زنادقه: تفاوت میان نسخهها
جز (جایگزینی متن - '.او' به '. او') |
(←عقاید) |
||
(۱۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد) | |||
خط ۱: | خط ۱: | ||
'''زنادقه''' جمع زندیق است و زندیق در اصطلاح به | {{جعبه اطلاعات فرق و مذاهب | ||
| عنوان =زنادقه | |||
| تصویر = | |||
| توضیح تصویر = | |||
| نام =زنادقه | |||
| نام رایج = | |||
| تاریخ شکل گیری = 2 ق | |||
| قرن شکل گیری = قرن دوم هجری قمری | |||
| مبدأ شکل گیری = کوفه و حیره | |||
| موسس =موالیان ایرانی | |||
| عقیده = 1. الحاد در عقیده. 2. انکار خدا و ادیان | |||
}} | |||
'''زنادقه''' جمع زندیق است و زندیق در اصطلاح به مسلمان ملحدی میگویند که تفسیرهای او از نصوص شرعیه [[قرآن]] و [[سنت]]، موجب گمراهی مسلمانان میشود. | |||
== | == معناشناسی == | ||
کلمه زندیق از ریشه | کلمه زندیق از ریشه پهلوی زندیک میآید که به معنی مفسّر «اوستا» کتاب [[زرتشت]] است و چون [[مانویان|مانویان]] و [[مزدکیان|مزدکیان]] جرأت اظهار عقاید دینی خود را نداشتند به تفسیر اوستا پرداخته میگفتند: منظور ما از این سخنان شرح و تفسیر «اوستا» میباشد، از آن جهت ایشان را «زندیک» نامیدند. | ||
==تاریخچه== | == تاریخچه == | ||
نخستین زندیقان از موالیان | نخستین زندیقان از موالیان ایرانی در [[کوفه]] و حیره بودند که خود را به قبایل عرب نسبت داده و عقاید کفرآمیز خویش را اشاعه میدادند. اولین کسی که اظهار زندقه کرد، جعد بن درهم در عراق بود (مقتول در 125 ه)، سپس بشّار بن برد و صالح بن عبدالقدوس و ابنراوندی و ابنالمقفع اظهار زندقه کردند.<ref> مشکور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامی، مشهد، نشر آستان قدس رضوی، سال 1372 خورشیدی، چاپ دوم، ص 211</ref> | ||
زنادقه طبقه متجدد و | زنادقه طبقه متجدد و تحصیلکرده آن عصر بودند. طبقهای که با زبانهای زنده آن روز دنیا آشنا و زبان سُریانی را که در آن زمان بیشتر زبان علمی بود میدانستند. بسیاری از آنها زبان یونانی میدانستند. بسیاریشان ایرانی بودند و زبان فارسی میدانستند. بعضی زبان هندی میدانستند و زندقه را از هند آورده بودند. | ||
بیشتر معتقدند که ریشه زندقه از | بیشتر معتقدند که ریشه زندقه از مانویها است. زنادقه از اساس منکر خدا و ادیان بودند و این طبقه ـ حال روی هر حسابی بود ـ آزادی داشتند. حتی در حرمین [[مکه]] و [[مدینه]] و حتی در [[مسجدالحرام]] و مسجدالنبی مینشستند و حرفهایشان را میزدند، البته به عنوان اینکه بالاخره فکر یا شبههای است که برای ما پیدا شده و باید آن را بیان کنیم.<ref>مرتضی مطهری، سیری در سیره ائمه اطهار(ع) صفحه71 ـ 72. با ویرایش واصلاح عبارات</ref> زنادقه سخت مورد تعقیب [[عباسیان|خلفای عباسی]] بودند، و علمای اسلام گناه زندقه را قابل بخشش نمیدانستند چنانکه [[محمد غزالی|غزالی]] در کتاب «فیصل التفرقه بین الاسلام و الزندقه» در تأویل حدیث تفرقه درباره نجات فرق اسلام قایل به تسامح شده مینویسد: «کلها فی الجنة الا الزنادقه». این گروه غالبا قائل به اباحه و شک در دین و نوعی آزاداندیشی و اغلب «ثنوی» بودند. مانند صالح بن عبدالقدوس که قائل به دو اصل قدیم «نور» و «ظلمت» بود. در سال 163 هجری مهدی خلیفه عباسی شدیدا به تعقیب زنادقه پرداخت و به محتسب معروف آن زمان عبدالجبار که او را صاحب الزنادقه میگفتند مأموریت داد که در بلاد اسلام جستجو کند و هرجا به این طایفه برخورد، آنان را تعقیب و به قتل رساند. این سختگیریها ما بین سالهای 166 و 170 هجری به اوج شدت رسید و به اندک گمانی که درباره دین کسی میبردند او را متهم به زندقه میکردند. | ||
این | غالبا برای امتحان کسی که گمان میکردند او از زنادقه است به وی امر مینمودند که بر صورت مانی که در آن زمان تصویری از او موجود بود خیو (آب دهان) بیندازد، اگر امتناع میکرد او را متهم به زندقه میکردند و یا میگفتند مرغی دریایی را که نام او تذرگ (تذرو) بود بکشد و ظاهرا مانویان از قتل حیوانات ابا داشتند به خصوص از قتل این پرنده. اتفاقا در آن زمان که مصادف با سال 1239 م بود کاتارهای مانوی که از توسکانیها بودند، مورد تعقیب پاپ ژرژ چهارم قرار گرفتند و ایشان را وادار میکردند در پیش اسقفان گوشت بخورند، زیرا مانویان از خوردن گوشت ابا میکردند. در زمان خلفای عباسی، تنها مانویان را تعقیب نمیکردند بلکه هاشمیان را که از اولاد [[علی بن ابیطالب|علی (ع)]] بودند و دعوت خلافت داشتند متهم به زندقه میکردند، چنان که عبداللَّه بن معاویه را از زندقیان میشمردند، یا بعضی از مخالفان خود را به اتهام زندقه میکشتند. از جمله کسانی که خلفای عباسی بعنوان زندقه مورد تعقیب قرار دادند، ابو علی سعید، ابو علی رجا و ابو یحیی یزدان بخت بودند. ظاهرا زنادقه حقیقی از دین مزدکی و مانوی خود بر نمیگشتند و تن به مرگ میدادند. از مشاهیر و متکلمان زنادقه ابنطالوت و نعمان نامی بودند که هر دو استاد ابن راوندی زندیق مشهور به شمار میرفتند. | ||
غالبا | زنادقهای که در بین سالهای 153 و 170 هجری قمری به امر مهدی وهادی دو خلیفه عباسی مورد تعقیب قرار گرفتند، غالبا مانوی بوده و از قائلین به دو اصل قدیم «نور» و «ظلمت» به شمار میرفتند و ذبح حیوانات و خوردن گوشت آنها را حرام میشمردند. [[شعوبیه|شعوبیه]] یعنی ایرانیان قائل به برتری عجم بر عرب، اغلب از زنادقه بودند. از شخصیتهای بارز زنادقه، عبدالکریم [[ابن ابیالعوجاء|ابن ابیالعوجاء]] بود. ابو علی ورّاق معتزلی نیز از ایشان به شمار میرفت و او را از زنادقه و [[شیعه|شیعه]] [[رافضی|رافضی]] میشمردند و معتقد به اصالت نور و ظلمت بود. در میان ادبا و شعرا ابان بن عبدالحمید لاحقی که کلیله و دمنه ابن المقفع را به شعر درآورده بود نیز از زنادقه به شمار میرفت و مانند بشّار بن برد از ملیگرایان ایرانی بود. ابوالعتاهیه را نیز از زنادقه شمردهاند، زیرا در اشعار خود به اصالت دو اصل خیر و شر و نور و ظلمت قایل بود. ولید بن یزید اموی را که خلیفهای بیاعتقاد بود و به قرآن کریم جسارت کرد و با انداختن تیری آن را پاره کرده و بسوزانید نیز زندیق میخواندند. دیگر کسانی را که زندیق خواندهاند، معن بن زائده شیبانی و دیگری عبدالسلام رعبان بود. | ||
==عقاید== | == عقاید == | ||
زنادقه معتقدند که هیچ کسی نمیتواند برای خویش خدایی را ثابت کند چرا که اثبات هر شئ | زنادقه معتقدند که هیچ کسی نمیتواند برای خویش خدایی را ثابت کند. چرا که اثبات هر شئ تنها پس از ادراک حسی آن ممکن است، در حالی که چیزی که با حواس درک شد، خدا نیست و چیزی که درک نشد قابل اثبات نیست<ref>تلبیس ابلیس، ابن جوزی، ص41</ref><ref>فرق الشیعة، حسن بن موسی نوبختی، ص46</ref><ref>المقالات و الفرق، سعد اشعری، ص64 / هفتاد و سه ملت، ص 40</ref>. | ||
==کیفر زندیق== | == کیفر زندیق == | ||
کیفر زندیق بنا به آیه «إِنَّما جَزاءُ الَّذِینَ یُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَساداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیا ...» <ref>سوره مائده، آیه 33</ref> قتل و صلب ایشان یا بریدن دست و پا از چپ و راست | کیفر زندیق بنا به آیه «إِنَّما جَزاءُ الَّذِینَ یُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَساداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیا ...» <ref>سوره مائده، آیه 33</ref> قتل و صلب ایشان یا بریدن دست و پا از چپ و راست میباشد، زیرا آنان با خدا و رسولش جنگ کرده و در زمین فساد میکنند<ref>محمد جواد مشکور، تاریخ فرق اسلامی، مشهد، نشر آستان قدس رضوی، سال 1372 خورشیدی، چاپ دوم، ص 210 با ویرایش و اصلاح عبارات</ref>. | ||
==پانویس== | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | |||
{{فرق و مذاهب}} | |||
[[رده: فرق و مذاهب | [[رده:فرق و مذاهب]] | ||
نسخهٔ ۵ مهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۸:۵۸
زنادقه | |
---|---|
![]() | |
نام | زنادقه |
تاریخ شکل گیری | 2 ق، ۲ ش، ۶۲۳ م |
قرن شکل گیری | قرن دوم هجری قمری |
مبدأ شکل گیری | کوفه و حیره |
موسس | موالیان ایرانی |
عقیده | 1. الحاد در عقیده. 2. انکار خدا و ادیان |
زنادقه جمع زندیق است و زندیق در اصطلاح به مسلمان ملحدی میگویند که تفسیرهای او از نصوص شرعیه قرآن و سنت، موجب گمراهی مسلمانان میشود.
معناشناسی
کلمه زندیق از ریشه پهلوی زندیک میآید که به معنی مفسّر «اوستا» کتاب زرتشت است و چون مانویان و مزدکیان جرأت اظهار عقاید دینی خود را نداشتند به تفسیر اوستا پرداخته میگفتند: منظور ما از این سخنان شرح و تفسیر «اوستا» میباشد، از آن جهت ایشان را «زندیک» نامیدند.
تاریخچه
نخستین زندیقان از موالیان ایرانی در کوفه و حیره بودند که خود را به قبایل عرب نسبت داده و عقاید کفرآمیز خویش را اشاعه میدادند. اولین کسی که اظهار زندقه کرد، جعد بن درهم در عراق بود (مقتول در 125 ه)، سپس بشّار بن برد و صالح بن عبدالقدوس و ابنراوندی و ابنالمقفع اظهار زندقه کردند.[۱] زنادقه طبقه متجدد و تحصیلکرده آن عصر بودند. طبقهای که با زبانهای زنده آن روز دنیا آشنا و زبان سُریانی را که در آن زمان بیشتر زبان علمی بود میدانستند. بسیاری از آنها زبان یونانی میدانستند. بسیاریشان ایرانی بودند و زبان فارسی میدانستند. بعضی زبان هندی میدانستند و زندقه را از هند آورده بودند.
بیشتر معتقدند که ریشه زندقه از مانویها است. زنادقه از اساس منکر خدا و ادیان بودند و این طبقه ـ حال روی هر حسابی بود ـ آزادی داشتند. حتی در حرمین مکه و مدینه و حتی در مسجدالحرام و مسجدالنبی مینشستند و حرفهایشان را میزدند، البته به عنوان اینکه بالاخره فکر یا شبههای است که برای ما پیدا شده و باید آن را بیان کنیم.[۲] زنادقه سخت مورد تعقیب خلفای عباسی بودند، و علمای اسلام گناه زندقه را قابل بخشش نمیدانستند چنانکه غزالی در کتاب «فیصل التفرقه بین الاسلام و الزندقه» در تأویل حدیث تفرقه درباره نجات فرق اسلام قایل به تسامح شده مینویسد: «کلها فی الجنة الا الزنادقه». این گروه غالبا قائل به اباحه و شک در دین و نوعی آزاداندیشی و اغلب «ثنوی» بودند. مانند صالح بن عبدالقدوس که قائل به دو اصل قدیم «نور» و «ظلمت» بود. در سال 163 هجری مهدی خلیفه عباسی شدیدا به تعقیب زنادقه پرداخت و به محتسب معروف آن زمان عبدالجبار که او را صاحب الزنادقه میگفتند مأموریت داد که در بلاد اسلام جستجو کند و هرجا به این طایفه برخورد، آنان را تعقیب و به قتل رساند. این سختگیریها ما بین سالهای 166 و 170 هجری به اوج شدت رسید و به اندک گمانی که درباره دین کسی میبردند او را متهم به زندقه میکردند. غالبا برای امتحان کسی که گمان میکردند او از زنادقه است به وی امر مینمودند که بر صورت مانی که در آن زمان تصویری از او موجود بود خیو (آب دهان) بیندازد، اگر امتناع میکرد او را متهم به زندقه میکردند و یا میگفتند مرغی دریایی را که نام او تذرگ (تذرو) بود بکشد و ظاهرا مانویان از قتل حیوانات ابا داشتند به خصوص از قتل این پرنده. اتفاقا در آن زمان که مصادف با سال 1239 م بود کاتارهای مانوی که از توسکانیها بودند، مورد تعقیب پاپ ژرژ چهارم قرار گرفتند و ایشان را وادار میکردند در پیش اسقفان گوشت بخورند، زیرا مانویان از خوردن گوشت ابا میکردند. در زمان خلفای عباسی، تنها مانویان را تعقیب نمیکردند بلکه هاشمیان را که از اولاد علی (ع) بودند و دعوت خلافت داشتند متهم به زندقه میکردند، چنان که عبداللَّه بن معاویه را از زندقیان میشمردند، یا بعضی از مخالفان خود را به اتهام زندقه میکشتند. از جمله کسانی که خلفای عباسی بعنوان زندقه مورد تعقیب قرار دادند، ابو علی سعید، ابو علی رجا و ابو یحیی یزدان بخت بودند. ظاهرا زنادقه حقیقی از دین مزدکی و مانوی خود بر نمیگشتند و تن به مرگ میدادند. از مشاهیر و متکلمان زنادقه ابنطالوت و نعمان نامی بودند که هر دو استاد ابن راوندی زندیق مشهور به شمار میرفتند. زنادقهای که در بین سالهای 153 و 170 هجری قمری به امر مهدی وهادی دو خلیفه عباسی مورد تعقیب قرار گرفتند، غالبا مانوی بوده و از قائلین به دو اصل قدیم «نور» و «ظلمت» به شمار میرفتند و ذبح حیوانات و خوردن گوشت آنها را حرام میشمردند. شعوبیه یعنی ایرانیان قائل به برتری عجم بر عرب، اغلب از زنادقه بودند. از شخصیتهای بارز زنادقه، عبدالکریم ابن ابیالعوجاء بود. ابو علی ورّاق معتزلی نیز از ایشان به شمار میرفت و او را از زنادقه و شیعه رافضی میشمردند و معتقد به اصالت نور و ظلمت بود. در میان ادبا و شعرا ابان بن عبدالحمید لاحقی که کلیله و دمنه ابن المقفع را به شعر درآورده بود نیز از زنادقه به شمار میرفت و مانند بشّار بن برد از ملیگرایان ایرانی بود. ابوالعتاهیه را نیز از زنادقه شمردهاند، زیرا در اشعار خود به اصالت دو اصل خیر و شر و نور و ظلمت قایل بود. ولید بن یزید اموی را که خلیفهای بیاعتقاد بود و به قرآن کریم جسارت کرد و با انداختن تیری آن را پاره کرده و بسوزانید نیز زندیق میخواندند. دیگر کسانی را که زندیق خواندهاند، معن بن زائده شیبانی و دیگری عبدالسلام رعبان بود.
عقاید
زنادقه معتقدند که هیچ کسی نمیتواند برای خویش خدایی را ثابت کند. چرا که اثبات هر شئ تنها پس از ادراک حسی آن ممکن است، در حالی که چیزی که با حواس درک شد، خدا نیست و چیزی که درک نشد قابل اثبات نیست[۳][۴][۵].
کیفر زندیق
کیفر زندیق بنا به آیه «إِنَّما جَزاءُ الَّذِینَ یُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَساداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیا ...» [۶] قتل و صلب ایشان یا بریدن دست و پا از چپ و راست میباشد، زیرا آنان با خدا و رسولش جنگ کرده و در زمین فساد میکنند[۷].
پانویس
- ↑ مشکور، محمد جواد، فرهنگ فرق اسلامی، مشهد، نشر آستان قدس رضوی، سال 1372 خورشیدی، چاپ دوم، ص 211
- ↑ مرتضی مطهری، سیری در سیره ائمه اطهار(ع) صفحه71 ـ 72. با ویرایش واصلاح عبارات
- ↑ تلبیس ابلیس، ابن جوزی، ص41
- ↑ فرق الشیعة، حسن بن موسی نوبختی، ص46
- ↑ المقالات و الفرق، سعد اشعری، ص64 / هفتاد و سه ملت، ص 40
- ↑ سوره مائده، آیه 33
- ↑ محمد جواد مشکور، تاریخ فرق اسلامی، مشهد، نشر آستان قدس رضوی، سال 1372 خورشیدی، چاپ دوم، ص 210 با ویرایش و اصلاح عبارات