خوارج

خوارج
نام	خوارج
عقیده	1.تکفیری. 2. مردم باید خلیفه مسلمین را انتخاب کنند. بنابراین، خلیفه از طریق نصّ و استخلاف انتخاب نمی‌شود و نیز قریشی بودن شخص و....امتیازی برای داوطلب خلافت نخواهد بود. 3. برابری میان عرب و موالی. 4. گناه‌کاران برای همیشه مستحق عذاب‌اند.

خوارج گروهی از افراد خودسر عضو سپاه علی‌‌ بن‌‌ ابی‌طالب (علیه‌السّلام) در جنگ صفین بودند که در پی طرح مسئله حکمیت و پذیرش آن از سوی امام، با آن مخالفت کرده و راه خود را از حضرت جدا کردند و در برابر ایشان قرار گرفتند. در نگاه خوارج، حکمیت خطا بوده و همه کسانی که به آن راضی شدند خصوصا امام علی (علیه‌السّلام)، می‌بایستی از این خطا توبه می‌کردند.

مفهوم‌شناسی خوارج

خوارج در لغت، جمع خارجی و در اصطلاح عام به معنای سرکشی و شورش علیه امام برحق مسلمانان است. اما خوارج در معنای خاص مربوط به گروهی است که در جنگ صفین در سال‌های 36 و 37 قمری و به دلیل پذیرش حکمیت شورش کرده علیه امام حق برخاستند و عنوان دومین اختلاف بین مسلمانان را از آن خود کردند.

علت پیدایش خوارج

شواهد تاریخی نشان می‌دهد که فرقه مذکور پس از آن به وجود آمد که حضرت علی ‌(علیه‌السّلام) با نقض حکمیت از سوی معاویه مخالفت کرد. خوارج اگر‌چه خودشان در ابتدا مسئله حکمیت را مطرح کرده بودند، اما بعد از پذیرش حکمیت از سوی امام علی ‌(علیه‌السّلام) و خاتمه یافتن جنگ، از رای خود پشیمان شده و با سر دادن شعار «لا حکم الا لله»، خواهان ادامه جنگ شدند و پذیرش حکمیت را کفر دانستند و امام را دعوت به توبه کردند و در اعتراض به امیرمؤمنان علی (علیه‌السّلام) گفتند: «تو در دین خدا داوری را به مردان سپردی، در حالی‌که خداوند می‌گوید تنها حکم از آن خدا است.» ولی امام با استناد به آیه أَوْفُوا بِالْعُقُود ^{[مائده–1]} ‎بر عهد و پیمان خود وفا کرد و حاضر نشد که آن را نقض کند. پس از آنکه امام به کوفه و معاویه به شام بازگشت، مخالفان حکمیت از امام علی جدا شدند و به حروراء در نزدیکی کوفه رفتند و در ادامه به خوارج یا حروریّه مشهور شدند. در جریان حکمیت، عمرو بن عاص که داور شام بود، با ترفندی دغل‌کارانه توانست ابوموسی اشعری را که داور عراق بود، فریب دهد. عده‌ای از لشکر امام علی (علیه‌السّلام) که متوجه این نیرنگ شدند، به حضرت اعتراض کردند که نمی‌بایستی زیر بار حکمیت می‌رفتی! این تعداد در ابتدا جمعیت چندانی را تشکیل نمی‌دادند، اما به مرور بر شمار آنها افزوده شد و سر‌انجام در منطقه‌ای به نام حروراء تجمع کرده اعلان جنگ کردند. امام در این جنگ شکست سختی بر آنان وارد کرد. خوارج هر چند به ظاهر در این نبرد نابود شدند، اما انحراف اعتقادی آنان در خط و سیر جغرافیای اسلام ماندگار و به مکتبی خاص تبدیل شد و هم اکنون نیز در بستر تفکر داعش و سایر گروهک‌های تکفیری ادامه دارد.

تاثیر حضور خوارج در جامعه اسلامی

خوارج یکی از گروه‌های تاثیر‌گذار پر حاشیه در بستر تاریخ اسلام بود. مهم‌ترین تاثیر این فرقه، ایجاد انشعاب و دو‌دستگی در سپاه امام علی ‌علیه‌السّلام بود. این حادثه موجب شد تا اولین گروه معارض دینی در اسلام شکل بگیرد. این فرقه در آغاز پیدایش صرفا حرکتی سیاسی داشت، اما در زمان خلافت عبدالملک مروان، رویکرد خود را تغییر داده در تعالیم خود مباحث کلامی را وارد کردند. تاریخ‌نگارانی چون طبری و ابن اعثم کوفی معتقدند مقابله خوارج با امام علی ‌(علیه‌السّلام) که منجر به شهادت حضرت شد، راه را برای تصاحب حکومت از سوی معاویه باز کرد. البته خوارج در زمان امام حسن ‌(علیه‌السّلام) جهت مقابله با معاویه، به سپاه امام پیوستند. همچنین پس از صلح حضرت، مبارزه با معاویه و امویان را ادامه دادند. خوارج، امویان و پیروان‌شان را کافر می‌دانستند و معتقد بودند که برای ریشه‌کن شدن ظلم باید با هر کسی که کافر است، مبارزه کرد. فرقه مذکور در قیام‌های معروفی که در ضدیت با امویان شکل گرفت، شرکت کردند و به افرادی چون عبدالله بن زبیر و زید بن علی و ابومسلم خراسانی یاری رساندند. با این‌حال، در برخی از موارد با والیان اموی همراه شدند و از طرف آنها به مناصبی رسیدند. و در برخی از موارد نیز خود عهده‌دار خلافت شده در مناطقی از شهرها با عناوینی چون چون خلیفه، امام و امیرالمومنین حکومت کردند. بنی‌امیه در مناطقی چون عراق و ایران سعی در سرکوبی شدید خوارج داشتند. البته این رویارویی‌ها به تدریج موجب ضعف دولت اموی شده در نهایت به سقوط دولت آنان انجامید.

مبانی اعتقادی خوارج

مبانی مهم اعتقادی خوارج عبارت‌ است از:

تکفیر

خوارج در این عقیده اجماع دارند که مرتکب کبیره را کافر و از ساکنان جهنم می‌دانند. در واکنش به این عقیده خاص خوارج که مخالف عقاید شیعه، مرجئه و معتزله بود و در ادامه به شکل‌گیری مکاتب مرجئه و معتزله انجامید؛ دو نکته به دست می‌آید:

نکته اول: سر‌زمینی که خوارج در آن حکومت نکند، دار‌الکفر است و کسی که در چنین سرزمینی ساکن شود، کافر است و باید با او مبارزه کرد. همچنان‌که خلیفه یا حاکم دینی اگر مرتکب کبیره‌ای بشود، مسلمان نیست و اقدام علیه او واجب خواهد بود.

نکته دوم: خوارج مناطقی را که تحت سلطه چنین حاکمی باشد، سرزمین کفر می‌پندارند و ریختن خون مردم ساکن در آن مناطق را جایز دانسته دست به کشتارهای وسیع می‌زنند. این نوع کشتارها در طول حیات سیاسی این فرقه وجود داشته و همچنان ادامه دارد.

خلافت: خوارج معتقدند که مردم باید خلیفه مسلمین را انتخاب کنند. این اساس عقیده خوارج درباره خلافت است. بنابراین، خلیفه از طریق نصّ و استخلاف، انتخاب نمی‌شود و نیز قریشی بودن شخص و....امتیازی برای داوطلب خلافت نخواهد بود. خلیفه مسلمین پس از انتخاب حق ندارد کسی را مامور به داوری در امر حکومت کند. همچنین معتقدند که خلافت ابوبکر و عمر و نیز خلافت عثمان فقط در سال‌های نخست صحیح بوده است و چون عثمان در ادامه مرتکب بدعت شد، برکناری و قتل او واجب شد. همچنین اعتقاد دارند که چون خلافت امری انتخابی است، از این جهت امام علی (علیه‌السّلام) و نسل حضرت نیز باید با انتخاب مردم به خلافت برسند. علاوه، خروج علیه امام سنت‌شکن؛ واجب است.

برابری میان عرب و موالی: خوارج حقوق و تکالیف عرب و موالی را مساوی هم می‌دانند و معتقدند گناه‌کاران برای همیشه مستحق عذاب‌اند.

جستارهای وابسته

• کوفه
• جنگ صفین
• حکمیت

منابع

• محمد بن‌ عبدالکریم شهرستانی، الملل و النحل، تحقیق احمد فهیمی، بیروت، انتشارات دارالکتب العلمیة، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فرورین‌ماه 1405 ش.
• نصر بن‌ مزاحم منقری، وقعة صفین، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قاهره، انتشارات مؤسسة العربیة الحدیثة، سال ۱۳۸۲ ش، چ اول، چاپ افست قم، انتشارات مکتبة المرعشی النجفی،تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• محمد بن‌ عبدالکریم شهرستانی، الملل و النحل، تحقیق احمد فهیمی، بیروت، انتشارات دارالکتب العلمیة، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:24 فروردین‌ماه. 1405 ش.
• ابن خلدون عبدالرحمن بن‌ محمد، تاریخ ابن خلدون، تحقیق خلیل شحادة، بیروت، انتشارات دارالفکر، چ دوم، سال ۱۴۰۸ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• جریر طبری، تاریخ الطبری، بیروت، سال ۱۴۰۳ ق،تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه. 1405 ش.
• احمد بن یحیی بلاذری، جمل من أنساب الأشراف، سال ۱۴۱۷ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• عامر النجار، الخوارج عقیدة و فکرا و فلسفة، سال ۱۹۸۸ م، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• معیطه احمد، الاسلام الخوارجی، سال ۲۰۰۶ م، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• ناصر بن عبدالکریم العقل، الخوارج اول الفرق فی تاریخ الاسلام، سال ۱۴۱۹ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه. 1405 ش.
• ابوالنصر، الخوارج فی الاسلام، سال ۱۹۴۹ م، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• ابن اعثم کوفی، الفتوح، سال ۱۴۱۱ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• شیخ مفید، الارشاد فی معرفة حجج اللّه علی العباد، سال ۱۴۱۴ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فرورین‌ماه . 1405 ش.
• بهاء الدین اربلی، کشف الغمّة فی معرفة الائمة، سال ۱۴۰۵ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• جعفر مرتضی عاملی، علی (ع) و الخوارج، سال ۱۴۲۳ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: .24 فرورین‌ماه 1405 ش.
• سهیر قلماوی، ادب الخوارج فی العصر الاموی، سال ۱۹۴۵ م، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• جعفر سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، سال ۱۳۷۱ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• محمد بن اسماعیل بخاری، التاریخ الصغیر، سال ۱۴۰۶ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• مولف ناشناخته، اخبار الدولة العباسیة، سال ۱۹۷۱ م، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردینماه 1405 ش.
• نشوان بن سعید الحمیری،الحور العین، سال ۱۹۷۲ م، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه. 1405 ش.
• شیخ مفید، الاختصاص، سال ۱۴۰۲ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• علی بن حسین مسعودی، مروج الذهب، بیروت، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• ابن حزم اندلسی، الفصل فی الملل والاهواء والنحل، سال ۱۳۲۰ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• یاقوت حموی، معجم الادباء، سال ۱۹۹۳ م، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• ابن کثیر، البدایة والنهایة، سال ۱۴۰۷ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• ابن قتیبه دینوری، الأخبار الطوال، سال ۱۹۶۰ م، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• جعفر مرتضی عاملی، دراسات و بحوث فی التاریخ و الاسلام، سال ۱۴۱۴ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• مطهر بن طاهر مقدسی، البدء و التاریخ، بور سعید، انتشارات مکتبة الثقافة الدینیة، بی‌تا، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• ابن عبری، تاریخ مختصر الدول، بیروت، انتشارات دار الشرق، چ سوم، سال ۱۹۹۲ م، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• علی بن حسین مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم، انتشارات دارالهجرة، چ دوم، سال ۱۴۰۹ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• مطهر بن طاهر مقدسی، آفرینش و تاریخ، ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، انتشارات آگاه، چ اول، سال ۱۳۷۴ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: .24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• ابوحنیفه احمد بن داود دینوری، الاخبار الطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر، قم، انتشارات الرضی، سال ۱۳۶۸ ش، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردینماه 1405 ش.
• عبدالرحمن بن محمد ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، تحقیق خلیل شحادة، بیروت، انتشارات دارالفکر، چ دوم، سال ۱۴۰۸ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• ابوالحسن اشعری، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، مکتبة النهضة المصریة، سال ۱۳۶۹ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه 1405 ش.
• محمد بن عبدالکریم شهرستانی، الملل و النحل، تحقیق احمد فهیمی محمد، بیروت، نشر دارالکتب العلمیة، ، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 245 فروردین‌ماه 1405 ش.
• عبدالقاهر بن طاهر بغدادی، الفرق بین الفرق، تحقیق و تصحیح محمد محی‌الدین عبدالحمید، مصر (قاهره)، مکتبة محمد صبیح و اولاده، بی‌تا، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 فروردین‌ماه 1405 ش.