سوره انبياء

سورهٔ انبياء
نام‌های دیگر سوره	سورهٔ إقترب
شماره سوره	۲۱
محل نزول	مکه‌ (مکی)
جزء	۱۷
تعداد آیات	۱۱۲

سورهٔ انبیاء، از سوره‌های مکی قرآن است. معرفی این سوره به نام انبیاء، به دلیل وجود اسم شانزده پیامبر در آن است. از موضوعات اساسی این سوره، توحید، نبوت، معاد و توصیه به مردم جهت غفلت‌زدایی است. علاوه، آیات ۸۷ و ۸۸ این سوره که به آیهٔ نماز غفیله یا ذکر یونسیه معروف است و آیهٔ ۱۰۵ مبنی بر اینکه صالحان وارث زمین خواهند شد، از آیات مشهور این سوره می‌باشد.

أنبیاء

جمع نبی به معنای پیامبران است.

مفهوم کلی سوره

1. یادآوری یگانگی خدا؛
2. یاد كرد رستاخیز؛
3. بخش‌هایی از زندگی پیامبر الهی.

اسامی سوره

1. سورهٔ انبیاء؛
2. سورهٔ إقترب.

علت نام‌گذاری

1. «سورهٔ أنبیاء»؛ در این سوره از مجموع بیست‌وشش پیامبری كه نام‌شان در قرآن آمده به داستان شانزده نفر از آنها اشاره شده است.
2. «سورهٔ إقترب»؛ به این‌دلیل که سوره یاد شده با عبارت «إقترب» آغاز شده است و روایاتی هم در تسمیه سوره به این نام وجود دارد، همانند روایتی از پیامبر صلی‌الله علیه، که در برخی از تفاسیر آمده است.

تعداد آیات و کلمات و حروف

• سورهٔ انبیاء صد و دوازده آیه دارد.
• سورهٔ انبیاء هزار و صد و شصت‌ و هشت کلمه دارد. (گفتنی است که اقوال در باره تعداد کلمات سوره‌های قرآن، مختلف است)
• سورهٔ انبیاء چهار هزار و هشتصد و نود حرف دارد. (گفتنی است که اقوال در باره تعداد حروف سوره‌های قرآن، مختلف است)

اهداف و آموزه‌ها

هدف‌های اساسی سورهٔ انبیاء عبارت‌ است از:

1. توجه به یگانگی خداوند؛
2. توجه به معاد؛
3. توجه به رسالت پیامبران الهی.

محتوا و موضوعات

• محتوا و موضوعات سورهٔ انبیاء بر محور مطالب ذیل می‌چرخد:
• این سوره چنانكه از نامش پیدا است، سورهٔ پیامبران است، چرا كه نام شانزده پیامبر، که بعضی با ذكر فرازهایی از حالات‌شان و بعضی تنها به صورت اشاره در این سوره آمده و بدین‌شرح است. (حضرت موسی، ‌هارون، حضرت ابراهیم، لوط، اسحاق، یعقوب، نوح، داود، سلیمان، ایوب، اسماعیل، ادریس، ذوالكفل، ذاالنون، زكریا و یحیی (علیهم‌السّلام). بنابراین، برنامه های انبیاء، محور اصلی و مهم مباحث این سوره است. علاوه بر این‌، پیامبران دیگری نیز هستند كه نام‌شان صریحا در این سوره برده نشده، ولی پیرامون آنها سخنی آمده است (مانند پیامبر اسلام (صلّی‌الله علیه و آله) و حضرت مسیح (علیه‌السّلام)؛
• از این‌گذشته، ویژگی سوره‌های مكی كه از عقاید دینی مخصوصا از مبداء و معاد سخن می‌گوید، كاملا در این سوره منعكس است؛
• در این‌سوره، از یکتایی خالق و اینكه جز او معبود و آفریدگاری نیست و نیز از آفرینش جهان بر اساس هدف و اتحاد قوانین حاكم بر این عالم و نیز یکسان بودن موجودات در برابر مرگ، بحث شده است؛
• بخش دیگری از این سوره، از پیروزی حق بر باطل، توحید بر شرك و لشكریان عدل و داد بر جنود ابلیس، سخن گفته شده است؛
• جالب اینكه این سوره با هشدارهای شدید به مردم غافل و بی‌خبر از حساب و كتاب آغاز شده و با هشدارهای دیگری در همین زمینه، پایان می‌یابد.

فضائل سوره

1. ابی‌ بن‌ كعب از پیامبر خدا نقل كرده است كه «هر كسی سورهٔ انبیاء را بخواند، خداوند هنگام محاسبه با او سخت نخواهد گرفت و حتی او را خواهد بخشید و نیز همه پیامبرانی كه نام‌شان در قرآن آمده است، به او سلام می‌کنند».
2. امام صادق (علیه‌السّلام) فرمود: «هر كسی سوره انبیاء را از روی محبت بخواند، در این جهان در نظر مردم با ابهت جلوه می‌کند و در بهشت همنشین پیامبران است ».

زمان و فضای نزول

• سورهٔ انبیاء، حدود سال دوازدهم بعثت نازل شده است.
• سورهٔ انبیاء اندكی پیش از هجرت (حدود سال دوازدهم بعثت) نازل شد، آنهم در برهه‌ای از زمان كه مكیان در اوج تكبر و بی‌اعتنایی به قرآن به سر می‌بردند، در حالیکه این سوره كافران را به نزدیک شدن عذاب تهدید می‌كرد و همانند سایر سوره‌های مكی، به تثبیت امور اعتقادی (توحید، نبوت، معاد) می‌پرداخت.
• به گفته علامه طباطبایی، هدف این سوره، تثبیت نبوت است كه آن را بر پایه توحید و معاد بنا نهاده است.
• این سوره با بیان اوصاف پیامبران پیشین، اتهامات مشركان به پیامبر اكرم (صلّی‌الله علیه و آله) را رد كرده و تأكید می‌كند كه آن‌حضرت نیز دارای همان ویژگی‌ها و رسالت او نیز هماهنگ با رسالت آنان است. به نظر می‌رسد بیان احوال پیامبران در این سوره، با این هدف است كه پیامبر اسلام را برای بر دوش كشیدن بار سنگین رسالت آماده کند.

ویژگی‌ها

1. سورهٔ انبیاء از سور مئین (صد آیه‌ای‌ها) است ابن قتیبه می‌گوید: سورهٔ مئین سوره‌هایی هستند که بعد از سورهٔ طوال آمده‌اند و علت نام‌گذاری این سوره‌ها به مئین، نزدیک بودن تعداد آیه‌های این سوره‌ها به عدد صد می‌باشد. گفته شده این سوره‌ها عبارتند از «بنی‌إسرائیل، كهف، مریم، طه، أنبیاء، حج و مؤمنون».
2. برخی دیگر نیز سور مئین را سوره‌های «توبه، نحل، هود، یوسف، کهف، بنی‌اسرائیل، انبیاء، طه، مؤمنون، شعراء و صافات» ذکر کرده‌اند.
3. روایتی از رسول خدا (صلّی‌الله علیه وآله) نقل شده است كه فرمود: خداوند هفت سوره طوال را به جای تورات و سوره‌های مئین را به جای انجیل و سوره‌های مثانی را به جای زبور به من داد، و پروردگارم مرا با دادن سوره‌های مفصّل فزونی بخشید.
4. بخاری از ابن مسعود روایت كرده كه دربارۀ سوره‌های: بنی‌اسرائیل، كهف، مریم، طه، و الانبیاء گفت: «این سوره‌ها از سوره‌های كهن اول و از دیرینه‌ها است» سپس به همین‌ترتیب، آنها را ذكر كرد.
5. در قرآن نام بیست‌ و شش پیامبر آمده و در این سوره از شانزده تن از آنان یاد شده است. و آیات هشتاد و هفت و هشتاد و هشت این سوره ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنادى فِی الظُّلُماتِ أَنْ لا إِلهَ إِلاّ أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظّالِمِین؛ فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ نَجَّیْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ ^{[انبیاء–87 و 88]} ‎در نماز غفیله خوانده می‌شود.

جستارهای وابسته

• توحید
• نبوت
• معاد
• ارث

منابع

• رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 8 مهرماه 1405 ش.
• سخاوی، علم‌الدین، جمال القراء و كمال الإقراء، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 8 مهرماه 1405 ش.
• طبرانی، سلیمان بن احمد، التفسیر الكبیر: تفسیر القرآن العظیم (الطبرانی)، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 8 مهرماه 1405 ش.
• نيشابورى، احمد بن محمد ثعلبی، الكشف و البیان، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 8 مهرماه 1405 ش.
• مکارم شیرازی، ناصر و گروهی از نویسندگان، تفسیر نمونه، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 8 مهرماه 1405 ش.
• رسولی محلاتی، سید هاشم، ترجمه تفسیر مجمع‌البیان، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 8 مهرماه 1405 ش.
• دانش‌نامه قرآن کریم، ویژه نوجوانان، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 8 مهرماه 1405 ش.
• شحاته، عبدالله محمود، اهداف كل سوره، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 8 مهرماه 1405 ش.
• طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 8 مهرماه 1405 ش.
• ابن جوزی، زادالمسیر فی علم التفسیر، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 8 مهرماه 1405 ش.
• جلالی، محمدحسین، دراسة حول القرآن الکریم، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 8 مهرماه 1405 ش.
• معرفت، محمدهادی، التمهید فی علوم القرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 8 مهرماه 1405 ش.
• سیوطی، جلال‌الدین، ترجمه الإتقان فی علوم القرآن، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 8 مهرماه 1405 ش.
• سوره انبیا، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 9 شهریورماه 1401 ش.