حلمانیه

حلمانیه
نام	حلمانیه
موسس	ابوحلمان دمشقی
عقیده	1. حلول خداوند در صورت‌های زیبا. 2. اباحه‌گری در دین

حُلمانیه، فرقه‌ای از غُلاة شیعه با تمایلات صوفیانه بودند.

موسس

موسس این فرقه ابوحُلمان دمشقی است. وی در اصل ایرانی بود و سپس به دمشق رفت و در آنجا قائل به حلول خداوند در صورت‌های زیبا شد و به همین دلیل، در برابر زیبا‌رویان سجده می‌کرد.

تاریخچه

دربارۀ حلمانیه و شخص ابوحلمان اطلاعات کافی در دست نیست. تنها می‌دانیم که نام او علی و کنیه‌اش ابوالحسن و لقبش ابوحلمان (یا ابوحلخان) بوده و به‌ سبب آنکه بیشتر عمر خود را در شام گذرانده بود، به ابوحلمان دمشقی یا حلبی نیز مشهور شد. وی ظاهراً ایرانی و از اهالی فارس بود و از این‌رو، او را ابوحلمان فارسی نیز خوانده‌اند. لوئی ماسینیون در کتاب «شرح حال حلّاج» او را یکی از مریدان حلمان می‌‏داند و می‌نویسد که ابو‌حلمان صوفی بود. همو در «دائرة المعارف اسلامی» وی را شاگرد سلیم بصری خوانده است. از این فرقه در «ملل و نحل» شهرستانی نامی نیامده است.

عقاید

ابو‌حلمان قائل به «حلول» خداوند در صورت‌های زیبا بود و هرگاه صورتی زیبا می‏‌دید در برابرش سجده می‏‌کرد. عبدالله بن‌ علی سراج طوسی در کتاب «اللمع فی التصوف» نام او را ابو‌حلمان صوفی نوشته است. عبدالقاهر بغدادی می‏‌نویسد وی علاوه بر «حلول» قائل به «اباحه» بود و می‏‌گفت هر کسی خدای تعالی را بدان‌گونه که او باور دارد بشناسد، چیزی بر وی حرام نباشد و از هیچ کار بازداشته نشود و آنچه را که بخواهد بر وی گوارا و جایز باشد. بغدادی می‌گوید یکی از افراد این فرقه را دیدم که به جایز بودن «حلول خداوند» در بدن‌های مردم به این آیه استناد می‌‌‏کرد: «فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ». فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ ^{[حجر–29]} ‎ یعنی خداوند از آن روی به فرشتگان فرمود که به آدم سجده کنند که خود در تن او حلول کرده بود، زیرا آدم در زیباترین تناسب اندام آفریده شده بود، چنانکه فرمود: لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ ^[تین–4] ‎ بنابر آنچه در منابع اسلامی‌ آمده است، حلولیه به‌ طور کلی به حلول روح خدا در آدم و سپس در انبیا، تا علی (علیه‌السّلام) و فرزندانش باور داشتند؛ اما هر طایفه‌ای از آنها بر این باور بود که این روح بعد از علی (علیه‌السّلام) و فرزندانش، در شخص خاصی که آن طایفه منسوب به اوست، حلول کرده است. برخی از حلولیه منکر بهشت، جهنم و روز قیامت بودند و به حلال بودن تمام محرمات و اسقاط تکالیف باور داشتند و بر این اساس، به اباحی‌گری متهم می‌‌شدند. اندیشمندان مسلمان از آن‌رو حلمانیه را از جملۀ حلولیه به ‌شمار آورده‌اند که آنان نیز به دو باور شبیه به حلولیه شناخته می‌‌شوند. یکی از این دو باور، اعتقاد به حلول و امتزاج یا انتقال ارواح بود، به این معنا که خداوند در سیما و صورت زیبارویان حلول می‌‌کند و تجسم می‌یابد. از این‌رو، بنا بر قول بغدادی، ابوحلمان و پیروانش هر جا صورت زیبایی می‌‌دیدند، در برابر آن سجده می‌کردند و می‌پنداشتند که خداوند در آن حلول کرده است. باور دیگر، اعتقاد به اباحه‌گری بود، با این استدلال که اگر کسی خدوند را با آن وصفی که او معتقد بود می‌شناخت و باور می‌داشت، چیزی بر او حرام نبود و از هیچ عملی بازداشته نمی‌‌شد و همه چیز بر او مباح، حلال و گوارا می‌‌شد. حلمانیه برای باور به حلول خدا در جسم انسان به آیه‌ای از قرآن استناد می‌کردند که در آن خداوند دربارۀ آدم می‌فرماید: فَاِذا سُوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فیهِ مِنْ روحی فَقَعُوا لَهُ ساجِدینَ ^{[حجر–29]} ‎ به اعتقاد آنها، خداوند به این دلیل که در وجود آدم حلول کرده بود، به ملائکه امر فرمود تا بر او سجده کنند. باورهای دیگری چون اعتقاد به قدم و نسخ ارواح، و نیز جست‌‌وجوی عشق الهی در پس اشک‌های معشوق و از ورای عشق به مخلوق نیز به ابوحلمان نسبت داده شده است.

سر انجام

با توجه به گزارش بغدادی از دیدار و گفت‌وگوی او با برخی از پیروان حلمانیه، می‌توان دریافت که این فرقه دست‌‌کم تا سدۀ ۵ قمری و 11 میلادی همچنان وجود داشته است.

جستارهای وابسته

• غُلاة
• شیعه
• صوفیانه
• حلولیه
• قیامت
• بهشت
• جهنم
• دمشق

منابع

• عبدالقاهر بن‌ طاهر بغدادی، الفرق بین الفرق، با کوشش محمدزاهد کوثری، قاهره، سال ۱۳۶۷ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 10 فروردین‌ماه 1405 ش.
• عبدالله سراج، اللمع فی التصوف، انتشارات لیدن، سال ۱۹۱۴م، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 10 فروردین‌ماه 1405 ش.
• عبدالکریم سمعانی، الانساب، بیروت، سال ۱۴۰۸ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 10 فروردین‌ماه 1405 ش.
• شاهفور بن‌ طاهر اسفرایینی، التبصیر فی‌ الدین، بغداد، سال ۱۳۷۴ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 10 فروردین‌ماه 1405 ش.
• محمدجواد مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، سال 1372 ش، چ دوم، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 10 فروردین‌ماه 1405 ش.
• بدیع‌الزمان فروزانفر، شرح مثنوی شریف، تهران، سال ۱۳۴۶ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 10 فروردین‌ماه 1405 ش.
• علی بن‌ عساکر، تاریخ مدینة دمشق، با کوشش علی شیری، بیروت، سال ۱۴۱۷ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 10 فروردین‌ماه 1405 ش.