سوره مؤمنون

سورهٔ مؤمنون
نام‌های دیگر سوره	سورهٔ قد أفلح سورهٔ فلاح
شماره سوره	۲۳
محل نزول	مکه‌ (مکی)
جزء	۱۸
تعداد آیات	۱۱۸

سورهٔ مؤمنون، بیست و سومین سوره و از سوره‌های مکی قرآن است که در جزء ۱۸ قرآن جای دارد. این سوره به دلیل اشاره به ۱۵ صفت از صفات مؤمنان، مؤمنون نامیده شده است. روی‌گردانی از کار و سخن بیهوده، پیشتاز بودن در کارهای خیر، اشاره به داستان حضرت موسی (علیه‌السّلام) و حضرت نوح (علیه‌السّلام)، خلقت انسان و معاد از مباحث این سوره است. آیات ۹۹ و ۱۰۰ درباره آرزوی کافران هنگام مرگ برای بازگشت به دنیا و انجام اعمال صالح از آیات مشهور سوره مؤمنون است.

مؤمنون

جمع مؤمن، به معنای افراد با ایمان.

مفهوم کلی سوره

1. آیات آفاقی و انفسی خدا؛
2. هشدار در مورد معاد؛
3. سرگذشت عبرت آموز مردان‌الهی؛
4. صفات برجسته مؤمنان.

اسامی سوره

1. سورهٔ مؤمنون؛
2. سورهٔ قد أفلح؛
3. سورهٔ فلاح.

علت نام‌گذاری

• «سورهٔ مؤمنون»؛ سبب نام‌گذاری آن یازده آیۀ ابتدای این سوره است‌که اوصاف و آثار و نشانه‌های مؤمنان را بیان کرده است.
• «سورهٔ قد أفلح»؛ نام‌گذاری سوره به اسم اولین عبارت می‌باشد.
• «سورهٔ فلاح»؛ ابن‌عاشور در التحریر و التنویر این اسم را برای این سوره آورده است ولی علتی بر آن ذکر نکرده است. به نظر می‌رسد به خاطر کلمه افلح در آیه اول و آیات بعدی این سوره است‌که عوامل فلاح و رستگاری مؤمنین را بیان می‌کند.

تعداد آیات و کلمات و حروف

• سورهٔ مؤمنون صدوهیجده آیه دارد.
• سورهٔ مؤمنون هزاروهشت‌صدوچهل کلمه دارد.(لازم به ذکر است اقوال در تعداد کلمات سوره‌های قرآن مختلف است)
• سورهٔ مؤمنون چهارهزاروهشت‌صدودو حرف دارد. (لازم به ذکر است اقوال در تعداد حروف سوره‌های قرآن مختلف است)

اهداف و آموزه‌ها

اهداف کلی سورهٔ مؤمنون عبارتند از:

• جلب توجه به مبدأ هستی؛
• جلب توجه به معاد؛
• بیان صفات مؤمنان.

محتوا و موضوعات

سورهٔ مؤمنون چنانکه از نامش پیدا است بخش مهمی از آن سخن از اوصاف برگزیده مؤمنان است. سپس بحث‌هایی در زمینه اعتقاد و عمل بیان می‌کند که تکمیل کننده آن صفات می‌باشد. روی هم رفته مجموع مطالب این سوره را می‌توان به چند بخش تقسیم کرد:

• بخش اول که از آیه قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ آغاز می‌شود تا چندین آیه بعد بیانگر صفاتی است که مایۀ فلاح و رستگاری مؤمنان است و خواهیم دید این اوصاف آن قدر حساب شده و جامع است که جنبه‌های مختلف زندگی فردی و اجتماعی را تحت پوشش خود قرار می‌دهد. و از آنجا‌که خمیر مایه همه آنها ایمان و توحید است.
• در بخش دوم به نشانه‌های مختلف خداشناسی، و آیات آفاقی و انفسی پروردگار در پهنه عالم هستی، اشاره کرده، و نمونه‌هایی از نظام شگرف عالم آفرینش را در آسمان و زمین و آفرینش انسان و حیوانات و گیاهان بر می‌شمارد.
• و برای تکمیل جنبه‌های عملی در بخش سوم به شرح سر گذشت عبرت انگیز جمعی از پیامبران بزرگ هم‌چون نوح (علیه‌السّلام)، هود (علیه‌السّلام)، موسی (علیه‌السّلام)، عیسی (علیه‌السّلام) پرداخته فرازهایی از زندگی آنها را بیان می‌کند.
• در بخش چهارم روی سخن را به مستکبران کرده، و با دلائل منطقی و گاه با تعبیرات تند و کوبنده به آنها هشدار می‌دهد، تا دل‌های آماده به خود آید و راه بازگشت به سوی خدا را پیدا کند.
• در بخش پنجم بحث‌های فشرده‌ای درباره معاد بیان کرده است.
• و در بخش ششم از حاکمیت خداوند بر عالم هستی و نفوذ فرمانش در همه جهان سخن می‌گوید.
• سرانجام در بخش هفتم باز هم سخن از قیامت، حساب، جزا و پاداش نیکوکاران و کیفر بدکاران به میان می‌آورد، و با بیان هدف آفرینش انسان سوره را پایان می‌دهد. و به این ترتیب محتوای این سوره مجموعه‌ای است از درس‌های اعتقادی و عملی، و مسائل بیدارکننده و بیان خط سیر مؤمنان از آغاز تا پایان.

فضائل سوره

• ابی‌بن‌کعب از پیامبر روایت کرده است که «هر که سورهٔ مؤمنون را بخواند، فرشتگان در روز قیامت او را به روح و ریحان و آنچه موجب چشم روشنی است، بشارت میدهند».
• امام صادق (علیه‌السّلام) فرمود «هر که سورهٔ مؤمنون را بخواند و در هر جمعه تکرار کند، خداوند کار او را به سعادت ختم می‌کند و در بهشت برین با انبیاء و مرسلین است».

محل و زمان و فضای نزول

1. سورهٔ مؤمنون در مکه بر پیامبر (صلّی‌الله علیه وآله) نازل شده است.
2. سورهٔ مؤمنون بعد از سوره انبیاء در مکه نازل گردیده است، بنابراین به نظر می‌آید حدود سال‌های هشت بعثت نازل شده باشد.
3. ظاهرا [فضا و] شأن نزولی برای سورهٔ مؤمنون نقل نشده است بلکه ضرورت موقع ایجاب می‌کرده که در تداوم وحی آسمانی، این مطالب ارزنده یادآوری و بیان شود تا مؤمنان بدانند، ایمان تنها با زبان کافی نیست بلکه لازمه‌اش عمل است و نیز آنها و کافران بدانند که کفر و شرک و اعمال ناشایست در دنیا و آخرت پیامد ناگواری دارد.

ویژگی

• سورهٔ مؤمنون جزو سور مئین (صد آیه ای‌ها) است ابن قتیبه می‌گوید سورهٔ مئین سوره‌هایی هستند که بعد از سور طوال آمده‌اند علت نام‌گذاری این سوره‌ها به مئین نزدیک بودن تعداد آیه‌های این سوره‌ها به عدد صد می‌باشد.
• گفته شده این سوره‌ها عبارتند از «بنی إسرائیل، کهف، مریم، طه، أنبیاء، حج و مؤمنون». برخی دیگر نیز سور مئین را سوره‌های «توبه، نحل، هود، یوسف، کهف، بنی اسرائیل، انبیاء، طه، مؤمنون، شعراء و صافات» ذکر کرده‌اند.
• روایتی است که از رسول خدا (صلّی‌الله علیه وآله) نقل شده که فرمود: خداوند هفت سوره طوال را به جای تورات و سوره‌های مئین را به جای انجیل و سوره‌های مثانی را به جای زبور به من داد و پروردگارم مرا با دادن سوره‌های مفصّل فزونی بخشید.
• اهداف و اوصاف ناب و عوامل رستگاری مؤمنان در سوره مؤمنون به زیبایی ترسیم شده است.

جستارهای وابسته

• مؤمن
• مرگ
• انسان
• معاد

منابع

• سوره مؤمنون، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: ‏۶ شهریورماه ۱۴۰۱ ش.