌توان در امور ذیل خلاصه نمود.
- طرح نظرات فقها به‌ویژه نظریات قدما درمسائل اصلی و نقل آنها مستقیماً از کتاب‌هایشان و اکتفا نکردن به نقل کردن متأخرین از آنها.
- استناد به اجماع فقهای امامیه به‌شرط آنکه پیوستگی آن به زمان حضور ائمه(علیهم السلام) احراز گردد.
- مراجعه به تمامی کتب استدلالی فقهای عظام در مورد مسأله‌ای که اطراف آن بحث در جریان است. بدین سبب که مبادا در مسأله نکته‌ای که یکی ازآنان متوجه شده‌اند فوت گردد.
- طرح وجوه ونظریات در مسأله مورد بحث و تحقیق کامل و بدست آوردن نظر صحیح.
- بحث جامع از مبانی کلی بهمراه بحث از فروعات.
- آوردن نص احادیث بطور کامل و بحث از فقه حدیث و دقت نظر در مفاد آن. و بسنده نکردن به قطعه‌ای که به مسأله مورد نظر مربوط است چرا که احیاناً برخی نکات و اشاره‌ها در بقیه قسمت‌های احادیث نهفته است که می‌تواند در فهم حدیث و برخی از خصوصیات و قیود آن کمک نماید.
- بررسی تمامی روایات مربوط به بحث، اگر‌چه در جوامع حدیثی در ابواب دیگری ذکر شده باشد بسا همین کار از جهت زیاد شدن احادیث موجب اطمینان به صدور گردد.
- بحث کامل از سند روایات و احوال راویان حدیث. وقتی که نتیجه‌گیری متوقف بر سند حدیث باشد، زیرا از نظر تعداد به اندازه‌ای که موجب علم و اطمینان به صدور گردد نرسیده است.
- دقت در احادیث و بخش‌های مختلف آن برای بدست آوردن وجوه جمع بین روایات متعارض.
- مراجعه مستقیم به مصادر اولیه احادیث مانند کتب اربعه (که خود ایشانآنها را با نسخه‌های خطی بسیار معتبر که نزد مشایخ و علمای مشهور قرائت شده، مقابله نموده‌اند) و بقیه کتب حدیثی قدمای اصحاب (که بسیاری از آنها را نیز بر نسخه‌های خطی معتبر مقابله نموده‌اند).
- استناد به اجماع فقیهان اهل‌‌سنت معاصر ائمه (علیهم‌السّلام) هنگامی که ردع و انکاری در مسائل مورد احتیاج از سوی ائمه (علیهم‌السّلام) نرسیده باشد، که در این مورد از استاد بزرگش آیت‌الله بروجردی الگو گرفته است. استاد معروف محقق او آیت‌الله داماد نیز همین روش را پیروی نموده‌اند.
- طرح مسائل اصول فقه با تفصیل بسیار در ضمن تدریس فقه و انطباق آن بر فروع فقهی.
- برای فهم مفردات وارد شده در احادیث احکام با دقت در الفاظ و تفسیر هیئت‌های ترکیبی که عارض بر مواد گردید. کوشش فراوان صورت می‌گیرد.
این کار با مراجعه به کتب مختلف لغت، ادبیات و مطالعه و دیدن موارد استعمال و دقت نظر در اینکه این استعمال‌ها آیا همراه تأویل یا عنایتی صورت گرفته (که این قرینه بر معنای حقیقی نباشد) یا بدون تأویل و ادعا است (که قرینه بر معنای حقیقی باشد)، صورت می‌گیرد.
- از فهرست الفاظ و برنامه‌های رایانه‌ای برای دستیابی به احادیث و موارد استعمال لغات و ترکیبات در آنها و ارتباط برخی راویان سند با برخی دیگر و... کمک گرفته می‌شود.
- مراجعه به کتب تفسیر و فقه قرآن شیعه و سنی و بدست آوردن تمامی سخنان گفته شده در آیات الاحکام.
- به مصادر متفرقه مربوط به بحث فقهی مثل کتب تاریخ و انساب بیوگرافی‌ها و جغرافیا و ... مراجعه می‌شود.
- در تشخیص موضوعات احکام از افراد بااطلاع و متخصص بهره گرفته می‌شود.
طبیعی است بحثی این چنین که تمامی این کوشش‌ها و مزایا را در بر دارد عمق وسعت وشمولی خواهد یافت که آن را در سطحی ویژه ومتمایز قرار می‌دهد.
اثرات و تحقیقات انجام شده
- تحریرالجواهر (کتاب الحج)؛
- تجرید فتاوی الجواهر (کتاب الحج)؛
- شرح علی حج العروه الوثقی (بخش اقسام حج)؛
- تعلیقه‌هایی بر جامع احادیث شیعه به‌ویژه کتاب الحج آن. ایشانبر بیشتر احادیث آن تعلیقه‌ها متنی و سندی پربهایی زده‌اند و در موارد مورد احتیاج بسا بسیار مبسوط است.
- مناسک حج (فارسی و عربی) و خلاصه‌ای با نام مناسک زائر (فارسی)؛
- دراسات فی فقه الحج؛
- گزیده‌هایی از کتب فقهی و حدیثی و غیر آن به‌ویژه در مواردی که به کتاب حج مربوط است.
- توضیح المسائل فارسی؛
- دراسات فی فقه الاجاره؛
- دراست فی فقه الخمس که بخشی از تقریرات درس‌های روزانه استاد در 6 مجله انتشار یافته است.
- دراسات فی فقه النکاح که هجده قسمت از تقریرات بحث آن انتشار یافته است.
- تقریرات و پژوهش‌هایی بر اساس بحث‌های استادان ایشان آیات عظام حجت و داماد؛
- بحوث فی التعادل و التراجیح؛
- بحوث فی قاعدتی الفراغ و التجاوز.
اثرات در حدیث، رجال و درایه
- تعلیقه‌های متنی و سندی بر بیشتر کتب حدیث به‌ویژه کتب اربعه؛
- دو تعلیقه بر رجال شیخ: بزرگ (تا میانه باب ما روی عن النبی (صلی الله علیه) فی الصحابه) در یک جلد و کوچک (تا آخر کتاب) در یک جلد.
- تعلیقه‌هایی بر کتب رجال از جمله رجال نجاشی، این کتاب با تحقیق زیبای آن به چاپ رسیده است.
- بررسی هایی در درایه و قاعده‌های کل یعلم رجال؛
- فهرست‌های رجالی(که سند بیشتر کتب حدیثی به غیر از کتب اربعه را در بر دارد) در جلدهای بسیار که دو روش در آن اتخاذ گردیده است: ترتیب اسانید و اعلام اسانید (با مشخص نمودن نام راوی و مروی عنه).
- سندهای اصحاب اجماع همراه با مشخص نمودن راویو مروی عنه (در پنج جلد).
ایشاناین گوهرگران قیمت را به همراه فهرست‌های رجالی در تحقیقات رجالی شگفت خویش که در خلال بحث‌های فقهی احتیاج بکار می‌گیرند. نیز در مستحکم کردن مبانی رجالی خویش و در تعلیقه‌ها بر سند احادیث و یافتن سقط‌های پیش آمده درآن و برطرف کردن ابهام از عناوین ویژه‌اش از آن کمک می‌گیرند.
درگذشت
سرانجام در شامگاه روز یکشنبه 29 شهریورماه 1405 ش، برابر با 9 ربیع‌الثانی 1448 ق به دلیل عارضۀ ریوی در قم درگذشت.
واکنش‌ها
پیام رهبر انقلاب
متن پیام حضرت آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای به این شرح است:
بسم الله الرحمن الرحیم
خبر تأسف‌بار ارتحال استاد معظم، فقیه عالی‌مقام حضرت آیتاللهالعظمی شبیری (رضوان‌الله‌تعالی‌علیه) واصل شد. این عالم بزرگوار همهٔ عمر شریف خود به‌جز چند سال اول طفولیت را در مسیر تعلم و تعلیم و تحقیق گذراندند و همواره از سوی هم‌ترازانِ سِنّی و دوره‌ای و استادان به‌عنوان شخصی محقق و ژرف‌نگر قلمداد می‌شدند. تسلط ایشان بر فنون مختلف مربوط به استنباط احکام شرعی با ظرائف و لحاظ دقائق همراه بود. مجالس درس آن بزرگوار حتّی وقتی‌که عدد حضار آن از چند نفر تجاوز نمی‌کرد، به‌عنوان مجالس تتبع و تدقیق شناخته می‌شد و بحق چنین بود.
بحمدالله در حدود کمی بیش از سه دههٔ اخیر، عدهٔ زیادی این توفیق را یافتند تا از وجود مغتنم ایشان در حد ظرفیت خود بهره ببرند و برای محافل علمی و تدریس خود توشه بردارند. محضر ایشان، محضر اِفاده و استفاده بود حتی آن وقتی‌که قدم‌زنان بعد از درس به‌سوی بیت شریف می‌رفتند. غیر از وجههٔ مسلّم علمی، رفتار متواضعانه و پدرانهٔ ایشان با طلاب و فضلا هم امری مشهود و درس‌آموز بود. بی‌شک فقدان این شخصیت ممتاز، خللی در ردیف محققین تراز اول شیعه در عصر حاضر ایجاد نموده است که شاید جبران آن مدت‌ها به‌طول انجامد. بنده این مصیبت را به سرورمان عجّل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشّریف و حوزات علمیه و بالخصوص شاگردان و علاقمندان و بالاخص بیت شریفِ عالِم و فاضل‌پرور ایشان تسلیت عرض نموده و از محضر حضرت حق جل‌ّو‌علا، علوّ درجات برای آن بزرگوار مسألت دارم[۱].
سید مجتبی حسینی خامنه‌ای ۳۱/شهریور/۱۴۰۵
پیام حضرت آیت‌الله العظمی سیستانی
متن پیام حضرت آیت الله العظمی سیستانی به این شرح است:
بسم الله الرحمن الرحیم
انا لله و انا الیه راجعون
ارتحال مرجع عالیقدر فقیه اهل‌بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) آیت‌الله آقای حاج سیدموسی شبیری زنجانی (رضوان‌الله‌تعالی‌علیه) ضایعه‌ای دردناک و خسارتی عظیم است. آن بزرگوار که سراسر عمر پر برکت خود را در راه تحقیق و تعلیم سپری کردند از بزرگان علمای اعلام و اساطین حوزه علمیه مبارکه قم و از مصادیق برجستۀ عالم ربانی بودند. آثار گران بهای علمی و دیگر خدمات دینی معظم له میراثی ارزنده و رفتار و منش عملی ایشان همواره الگویی ماندگار برای اهل علم خواهد ماند.
أعلی الله مقامه الشریف و حشره مع أجداده الطیبین الطاهرین. اینجانب با تأثر و تأسف فراوان این مصیبت بزرگ را به آستان مقدس حضرت ولی عصر (ارواحنافداه) و به حوزه های علمیه و به بستگان محترم آن فقید سعید به‌ویژه آقازادگان گرامی و مکرمشان و به عموم مومنین تسلیت عرض نموده و از خداوند متعال برای همگان صبر جمیل و اجر جزیل مسألت دارم.
لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّهَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ علی حسینی سیستانی ۹ ربیع الثانی ۱۴۴۸ هجری
پیام دبیرکل مجمع تقریب
بسم الله الرحمن الرحیم "الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِکَةُ طَیِّبِینَ یَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَیْکُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ"
ارتحال یگانۀ فقهای عصر، مرجع عالیقدر جهان تشیع، استاد استادان و مراد شاگردان، حضرت آیت‌الله العظمی حاج شیخ موسی شبیری زنجانی (رضوان الله تعالی علیه) موجب اندوه عمیق و تأسف شدید حوزه علمیه قم و عموم ارادتمندان مکتب اهل‌بیت (علیهم‌السلام) و مایۀ فقر دوستدارانش شد.
بی‌تردید، نام این متخلق به اخلاق الهی و متشبث به دامن نبوی و صاحب قلب ولایت ولوی در پهنه پرافتخار صحنه علمای ربانی تا ابد خواهد درخشید و درخشش آن نور راهی است که شاگردانش در تکاپوی آنند. این عالم منقطع از دنیا و بیرون از حجاب علم و فتوا، با اتصال به معدن عظمت الهی و قدس عزت خدایی در استعداد کامل برای لقاء الهی بود و صورت درخشان و سیرت تابانش به این امر گواهی می‌داد. آنان که مدتی توفیق تحصیل از مکتب خاص و عام ایشان را داشتند می‌دانند که استاد دریایی خروشان از معارف نبوی را درنوردیده و اقیانوس‌هایی از فقه اهل‌بیت (علیهم السلام) را تا عمق کاویده بود. در زمانه خود هیچ جستجوگری به پای او نمی‌رسید و عمق مدرس درسش نیازمند شرح و تفسیر برجستگان بود.
اینجانب فقدان این برجسته دوران و چهره فروزان زمان، را که ضایعه‌ای بزرگ برای حوزه‌های علمیه و جهان تشیع به شمار می‌آید، به محضر حضرت ولی‌عصر (عجل‌الله تعالی فرجه الشریف)، مقام معظم رهبری، مراجع عظام تقلید، حوزه‌های علمیه، شاگردان و ارادتمندان آن عالم فقید و نیز عموم شیعیان و دوستداران علم و حقیقت تسلیت عرض نموده و از درگاه خداوند متعال برای آن بزرگ‌مرد فقاهت، علو درجات و ارتقای مقامات با اولیای الهی و برای بازماندگان و خاندان عزیز شبیری و عموم سوگواران، صبر و اجر مسألت دارم.
حمید شهریاری دبیرکل مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- زندگی‌نامه حضرت آیتاللهالعظمی سید موسی شبیری (حسینی)، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 27 دی‌ماه 1400 ش.
