سوره توحید

سورۀ توحید
نام‌های دیگر سوره	سورۀ اخلاص سورۀ قل هو اللّه احد
شماره سوره	۱۱۲
محل نزول	مکه (مکی)
جزء	۳۰
تعداد آیات	۴

سورۀ توحید یا سورۀ اخلاص که به سورۀ اخلاص و سورۀ قل هو اللّه احد هم شناخته می‌شود، دوازدهمین سورۀ قرآن کریم می‌باشد. در باب‌های طهارت، صلات و حج به مناسبت از آن سخن رفته است. در این سوره از یگانگی خداوند سخن به میان آمده است و از فضیلت این سوره همین بس که قرائت ۳ مرتبه سـورۀ تـوحید مساوی با ختم قرآن می‌باشد. سورۀ توحید یا اخلاص یکی از سوره‌هایی است که در نمازهای یومیه تکرار می‌شود.

اسامی سوره

1. اخلاص؛
2. قل هو الله احد؛
3. اساس؛
4. توحید؛
5. نسبة الرب؛
6. صمد؛
7. نور؛
8. مانعه؛
9. نجات ؛
10. ولایت؛
11. تفرید؛
12. تجرید؛
13. محضر؛
14. مقشقشه؛
15. معرفت؛
16. منفّره؛
17. برائت؛
18. امان؛
19. مذکره؛
20. معوذه؛
21. جمال.

نام‌گذاری

• «سورۀ اخلاص» به خاطر اینکه این اسم مختصر توانسته است معانی این سوره را در خود جمع کند به این نام مشهور شده است. زیرا که این سوره کیفیت عبادت خالصانه خدا را به مردم یاد می‌دهد.
• «سورۀ قل هو الله احد» به خاطر شروع سوره با این عبارت به این نام مشهور شده است و در لسان روایات هم از این نام استفاده شده است.
• «سورۀ اساس» به خاطر اشتمال این سوره به توحید الهی که اساس اسلام است.
• «سورۀ توحید»؛ به جهت اینکه اثبات وحدانیت خدا در این سوره آمده است.
• «سورۀ نسبة الرب»؛ زیرا که این سوره در جواب مشرکین که از حسب و نسب خدا سؤال کرده بودند نازل شده است.
• «سورۀ صمد»؛ به خاطر وجود این لفظ که از اسماء و صفات الهی می‌باشد در آیۀ دوم این سوره به این نام مشهور شده است این صفت الهی غیر از این سوره در هیچ جای دیگر قرآن نیامده است.
• «سورۀ نور»؛ به خاطر اینکه روایت شده است که این سورۀ نور قرآن است.
• «سورۀ مانعه»؛ به خاطر اینکه روایت شده است که این سوره مانع از عذاب قبر و آتش است.
• «سورۀ نجات»؛ به خاطر اینکه این سوره از کفر در دنیا و از آتش در آخرت نجات‌دهنده است.
• «سورۀ ولایت»؛ به خاطر اینکه هر کسی خدا را به وحدانیت شناخت او از اولیای مؤمن خداست و غیر خدا را ولی خود قرار نمی‌دهد.
• «سورۀ تفرید» و «سورۀ تجرید»؛ زیرا که در این سوره فقط به صفات سلبی خداوند که صفات جلال هستند اشاره شده است.
• «سورۀ محضر»؛ به خاطر اینکه ملائکه در هنگام قرائت آن حضور پیدا می‌کنند.
• «سورۀ مقشقشه»؛ برای آنکه تالی و خواننده خود را از شرک و نفاق دور می‌نمايد.
• «سورۀ معرفت»؛ به خاطر اینکه این سوره دارای معارفی از صفات الهی هست که معرفت خدا جز به آنها حاصل نمی‌شود.
• «سورۀ منفّره»؛ به خاطر اینکه شیطان در زمان قرائت آن متنفر می‌شود.
• «سورۀ برائت»؛ به خاطر اینکه فرد را از شرک دور می‌کند.
• «سورۀ امان»؛ زیرا کسی که به محتوای آن اعتقاد دارد از عذاب در امان است.
• «سورۀ مذکره»؛ زیرا که این سوره تذکردهنده توحید خالصی است که در فطرت هر انسانی به ودیعه گذاشته شده است.
• «سورۀ معوّذه»؛ بخاطر سخن پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) به عثمان به مظعون، در حالی‌که او بیمار بود او را به سورۀ اخلاص و دو سورۀ بعد آن تعویذ کرد و به او گفت به آن تعوذ کن.
• «سورۀ جمال»؛ به خاطر اینکه اصول صفات الهی در این سوره جمع شده است که اجمل و اکمل صفات هستند.

محتوا و موضوعات

سورۀ اخلاص چنانکه از نامش پيدا است (سورۀ اخلاص و سورۀ توحيد) از توحيد پروردگار، و يگانگی او سخن می‌گويد، و در چهار آیۀ کوتاه چنان توصيفی از يگانگی خداوند کرده که نياز به اضافه ندارد.

محل و زمان نزول

• سورۀ اخلاص مکی و بعضی گفته‌اند مدنی است.
• تاريخ نزول سورۀ اخلاص در ما بين ابتداء وحی و هجرت مسلمين به حبشه است و بعد از سورۀ ناس نازل شده است.

فضائل، خواص و ثواب قرائت

1. در حديث ابی‌بن‌کعب است که هر کس آن را قرائت کند مثل آن است که يک سوم قرآن را خوانده و به او به عدد هر کس که به خدا و ملائکه و کتب سماوی و پيامبران خدا و روز قيامت ایمان آورده، ده حسنه اجر و ثواب داده می‌شود.
2. از ابی‌درداء از پيغمبر (صلّی‌الله علیه وآله) روايت شده که فرمود: «آيا عاجز است کسی از شما که يک سوم قرآن را در شب بخواند، گفتم يا رسول اللَّه کيست که بتواند اين کار را بکند، فرمود: بخوانيد قل هو اللَّه را».
3. از انس از پيغمبر (صلّی‌الله علیه وآله) روايت شده که فرمود: «هر کس يک بار قل هو اللَّه احد بخواند به او برکت داده شود و اگر دوبار بخواند به او و خاندان او برکت داده شود، و اگر سه بار بخواند به او و خاندانش و تمام همسايگان او برکت داده شود، پس اگر دوازده مرتبه بخواند، برای او دوازده قصر در بهشت بنا شود، پس نگهبانان بهشت گويند برويم تا قصر برادرمان را تماشا کنيم، پس اگر صد مرتبه آن را بخواند گناه بيست‌وپنج سال او بخشيده شود البته غير از گناه خون و مال (حق‌الناس) پس اگر‌چهار صد مرتبه بخواند گناه چهار صد سال او آمرزيده شود، و اگر هزار مرتبه بخواند نميرد مگر آنکه جای خود را در بهشت ببيند يا ديگری مکان او را ديده و برای او بگويد».
4. از سهل‌بن‌سعدساعدی روايت شده که گفت مردی شرفياب حضور پيامبر (صلّی‌الله علیه وآله) شده و به آن حضرت از فقر و تنگی معاش شکايت نمود، پس پيغمبر (صلّی‌الله علیه وآله) فرمود هر گاه داخل منزلت شدی اگر کسی در خانه بود سلام کن، و اگر کسی هم در خانه‌ات نبود سلام کن و يک مرتبه قل هو اللَّه احد را بخوان پس آن مرد به اين دستور عمل کرد و خداوند روزی فراوان به او مرحمت کرد تا به همسايگانش احسان نمود.
5. سکونی از امام صادق (علیه‌السّلام) روايت کرده که رسول خدا (صلّی‌الله علیه وآله) بر جنازه سعدبن‌معاذ نماز خواند و چون از نمازش فارغ شد فرمود: «هفتاد هزار فرشته که در ميان آنها جبرئيل بود آمدند و بر سعد نماز خواندند، به جبرئيل گفتم سعد به واسطه چه عملی مستحق نماز شما شد گفت به خاطر اینکه قل هو اللَّه احد را می‌خواند؛ در حال نشسته و ايستاده و سواره و پياده و در رفتن و برگشتن (و خلاصه در هر حال).»
6. منصوربن‌حازم از امام صادق (علیه‌السّلام) روايت کرده که فرمود: «کسی که يک روز از او بگذرد و در نمازهای پنجگانه واجبش سورۀ قل هو اللَّه احد را نخواند به او گفته می‌شود بنده خدا تو از نمازگذاران نيستی».
7. ابوبکر حضرمی از آن حضرت روايت نموده که فرمود: «کسی که ايمان به خدا و روز قيامت داشته باشد، پس نبايد بعد از هر نماز واجبی قل هو اللَّه احد را ترک کند، و به درستی که کسی که قل هو اللَّه احد را بعد از هر نماز واجب بخواند برای او خير دنيا و آخرت جمع شده و خدا او و پدر و مادرش و فرزندانش را بيامرزد».
8. عبد الله‌بن‌حجر گويد شنيدم که اميرالمؤمنين (علیه‌السّلام) می‌فرمود: «کسی که يازده مرتبه بعد از نماز صبح قل هو اللَّه احد بخواند در اين روز گناهی مرتکب نشود و بينی شيطان را به خاک بسايد».
9. ابراهيم‌بن‌مهزم از کسی که از موسی‌بن‌جعفر (علیه‌السّلام) شنيده بود روايت نموده که می‌فرمود: «کسی که قل هو اللَّه احد را ميان خود و هر جبّار و ستمکاری مقدم بدارد خدا شرّ وی را از او منع می‌کند، و آن را از جلوی او و از پشت سرش و از راست و چپش بخواند، پس هر گاه اين کار را کرد خدا روزی کند خير او را و منع نمايد از او شر او را، و فرمود هرگاه از کاری ترسيد صد آيه از هر کجا که خواستی از قرآن بخوان آنگاه بگو سه مرتبه (اللّهمّ اکشف عنّی البلاء)».
10. عيسی‌بن‌عبداللَّه از پدرش از جدش از علی (علیه‌السّلام) روايت کرده که گفت: «رسول خدا (صلّی‌الله علیه وآله) فرمود کسی که صد مرتبه قل هو اللَّه احد در موقع خواب بخواند خدا گناه پنجاه سال او را می‌آمرزد».

جستارهای وابسته

• حج
• وحی
• هجرت
• طهارت
• عذاب قبر

منابع

• سوره اخلاص، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ‏۲۲ فروردین‌ماه ۱۴۰۱ ش.